Легенда беларускага супраціву

Гісторыя руху «Зубр».

14 студзеня 2001 года, на самым пачатку новага тысячагоддзя, сорак маладых людзей сабраліся ў Белавежскай пушчы, каб стварыць новы рух. Рух людзей, якія больш не жадалі цярпець вар’яцкія ўчынкі хворага дыктатара і яго світы. Рух людзей, якія хацелі жыць у незалежнай, моцнай і вольнай Беларусі. Так узнік «Зубр» — самая яскравая, масавая і моцная моладзевая арганізацыя ў найноўшай гісторыі Беларусі, — піша тэлеграм-канал «Баста!».

«Мы адмаўляем гвалт. Наш шлях — ненасільніцкі супраціў рэжыму. Мы не дзелім грамадзян Беларусі на сваіх і чужых. Мы роўныя адзін перад адным, і кожны з нас можа ўплываць на прыняцце рашэнняў. Мы ведаем, што толькі праз асабістую мужнасць можна дасягнуць перамогі», — гаварылася ў першых улётках, якія распаўсюджвалі «зубры».

Ненасілле, салідарнасць і асабістая мужнасць сталі галоўнымі прынцыпамі новага руху. «Зубр» складаўся з аўтаномна дзеючых груп. Рух не меў выразнай іерархіі і фармальнага лідара.

За адну ноч сцены дзясяткаў гарадоў Беларусі былі пакрыты надпісамі «Зубр». На вуліцах з’явіліся тысячы яркіх каляровых стыкераў. Грамадству загадалі загадку, на якую ніхто не меў гатовага адказу. Але ўсе спрачаліся і гаварылі пра гэта. У газетах выказваліся розныя меркаванні і здагадкі.

Праз месяц пасля сустрэчы ў Белавежскай пушчы «Зубр» абвясціў пра прэс-канферэнцыю, на якую прыйшлі прадстаўнікі ўсіх беларускіх і акрэдытаваных у Мінску замежных СМІ. Да помніка беларускаму патрыёту Марату Казею выйшаў малады чалавек спартыўнага выгляду, зачытаў Мемарандум «Зубра», перадаў яго прэсе і пайшоў, не адказаўшы ні на адно пытанне. Усе газеты напісалі пра незвычайную прэс-канферэнцыю. Чакалі вядомых і ўжо ўсім даволі надакучылых палітыкаў, якія заявяць пра стварэнне чарговай кааліцыі. У газетах ужо былі набраныя дзяжурныя нарыхтоўкі, каб паязвіцца над новай ініцыятывай. Але давялося ўсё перапісваць — інтрыга працягвалася, і ніхто па-ранейшаму не мог даць адназначнага адказу на пытанне: «Што такое «Зубр»?

6 сакавіка 2001 года краіна даведалася, што вулічныя акцыі могуць выглядаць зусім інакш. Рэпартаж «Радыё Рацыя»:

«Усяго паўгадзіны доўжылася акцыя руху «Зубр» у цэнтры Мінска. Маладыя людзі выстраіліся ўздоўж праспекта Скарыны з партрэтамі палітыкаў, якія зніклі за гады кіравання Лукашэнкі.

«Зубры» шакавалі ўсіх прысутных сваёй акцыяй. Ніхто не чакаў, што ў адно імгненне каля сотні людзей стане ўздоўж галоўнай магістралі ад Кастрычніцкай плошчы да плошчы Незалежнасці. Акцыя доўжылася не больш за паўгадзіны і скончылася так жа нечакана, як і пачалася. Не толькі журналісты, але і супрацоўнікі міліцыі не здагадваліся пра характар і месца яе правядзення.

Гэта акцыя выразна кантрастуе з іншымі мерапрыемствамі апазіцыі. Можна меркаваць, што нетрадыцыйныя спосабы барацьбы за дэмакратыю прыцягнуць мноства людзей у «Зубр». Застаецца толькі здагадвацца, які сюрпрыз падрыхтуюць чальцы гэтага руху наступным разам».

«Куды зніклі праціўнікі Лукашэнкі?» — гэта было першым пытаннем, якое «зубры» адрасавалі рэжыму. Неўзабаве пасля акцыі 6 сакавіка тысячы графіці з’явіліся па ўсёй краіне. Шмат якія з іх рабіліся публічна. У адзін веснавы дзень велізарныя графіці «Дзе Ганчар?», «Дзе Завадскі?», «Дзе Захаранка?», «Дзе Красоўскі?» у прысутнасці журналістаў былі нанесены ўздоўж праспекта Машэрава, па якім штодня ездзіў дыктатар. Улады імкнуліся зафарбоўваць надпісы, але ў ЖЭСаў хутка скончыліся сродкі на фарбу. А ў «зуброў» фарба была.

Адной з самых яскравых акцый 2001 года стаў «Канчатковы дыягназ». «Народна-псіхалагічнае гулянне» адбылося 21 красавіка ў сталічным парку Горкага. Галоўнай тэмай стаў дыягназ «Умерана выяўленая мазаічная псіхапатыя з перавагай рысаў паранаідальнага і дысацыяльнага разладу асобы», пастаўлены Аляксандру Лукашэнку лекарам-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім раней.

«Калі вы блытаеце Шопенгаўэра з Кальтэнбрунэрам, калі вы аддаеце перавагу спаць не ў піжаме, а ў бронекамізэльцы, калі вам паўсюль мерэшчацца шпіёны, калі з сяброў у вас засталіся толькі лыжы, калі вы адчуваеце, што з’ехалі з глузду, але дагэтуль займаеце крэсла начальніка — вас вылечыць доктар Зубр!», — гаварылася ў запрашальным буклеце.

Акцыя стала хітом года. Ніколі раней у Беларусі палітычныя мерапрыемствы не праводзіліся ў выглядзе перформансу. Міліцыя, якая таксама ўпершыню сутыкнулася з падобнай з’явай, была ў разгубленасці, не ведаючы, як рэагаваць на тое, што адбываецца. У пазначаны ў улётках і налепках час у розных частках парка разгарнуліся атракцыёны і імправізаваныя тэатральныя прадстаўленні. Адны «зубры», надзеўшы вусатыя маскі, каталіся па асфальце на лыжах, іншыя, надзеўшы белыя медыцынскія халаты, ганяліся за імі, вылавлівалі і ставілі канчатковы дыягназ.

Можна было, надзеўшы вусатую маску, узяць удзел у конкурсе «Крык-4» — пракрычаць у мегафон як мага страшней, каб натоўп вызначыў пераможцу. Таксама ўсім ахвотным, што прымяралі маску, прапаноўвалася сыграць у настольны хакей або, узяўшы пластмасавую дзіцячую клюшку, сыграць у любімую гульню дыктатара з санітарамі.

У адзін момант двое вусатых лыжнікаў, разагнаўшыся па асфальце, скокнулі ў халодную красавіцкую ваду ракі Свіслач, уладкаваўшы лыжны заплыў. Міліцыя вылоўлівала «вар’ятлівых дыктатараў» ужо на супрацьлеглым беразе.

Масавыя затрыманні пачаліся толькі пасля таго, як некалькі «зуброў» разгарнулі расцяжку з надпісам «Скажам дурню — не!», а яшчэ адзін зачытаў у мегафон кароткую палкую прамову.

Гэта акцыя стала каталізатарам. Па ўсёй краіне маладыя людзі даставалі старыя лыжы, іншыя знаходзілі белыя халаты. У паляванне на вар’ятлівага вусатага лыжніка ўключыліся сотні маладых людзей.

Галоўная задача акцыі была дасягнутая — людзі пераставалі баяцца. Любая дыктатура стварае так званую «спіраль маўчання» — калі большасць, што выступае супраць дыктатара, проста не верыць у свае сілы і, больш за тое, не ведае, што яна — большасць. Назіраючы за «слізгальнымі» па асфальце вусачамі, смяяліся нават міліцыянеры. Рэжым доўга не ведаў, як змагацца з новай незвычайнай формай моладзевага пратэсту, якая разбурала страх перад магчымымі рэпрэсіямі.

За пяць месяцаў існавання рэйтынг «Зубра», паводле даных Міжнароднага рэспубліканскага інстытута ЗША, стаў вышэйшы, чым у любой няўрадавай моладзевай арганізацыі, палітычнай партыі, грамадзянскай ініцыятывы краіны. Пра рух даведаліся 60% беларусаў. Сярод моладзі гэты рэйтынг быў значна вышэйшы.

Да таго часу валанцёрская сетка «Зубра» дзейнічала ў 152 населеных пунктах краіны і распаўсюджвала да 2 мільёнаў адзінкаў друкаванай прадукцыі на тыдзень.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com