«The New Times»: Расея ў СГА - катастрофа для Беларусі

Масква і Менск на мяжы сур'ёзнага разладу.

Адносіны Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі ніколі не былі асабліва добразычлівыя, але новы канфлікт можа засланіць усе папярэднія гандлёвыя і нафтагазавыя «войны». Уступленне Расеі ў СГА ставіць беларускую эканоміку на мяжу рэальнай катастрофы, піша журналіст Максім Швейц у расейскім выданні «The New Times».

Толькі што Аляксандр Лукашэнка перажыў сур'ёзную асабістую драму: насуперак шматлікім каментарам, ён быў абсалютна сур'ёзна гатовы пусціць у парламент апазіцыю. І нават, па чутках, аддаў адпаведныя ўказанні адказным супрацоўнікам сваёй адміністрацыі. Лукашэнка адчайна меў патрэбу ў аднаўленні дыялогу з Бруселем аб удзеле Беларусі ў еўрапейскіх фінансавых і крэдытных праграмах, перапыненага пасля летняга скандалу з-за шведскага «плюшавага дэсанта». Парачка выпушчаных на волю палітвязняў плюс жменя апазіцыянераў у парламенце - і Еўропа здрыганецца, адчайна спадзяваўся Лукашэнка. Больш спадзявацца не было на што. Бо з пачаткам трэцяга тэрміну Уладзіміра Пуціна, а асабліва пасля ўступлення ў СГА, Масква рэзка ўзмацніла жорсткасць зносін з Менскам па эканамічных пытаннях. Весці гандаль па ранейшых правілах - лаяльнасць ў абмен на прэферэнцыі - станавілася ўсё цяжэй. Напрыклад, раней беларускія НПЗ бязбольна перапрадавалі на Захад расейскія нафтапрадукты (у прыватнасці, бензін) пад выглядам растваральнікаў - каб не выплочваць Расеі экспартныя пошліны. Гэты звышпрыбытковымі бізнес дапамог Беларусі вывесці ў плюс сальда знешняга гандлю ўпершыню за шэсць гадоў і збалансаваць бюджэт. Але ў сярэдзіне верасня Расея запатрабавала спыніць «кантрабанду на дзяржаўным узроўні» і адлічваць ёй пошліны за прададзеныя растваральнікі. Лукашэнке прыйшлося прыняць гэтыя ўмовы. А другім ударам для яго стала адмова апазіцыі ўдзельнічаць у парламенцкіх выбарах 23 верасня, і як вынік - рашучае непрыняцце вынікаў выбараў ЕЗ і ЗША. Пасля гэтага ўміг зніклі і надзеі на прымірэнне з крэдытадавальнай Еўропай. Што цяпер?

Не па-суседску

У самы бліжэйшы час - ужо зімой-вясной - эканоміка Беларусі непазбежна затрашчыць па швах, кажуць незалежныя беларускія эксперты. Эканаміст, кіраўнік аналітычнага цэнтра «Стратэгія» Леанід Заіка прыводзіць у пацверджанне некалькі фактаў. Па-першае, даходы бюджэтнікаў у апошні час выраслі на 15-20%, у той час як ВУП дадаў толькі 2,5%. «Лішнія» грошы беларусы тут жа сталі траціць на куплю валюты. З-за ажыятажнага попыту з ёй сталі ўзнікаць перабоі. Гэта ўжо справакавала паніку сярод насельніцтва. Па-другое, вядома, што з 2013 года ўрад Беларусі будзе скарачаць фінансаванне сектараў адукацыі і аховы здароўя. Школам прыйдзецца прыгатавацца да скарачэння настаўніцкага складу, шпіталям - да таго, што хворых будуць класці ў стацыянар значна радзей, чым цяпер.

Акрамя таго, улады рыхтуюцца ў некалькі разоў падняць кошт камунальных плацяжоў. Маўляў, выплочваючы за паслугі ЖКГ у Менску прыкладна па $50 у месяц, насельніцтва аплочвае не больш за 15-20% іх сабекошту. Лукашэнка нядаўна прапанаваў: «звычайныя» грамадзяне будуць плаціць, як плацілі і да гэтага, а тыя, каму даходы дазваляюць, будуць аплочваць ў 7-10 разоў больш астатніх. У канцы верасня ў Менску ўжо павысілі на 13% плату за праезд на грамадскім транспарце.

Асноўная крыніца праблем - Расея. Бо на яе прыходзіцца больш за 50% беларускага экспарту, акрамя таго, усходні сусед дазваляе Менску зарабляць на перапродажы нафтапрадуктаў у Еўропу. Зараз Расея ўступіла ў СГА, і партнёру РФ па Мытным саюзе непазбежна давядзецца сутыкнуцца з вельмі сур'ёзнымі праблемамі.

Кошт саюза

У самы бліжэйшы час Расея пачне адмяняць некаторую частку сваіх «антыкрызісных» пошлін, якія ўвяла на пэўныя групы тавараў яшчэ ў 2009 годзе, каб абараніць унутранага вытворцу. Паколькі Беларусь з'яўляецца партнёрам Расеі па Мытным саюзе і мае з ёй Адзіную эканамічную прастору, ёй давядзецца гарманізаваць з ёй частку мытных тарыфаў і пошлін. Гэта значыць, што, яшчэ не ўступіўшы ў СГА, Беларусь у бліжэйшыя гады абавязаная знізіць узровень тарыфнай абароны ў сярэднім з 10,7% да 8%, кажуць эксперты. Па дадзеных беларускага МЗС, па больш чым тысячы таварных пазіцый тарыфныя абавязацельствы Расеі перад СГА павінны быць зніжаны на 7-15% у параўнанні са стаўкамі Адзінага мытнага тарыфу Мытнага саюза. Прычым 50 пазіцый з іх з'яўляюцца вельмі адчувальнымі для Менска. Яшчэ па 1500 пазіцый Беларусі, як і Расеі, давядзецца знізіць свае тарыфныя стаўкі на 4-6,5%. І тут для Беларусі адчувальнымі з'яўляюцца 160 прадуктаў.

«Мы заўтра таксама будзем у СГА. Расея, гэты гігант, туды бабахнулася. Вы што, хочаце сказаць: «Мы адгарадзімся»? - абураўся ў размове з аграрыямі Лукашэнка падчас паездкі па малочна-таварных фермах Менскай вобласці. Ён асабліва падкрэсліў: «Нам няма чым падстрахавацца: у нас няма ні нафты, ні прыроднага газу, ні золата». «Вось наша золата», - сказаў Лукашэнка, паказаўшы на малочна-таварную ферму.

Беларусь заўсёды абараняла ўнутраны рынак, за кошт гэтага дзяржаўныя прадпрыемствы, якія балансуюць на мяжы рэнтабельнасці, шмат гадоў і выжывалі. Уступленне Расеі ў СГА пагражае спусташэннем адразу некалькім ключавым галінам беларускай эканомікі - ад лёгкай прамысловасці да вытворчасці алкаголю і індустрыяльнага сектара. У першую чаргу «эфект СГА» адчуе беларускае грузавое аўтамабілебудаванне. У агляднай перспектыве - вытворцы фармацэўтычнай прадукцыі, халадзільнікаў, тэлевізараў і г.д. Зніжэнне ставак, праўда, будзе не аднамомантным: гэта будзе адбывацца на працягу ад двух да сямі гадоў.

Пошліны на сельскагаспадарчую тэхніку знізяцца ў сярэднім на 5-10%. Незалежныя эксперты кажуць, што Беларусь можа страціць расейскі рынак сельгастэхнікі, на якім паспяхова працавала. Бо цяпер Расея не мае права перашкаджаць пастаўкам з іншых краін, а паколькі беларуская прадукцыя неканкурэнтаздольная, то галіну чакае падзенне экспартнай выручкі. Гэта можа прывесці да банкруцтва вытворцаў сельгастэхнікі Беларусі.

Ужо з 22 жніўня беларускае Мінгандлю спыніла выдачу разавых ліцэнзій на імпарт алкагольнай прадукцыі - цяпер увозіць расейскую гарэлку ў краіну будзе значна прасцей. У Мінгандлю не хаваюць, што выдача разавых ліцэнзій адменена менавіта ў сувязі з уступленнем Расеі ў СГА і рашэннем Камісіі Мытнага саюза. Натуральна, у бліжэйшы час можна чакаць рэзкага росту імпарту алкагольнай прадукцыі. Расейскае піва ўжо выціскае з беларускага рынку мясцовае.

Да працы ў новых умовах павінна рыхтавацца і мяса-малочная галіна. Расея ўзяла на сябе абавязацельствы па абмежаванні дзяржпадтрымкі сельскай гаспадаркі, і ў рамках АЭП яна будзе дамагацца аналагічных абмежаванняў і для саюзніка. У адваротным выпадку, ёй давядзецца абараняць свой рынак ад беларускай прадукцыі шляхам кватавання паставак.

Новы крызіс

Эканаміст Леанід Заіка кажа, што першыя паўгода-год эфект ад уступлення Расеі ў СГА будзе не вельмі прыкметным. «Асноўныя змены пачнуцца праз 1,5-2 гады. Упадзе канкурэнтаздольнасць нашых аграрных, швейных і іншых прадпрыемстваў пад наплывам больш танных тавараў у Расею. Гэта можа прывесці да банкруцтва беларускіх вытворцаў», - упэўнены эканаміст.

З ім згодны і незалежны эканаміст Леанід Злотнікаў: «Беларуская эканоміка менш канкурэнтаздольная, чым эканоміка Расеі ці Казахстана. І падаткі ў нас вышэй, і ўмовы для гаспадарак горш. Напрыклад, індывідуальныя прадпрымальнікі могуць наймаць на працу толькі блізкіх сваякоў. У Расеі і Казахстане такіх абмежаванняў няма. З-за ўсяго гэтага наша прадукцыя будзе выцясняцца з расейскага рынку. Не адразу, але на працягу двух-трох гадоў яе выцесняць замежныя тавары».

Эксперты не выключаюць, што ў хуткім часе Беларусь можа выйсці з Мытнага саюза з Расеяй. Калі, вядома, функцыянеры Крамля «дазволяць»...