Сын апошняга шаха

Чым вядомы Рэза Пехлеві, імя якога скандуюць паўсталыя іранцы.

Шмат удзельнікаў акцый пратэсту, што ідуць па ўсім Іране, заклікаюць вярнуць у краіну Рэзу Пехлеві — сына апошняга шаха Ірана, які жыве ў выгнанні. Сам Пехлеві заклікаў іранцаў выйсці на вуліцы і выступіць супраць рэжыму аяталаў. Што ўяўляе сабой былы спадкаемца трону і наколькі ён папулярны ў Іране, піша Бі-бі-сі .

Шахзадэ («сын шаха», спадкаемны прынц) Рэза Пехлеві з дзяцінства рыхтаваўся заняць, калі прыйдзе час, бацькоўскі трон. Але ў 1979 годзе ў краіне адбылася ісламская рэвалюцыя. Тады Рэзе Пехлеві было 19 гадоў, і ён вучыўся ў ЗША на ваеннага лётчыка.

З гэтай амерыканскай далечыні спадкаемны прынц назіраў, як яго зрынуты бацька, Махамед Рэза Шах Пехлеві, уцёк з краіны, шукаў прыстанішча за мяжой і неўзабаве, ужо ў 1980 годзе, памёр ад раку ў Егіпце.

Спадкаемны прынц і ягоныя блізкія імгненна засталіся без радзімы, у выгнанні. Чакаць дапамогі не было адкуль. Іх акружалі толькі суайчыннікі-манархісты і спачуваючыя, колькасць якіх паступова скарачалася.

У наступныя некалькі дзесяцігоддзяў у шахскай сям'і здарылася дзве трагедыі. Малодшыя сястра і брат Рэзы скончылі жыццё самагубствам, і ён застаўся адзіным сімвалічным кіраўніком дынастыі, якая, як многія думалі, канчаткова стала здабыткам гісторыі.

Але цяпер у 65-гадовага Рэзы Пехлеві зноў з'явілася надзея адыграць нейкую ролю ў фарміраванні будучыні яго краіны.

Ён жыве ў ЗША, у ціхім прыгарадзе Вашынгтона. Яго прыхільнікі распавядаюць, што жыве ціха, але вельмі адкрыта: часта ходзіць у мясцовыя кафэ, нярэдка — разам з жонкай, і пры тым без бачнай аховы.

Калі ў 2022 годзе, падчас папярэдняй хвалі пратэстаў у Іране, яго спыталі, ці бачыць ён сябе ў ролі лідара пратэстнага руху на радзіме, ён і ягоная жонка Ясмін у адзін голас адказалі: «Змены павінны пачацца знутры!»

Рэза Пехлеві нарадзіўся ў кастрычніку 1960 года ў Тэгеране. Ён быў першым сынам шаха: папярэднія дзве жонкі манарха не змаглі нарадзіць спадкаемца. Рэзу з дзяцінства выхоўвалі як спадкаемца трону.

У 17 гадоў яго адправілі ў ЗША, у Тэхас, вучыцца на ваеннага лётчыка. Там яго і засталі рэвалюцыя і звяржэнне бацькі.

З тых часоў Рэза Пехлеві так і жыве ў Злучаных Штатах. Там ён вучыўся ў універсітэце і атрымаў ступень бакалаўра паліталогіі, там у 1986 годзе ажаніўся з Ясмін, доктарам юрыспрудэнцыі і таксама ўцекачкай з Ірана, там у іх нарадзіліся тры дачкі: Нур, Іман і Фара.

Але апошнім часам тон яго заяў стаў больш рашучым. Пасля ізраільскіх удараў па Іране летась Рэза Пехлеві заявіў на прэс-канферэнцыі ў Парыжы, што калі Ісламская Рэспубліка рухне, ён гатовы ўзначаліць пераходны ўрад. Пасля гэтага ён накідаў план дзеянняў гэтага пераходнага ўрада на першыя 100 дзён.

Пехлеві тлумачыць, што яго ўзрослая ўпэўненасць у сабе грунтуецца на ўроках, якія ён атрымаў, жывучы ў выгнанні, і на жаданні, як ён сцвярджае, працягнуць справу бацькі.

«Гаворка не пра вяртанне ў мінулае, — сказаў ён журналістам у Парыжы. — Гаворка пра тое, каб забяспечыць усім іранцам дэмакратычную будучыню».

Спрэчкі пра шахскія часы

У выгнанні Рэза Пехлеві ўсе гэтыя гады быў важнай сімвалічнай постаццю для іранскіх манархістаў.

Для многіх іранцаў эпоха Пехлеві была часам мадэрнізацыі і цесных сувязяў з Захадам. Іншыя ж запомнілі яе як час цэнзуры і рэпрэсій шахскай тайнай паліцыі, САВАК.

У 1980 годзе Рэза Пехлеві правёў у Егіпце ўласную каранацыю і абвясціў сябе шахам. Практычнага значэння ў гэтай цырымоніі было няшмат, затое цяпер апаненты Пехлеві заяўляюць, што тая каранацыя прымушае сумнявацца ў шчырасці яго цяперашніх заяў пра дэмакратычныя рэформы.

Рэза Пехлеві некалькі разоў спрабаваў сфарміраваць кааліцыю іранскай апазіцыі ў выгнанні. Так, напрыклад, у 2013 годзе ён абвясціў пра стварэнне Нацыянальнага савета Ірана за свабодныя выбары. Але гэтыя кааліцыі звычайна апыналіся раз'яднанымі ўнутранымі рознагалоссямі і мелі малы ўплыў унутры Ірана.

Пры гэтым, у адрозненне ад некаторых іншых іранскіх арганізацый у выгнанні, Пехлеві заўсёды адкідаў гвалтоўныя метады і дыстанцаваўся ад такіх груповак, як, напрыклад, леварадыкальная Арганізацыя маджахедаў іранскага народа.

Пехлеві неаднаразова заклікаў да мірнай перадачы ўлады і правядзення рэферэндуму пра будучыню дзяржаўнага ладу Ірана.

Апошнімі гадамі ў Іране ўсё часцей узгадваюць дынастыю Пехлеві. На пратэстных дэманстрацыях у 2017 годзе людзі скандавалі імя Рэзы-шаха — дзеда Рэзы Пехлеві.

Восенню 2022 года забойства паліцыяй нораваў Махсы Аміні распачало хвалю пратэстаў па ўсім Іране, і імя Рэзы Пехлеві зноў з'явілася ў загалоўках навін.

Ён паспрабаваў аб'яднаць раздробленую іранскую апазіцыю, чым прыцягнуў пэўную ўвагу за мяжой, але ў выніку не змог скарыстацца гэтым момантам.

Апаненты Рэзы Пехлеві кажуць, што за чатыры дзесяцігоддзі ў выгнанні яму так і не ўдалося стварыць ні жыццяздольную арганізацыю, ні незалежны іранскі сродак масавай інфармацыі.

У 2023 годзе ён пабываў у Ізраілі, дзе наведаў мерапрыемства памяці ахвяр Халакосту і сустрэўся з прэм'ер-міністрам Біньямінам Нетаньяху. З-за гэтага візіту зноў успыхнулі спрэчкі: адны іранцы ўбачылі ў ім прагматычную спробу наладзіць адносіны з ізраільцянамі, іншыя палічылі, што такі жэст адштурхне арабскіх і мусульманскіх саюзнікаў.

Пасля нядаўніх ізраільскіх удараў па Іране Рэзе Пехлеві давялося адказваць на складаныя пытанні.

Лора Кюнсберг з Бі-бі-сі спытала яго, ці падтрымлівае ён удары Ізраіля па Іране, пры тым што пад іх маглі трапіць і мірныя іранцы.

Ён заявіў, што мірныя іранцы не былі мэтамі удараў, і што ўсё, што аслабляе іранскі рэжым, вітаюць многія, у тым ліку і ў самім Іране. Вакол гэтых яго заяў зноў успыхнулі гарачыя спрэчкі.

Прыхільнікі і крытыкі

Цяпер Рэза Пехлеві пазіцыянуе сябе не як манарха, што чакае вяртання на трон, а як постаць, вакол якой можа адбыцца нацыянальнае прымірэнне.

Ён кажа, што хоча дапамагчы прывесці Іран да свабодных выбараў, вяршэнства права і роўных правоў для жанчын — а рашэнне, аднаўляць манархію ці ствараць рэспубліку, як ён лічыць, іранцы павінны прыняць на рэферэндуме.

Яго прыхільнікі лічаць яго адзінай вядомай у свеце постаццю ў іранскай апазіцыі, што пры гэтым выступае за мірныя пераўтварэнні.

Крытыкі запярэчваюць, што ён занадта залежыць ад замежжа і што насельніцтва Ірана наўрад ці паверыць лідару, які прыбыў з эміграцыі.

Наколькі Рэза Пехлеві насамрэч папулярны ў краіне, высветліць цяпер немагчыма: у Іране няма незалежных апытанняў. Хтосьці дагэтуль з павагай узгадвае дынастыю Пехлеві, камусьці не падабаецца ідэя змяняць аднаго нікем не абранага вожда на іншага, хай нават і пад дэмакратычнымі лозунгамі.

Бацька Рэзы пахаваны ў Каіры. Манархісты спадзяюцца, што калі-небудзь яго ўрачыста перапахаваюць на радзіме.

Ці дажыве сын шаха Махамеда Рэзы Пехлеві да гэтага дня, або да таго дня, калі Іран стане свабодным, — адказу на гэтае пытанне ў краіны, што ўсё яшчэ разбіраецца са сваім мінулым, пакуль няма.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com