Вучоны жорстка паставіў Лукашэнку на месца

10 тэзісаў «ў труну» дыктатара.

Вучоны ў каментарыі «Філіну» адказаў на выпады Лукашэнкі ў адносінах да беларускай навукі і яе прадстаўнікоў.

Яго нядаўні разнос наглядна паказаў, што менавіта рэжым лічыць навукай і чаму ў бліжэйшы час нічога добрага там чакаць не даводзіцца. Беларускі вучоны растлумачыў, наколькі паўплывалі заявы кіраўніка на сітуацыю ў навуковым асяроддзі і да чаго варта рыхтавацца.

— У цэлым сказанае не было нечаканасцю. Усё гэта прамаўлялася і раней, — адзначае суразмоўца (ягонае імя мы не называем у мэтах бяспекі). — Даўно ўсім вядома і пра праслухоўку тэлефонаў, і пра пільную ўвагу з боку органаў, і ўвогуле пра асаблівую «любоў» Лукашэнкі да вучоных (праўда, узаемную). Таму сенсацый не адбылося.

Аднак, паводле слоў вучонага, некаторыя аспекты нарады 21 лістапада прыцягваюць увагу і дазваляюць рабіць высновы.

1. Прапанову правесці нараду з вучонымі ў фармаце сустрэчы, а не з'езду, як было раней.

— Цалкам відавочна, чаму, — адзначае суразмоўца. — Фармат з'езду прадугледжвае дэманстрацыю дасягненняў беларускай навукі. А дэманстраваць асабліва няма чаго.

Акрамя таго, збіраць столькі вучоных разам — значыць даць ім магчымасць у кулуарах «перацерці» існыя праблемы і заадно пераканацца, што колькасць незадаволеных (а значыць, нелаяльных) вельмі высокая.

2. Лёс «новага, маладога кіраўніка Акадэміі навук» — так Лукашэнка ахарактарызаваў Караніка.

— Кіраўнік настолькі «малады», што яго навуковыя дасягненні выклікаюць пытанні, — адзначае суразмоўца.

Напрыклад, у Цэнтральнай навуковай бібліятэцы Нацыянальнай акадэміі навук, якой кіруе Каранік, можна знайсці тры яго працы: аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі, падрыхтаваны ў далёкім 2005 годзе, і два часопісныя артыкулы 2015 года з амаль аднолькавымі назвамі, напісаныя салідным калектывам (больш за дзясятак медыкаў). Такія працы паміж сабой вучоныя называюць брацкімі магіламі.

Вядома, навуковых прац у Караніка больш (іх наяўнасць патрабавалася для абароны кандыдацкай):

— Але пісаліся яны так даўно і ў такой малой колькасці, што іх аўтару складана прэтэндаваць на статус навуковага свяціла.

Праўда, на думку суразмоўцы, ёсць верагоднасць, што сітуацыя з «навуковымі дасягненнямі» Караніка пачне «выправляцца» ў самы бліжэйшы час.

3. Разважанні Лукашэнкі пра «статус вучонага» ў супрацьпастаўленні сілавікам.

— Аўтары аналітычных запісак, відавочна, пасаромеліся напісаць пра неабходнасць павышэння зарплат вучоным да ўзроўню супрацоўнікаў МУС, пра кватэры, пенсіі і іншае. Бо ніякай чаргі па высокі статус у НАН няма, — тлумачыць эксперт.

Акадэмічныя інстытуты выжываюць выключна за кошт пенсіянераў і выпускнікоў ВНУ, якіх завабліваюць на адпрацоўку паводле размеркавання. Вядома, пасля адпрацоўкі большасць кідае навуку і сыходзіць у больш хлебныя сферы.

4. Пытанне Лукашэнкі: «Дзе той вучоны, імя якога грыміць хай не на ўвесь свет і нават не на постсавецкую прастору, але хаця б на Беларусь?»

— Адказ надзвычай просты. Калі прааналізаваць сітуацыю ў акадэмічных інстытутах пасля 2020 года (кадравікі гэта вельмі добра ведаюць), можна прыйсці да простай высновы.

Усе імёны будуць грымець у Польшчы і Літве, а таксама Германіі і іншых еўрапейскіх краінах, куды перабралася значная колькасць вучоных, вымушаных уцякаць з краіны.

5. Пра зарплаты вучоных. («Устаньце і скажыце: каму мы не заплацілі за вялікія адкрыцці? Калі такія людзі ёсць, неадкладна разгледзім вашы заявы і прымем адпаведнае рашэнне»).

— Акадэмічная навука — гэта не пра зарплаты. Большасць супрацоўнікаў НАН, ды і многія ўніверсітэцкія даследчыкі, выжываюць за кошт грантаў і тэм. І ўсе адкрыцці магчымыя пры грантавай падтрымцы. Але ёсць момант.

Паводле слоў суразмоўцы, апошнім часам запланаваных кіраўнікоў будучых тэм вельмі ўважліва правяраюць на іхнюю лаяльнасць у 2020 годзе. Таму значная частка адсейваецца.

— Ды і многія даследчыкі самі не хочуць прыцягваць увагі органаў да сваіх асоб. Ці варта чакаць адкрыццяў «за дзякуй» і на энтузіязме? — задаецца пытаннем вучоны.

6. Наезд Лукашэнкі на рэктараў («Прызначылі некалькі новых рэктараў і найперш ажыццявілі маніторынг калектываў. Як жа яны там працуюць? Ганьба!»).

— Паводле чутак, ідзе пра былога маладога рэктара Акадэміі кіравання Ігара Бузоўскага, — адзначае суразмоўца. — Вядома, гэта чалавек далёкі і ад навукі, і ад універсітэцкага асяроддзя. Пытанні: хто яго прызначаў і чаго ад яго чакаў?

7. Парада Караніку «вызначыцца з кадравай палітыкай для выканання пастаўленых задач».

— Парада бессэнсоўная. У НАН наймацнейшы дэфіцыт кваліфікаваных кіраўніцкіх кадраў. На дадзены момант за плячыма дырэктараў акадэмічных інстытутаў практычна нікога няма, кадравы рэзерв вычарпаны, — канстатуе вучоны.

8. Патрабаванне Лукашэнкі да Вышэйшай атэстацыйнай камісіі не раздаваць ступені направа-налева («Кожны хоча быць аступененым. А я хачу, каб ён не толькі быў аступенены, меў ступень, а быў сапраўдным вучоным. Не трэба прыніжаць ролю вучоных»).

— Справа не ў прыніжэнні, а ў жаданні дзяржавы зэканоміць. Ступень кандыдата і доктара — гэта пажыццёвыя даплаты, пакуль чалавек працуе. Кандыдат — 250 рублёў у месяц, плюс 120 за дацэнта. Доктар і прафесар — яшчэ больш, — тлумачыць вучоны.

Праўда, што да ВАК, я не ведаю выпадкаў, каб ён не прапускаў працы з-за эканоміі або палітыкі. Слабыя працы сапраўды тармозяць. І часта беларускія дысертацыі дзякуючы пазіцыі ВАК на дзве галавы лепшыя за расійскія.

Аднак, паводле слоў вучонага, апошнім часам таксама назіраецца рэзкі рост колькасці кан'юнктурных прац — асобныя дзеячы спрабуюць злавіць хвалю. Вось толькі некалькі тэм:

«Станавенне і развіццё міліцыі на тэрыторыі Беларусі (1917–1934 гг.)» — Мамайко І.А. (2024).

«Маўленчы партрэт экстрэміста як феномен юрыслінгвістыкі…» — Дзедзінкін А.Л. (2025).

9. Наезд Лукашэнкі на рэктара БДУ Андрэя Караля («У адным з зваротаў, якія мне паступілі, тэма — «Метад педагагічнага маўчання як сродак развіцця пазнавальнай самастойнасці замежных студэнтаў». Наколькі гэта актуальна і прымяняльна потым у педпрактыцы або ў жыцці, цяжка сказаць»).

— Вядома, ніхто да Лукашэнкі не звяртаўся. Інфармацыя ўзятая, хутчэй за ўсё, з аналітычнай запіскі, падрыхтаванай ВАК. Тэма, канешне, вельмі сумнеўная. Але цікавае іншае, — адзначае суразмоўца.

У дадзеным выпадку Лукашэнка, не называючы прозвішчаў, фактычна наехаў не на аспірантку, што напісала гэту працу, а найперш на яе навуковага кіраўніка — Андрэя Караля, рэктара БДУ.

Застаецца нагадаць, што кандыдатуры рэктараў падбіраюцца ў адміністрацыі Лукашэнкі.

Дарэчы, прафесарска-выкладчыцкі склад, які даўно і ўпэўнена не пераносіць Караля за ягоныя дурныя інавацыі і кадравыя чысткі, мяркуе, што ў найбліжэйшай будучыні ў БДУ будзе новы рэктар, адзначае суразмоўца.

10. Уяўленні Лукашэнкі пра навуку («Паклікаў віцэ-прэм'ера, кажу: памры, але зрабі робата на сваёй ферме»).

— Для Лукашэнкі навука — гэта робаты на фермах. Няма ферм — няма навукі. І яго выснова простая: гуманітарыі дарэмна атрымліваюць зарплаты. Дарэчы, матэматыкі-тэарэтыкі, відаць, таксама: яны занадта далёкія ад кароў. Адміністрацыя НАН, верагодна, пасыл уловіла.

На думку вучонага, у бліжэйшы час варта чакаць аптымізацыі, укрупненняў і зліцця гуманітарных інстытутаў і іншых навуковых структур, далёкіх ад рэальнага сектара эканомікі:

— Ну а калі казаць у цэлым, то трэба прызнаць: Лукашэнка цалкам уловіў настроі ў навуковай супольнасці ў адносінах да дзейнай улады. І наўрад ці ў найбліжэйшай будучыні нешта ў гэтым плане зменіцца. Рэжым толькі падлівае алею ў агонь.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com