14 декабря 2019, суббота, 21:47
Осталось совсем немного
Рубрики

Гісторыя Лявона Рыдлеўскага, слуцкага паўстанца і партызана францускага Супраціву

Гісторыя Лявона Рыдлеўскага, слуцкага паўстанца і партызана францускага Супраціву
Лявон Рыдлеўскі ў францускім войску (у цэнтры ў верхнім шэрагу). 1940 год
Фота: svaboda.org

Незвычайны лёс віцэ-прэзыдэнта Рады БНР, які змагаўся за волю на Радзіме і ў Францыі.

У чарговыя ўгодкі Слуцкага збройнага чыну, збройнага выступу беларусаў супраць бальшавіцкай акупацыі, за незалежнасьць Беларускай Народнай Рэспублікі, Свабода згадвае, як склаўся лёс аднаго з удзельнікаў тых падзей — Лявона Рыдлеўскага.

Сяброўства на ўсё жыцьцё

Мікола Абрамчык і Лявон Рыдлеўскі

Дзяяч беларускага руху ў Чэхіі і Францыі Лявон Рыдлеўскі (1903–1953) быў адным з наймаладзейшых байцоў Слуцкага збройнага чыну (1920). У 1921 годзе ён удзельнічаў у антысавецкім партызанскіх руху на Палесьсі. У 1940–1945 гадах ваяваў супраць нацыстаў у складзе францускага Іншаземнага легіёну і партызанскіх аддзелаў макí.

Найбольш вядомы Лявон Рыдлеўскі як віцэ-прэзыдэнт Рады БНР, паплечнік Міколы Абрамчыка, актывіст беларускага руху ў Францыі.

У 1923 годзе Рыдлеўскі скончыў знакамітую Віленскую беларускую гімназію. З Заходняй Беларусі, якая была пад польскай уладай, выехаў у Чэхаславаччыну, дзе ў ВНУ прымалі выпускнікоў беларускіх гімназіяў Польшчы. Там ён пазнаёміўся зь Міколам Абрамчыкам.

Мікола Абрамчык (1903–1970) паходзіў зь сям’і паўстанца 1863 году. У 19 гадоў ён атрымаў мандат упаўнаважанага БНР у Вялейскім павеце, наладжваў сувязі з антысавецкім падпольлем у БССР, а ўрэшце эміграваў у Прагу.

У Празе Абрамчык і Рыдлеўскі далучыліся да Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў замежжа і Заходняй Беларусі, там яны сталі сябрамі і паплечнікамі на ўсё жыцьцё.

Захапляльная пешая вандроўка па Эўропе

Лявон Рыдлеўскі, 1929 год

Увосень 1929 году Мікола Абрамчык і Лявон Рыдлеўскі, скончыўшы ў Чэхаславаччыне адпаведна сельскагаспадарчую акадэмію і політэхнічны інстытут, рушылі ў пешую вандроўку па Эўропе. За год і некалькі месяцаў яны наведалі мясьціны ў Чэхіі, Саксоніі, Баварыі, Швайцарыі й Францыі. Мэта вандроўкі была навукова-практычная: вывучыць, як працуюць і жывуць сяляне ў розных краінах. Цягам вандроўкі Мікола і Лявон і самі працуюць на фэрмах, каб зарабіць на жыцьцё.

Сябры спыніліся ў Ліёне і вырашылі перапыніць сваю захапляльную вандроўку. Адной з галоўных прычын было тое, што ў Францыі яны знайшлі масавую беларускую працоўную эміграцыю.

Беларускі «Хаўрус» у Францыі

Сябры перабіраюцца ў Парыж і ў 1930 годзе ствараюць «Хаўрус беларускіх работнікаў у Францыі», які стаў адзінай зарэгістраванай арганізацыяй беларускае эміграцыі ў Францыі ў міжваенны час. Зроблена гэта было ў процівагу камуністычнаму і польскаму нацыянальнаму ўплыву на беларусаў, якія прыехалі на заробкі ў Францыю. А такіх было каля 20 тысяч.

У Францыі трэба было «ператрываць цяжкі час безрабоцьця і яшчэ цяжэйшы наступ камуністычнае прапаганды між работнікамі, якая тады мела надта падатны грунт. Каб ёй супрацьставіцца, Рыдлеўскі разам з інжынэрам Абрамчыкам закладаюць першую беларускую арганізацыю ў Францыі «Хаўрус», — напісаў у 1953 годзе на сьмерць Лявона Рыдлеўскага айцец Леў Гарошка, кіраўнік Беларускай каталіцкай місіі ў Францыі.

«Хаўрус» аб’яднаў сотні чалавек у Парыжы і ў пяці філіях у розных дэпартамэнтах Францыі.

Беларусы сьвяткуюць юбілей «Хаўруса». Парыж. 1955 год

Каб было за што пражыць і што ахвяраваць на грамадзкую дзейнасьць, Абрамчык і Рыдлеўскі самі працуюць рабочымі і інжынэрамі на францускіх фабрыках, шахтах і ў сельскай гаспадарцы.

«„Хаўрус“ зьяўляецца культурна-асьветнай арганізацыяй беларускіх работнікаў у Францыі, легалізованай францускай уладай. Згодна Статуту, арганізацыя мае права закладаць свае філіі — аддзелы — на ўсей тэрыторыі Францыі», — паведамляў пра арганізацыю першы нумар яе друкаванага бюлетэню.

У Парыжы, у доме 65 на вуліцы Гравіе (Rue de Gravilliers), адкрылася бібліятэка-чытальня на 50 чалавек. У гэтай кватэры, якая належала Міколу Абрамчыку, былі зарэгістраваныя і «Хаўрус», і іншыя беларускія арганізацыі.

«Хаўрус» бараніў правы беларускіх працаўнікоў, зьбіраў сходы, ладзіў сьвяткаваньні 25 Сакавіка, у сядзібе арганізацыі чыталі лекцыі пра беларускую мову, літаратуру і гісторыю, матэматыку, эканоміку, вялі заняткі францускае мовы.

Мікола Абрамчык і паэтка Натальля Арсеньнева

Аб’яднаньне ладзіла канцэрты, тэатральныя пастаноўкі, утрымлівала бібліятэку-чытальню імя Янкі Купалы, распаўсюджвала беларускія кнігі, мапы і календары, ладзіла экскурсіі ў музэі і паездкі за горад. На беразе Сэны ў Парыжы нават было асобнае месца, дзе ўлетку беларускія актывісты разам адпачывалі.

Беларускія газэты ў Парыжы

У 1937–1940 гадах «Хаўрус» выдаваў свае друкаваныя органы «Бюлетэнь» і «Рэха». Макеты рыхтавалі на друкавальнай машынцы кірыліцай і лацінкай, памнажалі на рызографе. Агулам выйшла больш за дзясятак нумароў.

Беларускія выданьні ў Парыжы «Бюлетэнь» і «Рэха»

Беларускія рабочыя маглі на роднай мове прачытаць у «Бюлетэні» і «Рэху», што адбываецца ў Францыі і сьвеце. Шмат матэрыялаў было прысьвечана гісторыі і культуры Беларусі, крытыцы ўладаў Польшчы і СССР.

1 траўня 1937 году ў часе сьвяточнай дэманстрацыі ў Парыжы асобнай групай прайшлі і сябры «Хаўрусу» са сваім сьцягам і транспарантамі па-беларуску і па-француску.

«Нас жа было запраўды мала, але мы паднялі сьцяг ня толькі за тых, хто ў Парыжу, але за ўвесь наш падняволены беларускі народ, які, учуўшы аб нашым выступе, напэўне ўсёй душой будзе з намі», — пісаў пра тую дэманстрацыю «Бюлетэнь».

Беларусы дамагаюцца свайго аддзелу ў Іншаземным легіёне

Калі ў 1939 годзе пачалася Другая ўсясьветная вайна, Францыя, якая была хаўрусьніцай Польшчы, абвясьціла вайну Нямеччыне, баявыя дзеяньні пачаліся ў траўні 1940 году. Сярод польскіх і беларускіх эмігрантаў у Францыі таксама пачалася мабілізацыя.

Дамова паміж урадамі Францыі і Польшчы прадугледжвала стварэньне на тэрыторыі Францыі Войска Польскага, якое павінна было мець уласнае камандаваньне, але на час вайны падпарадкоўвацца галоўнаму вайскаводу Ўзброеных сілаў Францыі.

Францускі вайсковы білет беларуса Аляксандра Крупы

У баях за Францыю ўзялі ўдзел 50 тысяч польскіх вайскоўцаў, у выніку яе паразы Войска Польскае панесла каля 66 працэнтаў стратаў — забітымі, параненымі, узятымі ў палон, загінулымі бязь вестак, расьцярушанымі па Эўропе.

Частку лідэраў і актыву беларускага «Хаўрусу» і рэдакцыйнай калегіі «Рэха» змабілізавалі ў францускае войска.

«Рэха» піша, як у парыскую сядзібу «Хаўрусу», чыім друкаваным органам яно было, завіталі на пабыўку з войска змабілізаваныя сябры арганізацыі Ю. Буйвіла і Б. Раецкi.

«Абодвы мелі вельмі вясёлы і бадзёры выгляд. У вадказ на іх распавяданьні некаторыя з прысутных с.с., што працуюць на фабрыках, высказалі сваю зайздрасьць. Сяб. Раецкі так распавядаў аб сваей службе: „У моладасьці, — казаў ён, — давялося мне паслужыць у расейскім і польскім войску аж 7 гадоў. Ідучы ў францускае, думаў, што будзе тое самае. Але вось ужо прайшло пару месяцаў, а што я ў войску — не адчуваю. Жадных табе беспатрэбных „муштраў“, жадных прыдзірак. Адбыў службу — і ніхто да цябе ня чэпіцца, ніхто цябе ня бачыць“».

«Хаўрус» правёў з францускімі ўладамі перамовы, каб эмігранты-беларусы вэрбаваліся ня ў польскія вайсковыя адзінкі, а ў францускі Іншаземны легіён.

Старшыня «Хаўрусу» Мікола Абрамчык наведаў Міністэрства абароны Францыі і склаў адпаведны мэмарандум на імя францускага ўраду.

Абрамчык спадзяваўся на ўтварэньне ў складзе Іншаземнага легіёну асобнага беларускага фармаваньня. Усім ахвотным уступіць у беларускія адзінкі «Хаўрус» выдаваў пасьведчаньні аб іх няпольскім паходжаньні.

Блянк «Хаўрусу»

Зь лютага па красавік 1940 году ў ваколіцах Парыжа існаваў вэрбавальны пункт для добраахвотнікаў у беларускі падразьдзел у складзе францускага Іншаземнага легіёну.

Рыдлеўскі назваў дамову з францускімі ўладамі пра запіс беларусаў у Légion étrangère сапраўдным дыпляматычным посьпехам Абрамчыка.

10 траўня 1940 году Прэзыдыя Хаўрусу зьвярнулася да беларусаў у Францыі з адозвай, якая абвяшчала, што пасьля перамоваў з уладамі пастановай францускага ўраду ім даецца права выбару — ісьці ў Войска Польскае ці ў францускі Іншаземны легіён:

«Мы пераконаны, што вы выканаеце свой доўг перад Францыяй з належнай годнасьцю імя беларуса. Так, як вы будзеце паводзіцца, такая і апінія ў французаў будзе аб нас. Мусіце памятаць, што францускі ўрад зрабіў для вас тое, чаго б не зрабіў ніякі ін[ш]ы ўрад. Ён вам даў права ВОЛЬНАГА ВЫБАРУ», — было напісана ў адозьве.

Адозва «Хаўрусу»

Беларусы пачалі запісвацца ў Іншаземны легіён францускага войска. Паводле Лявона Рыдлеўскага, які сам пайшоў служыць у легіён, сярод беларусаў знайшліся яшчэ 1200 такіх ахвотнікаў. І ў Войска Польскае пад францускім камандаваньнем запісаліся некалькі тысяч беларусаў.

Але гэтае рашэньне не спадабалася польскаму боку. Апэлюючы да таго, што парушаецца француска-польская вайсковая дамова, урад Сікорскага дамогся ў красавіку закрыцьця вэрбавальнага пункту для беларусаў. Справа скончылася тым, што ⅔ беларусаў-добраахвотнікаў перадалі ў склад польскай арміі, а астатнім, хто ўхіляўся ад уступленьня ў польскія адзінкі, дазволілі ўступаць у францускае войска.

Баявы шлях Рыдлеўскага ў часе Другой усясьветнай

Сярод тых, хто ваяваў за Францыю ў Іншаземным легіёне, быў і былы слуцкі паўстанец, вядомы дзяяч «Хаўрусу» Лявон Рыдлеўскі. Пасьля разгрому францускай арміі, ва ўмовах нямецкай акупацыі Рыдлеўскі пайшоў у рух Супраціву, у партызанскія аддзелы макí.

«Ён быў толькі адным з каля сарака жаўнераў, якія засталіся пасьля сутыкненьня з Вэрмахтам, але правёў усю Другую ўсясьветную вайну ў партызанцы», — казаў пра яго пры адкрыцьці надмагільнага помніка ў Лёндане сябра Рады БНР Мікола Пачкаеў.

У 1948 годзе ў прадмове да сваёй кнігі «Biélorussie: aperçu sommaire de l’histoire de la nation biélorussienne et du mouvement de libération nationale» (Беларусь: Сьціслы агляд гісторыі беларускага народу і нацыянальна-вызвольнага руху) Лявон Рыдлеўскі напісаў:

«Наш полк пасьля жорсткіх баёў быў вымушаны адступіць у паўднёвую зону Францыі, дзе мяне з многімі таварышамі прынялі ў макí ў дэпартамэнце Ваклюз, каб працягваць партызанскую барацьбу да Вызваленьня.

Францыя зноў стала свабоднай, я таксама. Але мая першая Радзіма, Беларусь, дзе я змагаўся пасьля Першай усясьветнай вайны супраць бальшавіцкай тыраніі, да сёньня жыве ва ўмовах тэрарыстычнага рэжыму».

Кніга Лявона Рыдлеўскага

Беларускі прафсаюз у Францыі

Мікола Абрамчык ды Лявон Рыдлеўскі заставаліся лідэрамі беларускага руху ў Парыжы і па вайне, яны моцна пашырылі сваю грамадзка-палітычную дзейнасьць і свой аўтарытэт сярод беларускай эміграцыі.

У 1945 годзе ў Парыжы быў заснаваны фактычна адзіны ў замежжы беларускі прафсаюз — Аб’яднаньне беларускіх работнікаў пры Хрысьціянскім сындыкаце рабочых Францыі. Узначаліў яго Лявон Рыдлеўскі.

Лявон Рыдлеўскі, 1945 год

Ён жа быў рэдактарам газэты «Беларускія навіны» (1945–1947), якая па вайне выходзіла ў Парыжы як дадатак да францускай прафсаюзнай газэты «Syndicalisme».

Рыдлеўскі быў і рэдактарам часопіса беларускай вызвольнай думкі «За волю». Часопіс друкаваўся ў 1951 годзе ў Парыжы, у беларускай грамадзкай друкарні, выкупленай Беларускім выдавецкім фондам за 200 тысяч франкаў, якія сабралі прадстаўнікі беларускай дыяспары. Гэта была першая беларуская друкарня ў эміграцыі.

Часопіс «За Волю» і газэта «Беларускія навіны»

Часопіс «За волю» некалькі нумароў запар друкаваў сьпісы беларусаў, што палеглі пад Монтэ-Касіна — усяго 264 прозьвішчы.

Беларуская выстава-кірмаш у Парыжы. 1950 год

Беларуская сэкцыя пры адным з найбольшых прафсаюзаў Францыі дапамагала суродзічам у разьвязваньні праўных пытаньняў, у сацыяльным забесьпячэньні, лячэньні, пошуку працы і жыльля, пераезьдзе сваякоў у Францыю, вяла адукацыйную працу сярод беларускіх працаўнікоў. Ладзіліся сходы, курсы францускай мовы і беларусазнаўства, агляды прэсы і падзеяў у сьвеце, а таксама сьпевы і забавы.

На беларускія набажэнствы ў Парыжы ў 1950–60-х гадах штонядзелі прыходзілі дзясяткі парыскіх беларусаў

«У беларускіх арганізацыях пануе вельмі сардэчная і цёплая братняя атмасфэра. Нягледзячы на крутыя матар’яльныя сродкі арганізацыі, ніводзін новы сябра, прыйшоўшы да нас, не застаўся без кватэры і працы», — пісала беларуская прафсаюзная газэта ў 1947 годзе. Верагодна, што аўтарам гэтага тэксту быў сам Рыдлеўскі.

«Беларускія навіны» 25 студзеня 1946 году назвалі Францыю «адной з найспрыятлівейшых эўрапейскіх краін для эміграцыі». Газэта нагадвала, што да вайны тут было каля 3 мільёнаў чужынцаў, у тым ліку 20 тысяч беларусаў.

Дапамога беларускім уцекачам

Калі паўстала Міжнародная арганізацыя ў справах уцекачоў (IRO), Лявон Рыдлеўскі стаў яе беларускім прадстаўніком у Парыжы. Разам зь Міколам Абрамчыкам ён апекаваўся беларусамі зь ліку перамешчаных асобаў у Францыі, Нямеччыне, Даніі ды іншых краінах.

IRO ацаніла колькасьць расьселеных зь Нямеччыны ў іншыя краіны беларусаў у 25 тысяч. Беларускі нацыянальны камітэт у Рэгенсбургу, які ў 1945 г. апекаваўся рэгістрацыяй і ўладкаваньнем суайчыньнікаў у амэрыканскай зоне акупацыі Нямеччыны, казаў пра колькасьць невяртанцаў у 75–100 тысяч чалавек.

Рыдлеўскі пасьля вайны быў адным з тых, хто спрычыніўся да ўратаваньня каля двухсот беларусаў з Даніі ад выдачы сталінскаму ўраду, казала старшыня Рады БНР Івонка Сурвіла, маючы на ўвазе і сваю сям’ю.

«Я памятаю Лявона Рыдлеўскага з Парыжу. Калі мы туды прыехалі, мне было толькі 12 гадоў. Ён нас спаткаў. Ён тады намі апекаваўся. Ён фактычна быў апекуном усіх новапрыежджых беларусаў у Парыжы. Усім памагаў. Жыў вельмі цяжка, але быў сапраўды адданы свайму народу», — казала ў 2010 годзе пра Рыдлеўскага Івонка Сурвіла.

Як Парыж стаў сталіцай БНР у выгнаньні

З 1943 году абавязкі старшыні Рады БНР паводле тастамэнту Васіля Захаркі выконваў Мікола Абрамчык. 28 снежня 1947 году на паседжаньні беларускага актыву ў нямецкім Остэргофэне Рада БНР была адноўленая і Абрамчыка абралі яе кіраўніком. 72 беларускія дзеячы склалі прысягу вернасьці.

У Дэклярацыі адноўленай Рады БНР пералічваліся асноўныя яе прынцыпы:

змаганьне за незалежнасьць, абвешчанае І Усебеларускім Кангрэсам і Актам 25 Сакавіка 1918 году;

непрызнаньне БССР формаю беларускай дзяржаўнасьці;

непрызнаньне міжнародных дамоваў наконт Беларусі, падпісаных урадамі Польшчы, СССР і БССР.

Прэзыдэнт Рады БНР абвяшчаўся праўным і адзіным найвышэйшым прадстаўніком беларускага народу.

Гэтую пасаду Мікола Абрамчык займаў да сваёй сьмерці ў 1970 годзе, будучы фактычна адзіным за мяжой прафэсійным беларускім палітыкам, бо іншай працы ён ня меў. Ягоным намесьнікам быў Лявон Рыдлеўскі.

Мікола, Альгерд і Ніна Абрамчыкі. Парыж, 1956 год

Так з 1947 году адным з цэнтраў палітычнай беларускай эміграцыі стаў Парыж, дзе жылі Абрамчык і Рыдлеўскі з паплечнікамі, дзе былі беларускія прафсаюз і друкарня, дзе быў адноўлены «Хаўрус» і зьявіліся новыя арганізацыі беларускай дыяспары.

Мікола Абрамчык актыўна лабіяваў беларускія інтарэсы на Захадзе, спрычыніўся да адкрыцьця ў 1954 годзе беларускай службы Радыё Вызваленьне, пазьней Радыё Свабода, напісаў і выдаў у 1950 годзе ў Канадзе брашуру «I accuse Kremlin of Genocide of My Nation» (Я абвінавачваю Крэмль у генацыдзе майго народу), якая грунтавалася на сакрэтных дакумэнтах НКВД. Абрамчык быў таксама абраны старшынём Лігі за вызваленьне народаў СССР.

У 1956 годзе парыскія беларусы правялі паніхіду па памерлым Якубу Коласу

У лістападзе — сьнежні 1948 году ў Парыжы прайшоў Першы ўсясьветны зьезд беларускае эміграцыі, які падтрымаў Раду БНР і яе прэзыдэнта Міколу Абрамчыка. На форуме было створана Сусьветнае аб’яднаньне беларускае эміграцыі, лідэрам абраны Лявон Рыдлеўскі.