Тры культавыя ўкраінскія фільмы, якія ўвесь свет лічыць расійскімі

Кожны з іх прызнаны шэдэўрам.

Дзыга Вертаў, Сяргей Параджанаў, Раман Балаян, Кіра Муратава нарадзіліся ў розных закутках расійскай, а потым савецкай імперыі (а Муратава і ўвогуле ў Румынскім Каралеўстве), але ўсе яны стварылі славу ўкраінскаму кіно. Сёння такі шэдэўр, як «Чалавек з кінаапаратам», прысвоены расійскай культурай, але насамрэч гэта не так.

«Тэлеграф» распавядае пра фільмы, якія чамусьці лічацца рускімі, але маюць украінскую ДНК.

«Чалавек з кінаапаратам»

«Чалавек з кінаапаратам» (1929) — не толькі адзін з краевугольных камянёў савецкага кінаавангарду (які, між іншым, ствараў украінец Аляксандр Даўжэнка), гэта яшчэ і адзін з фундаментальных фільмаў сусветнай культуры. Фармальныя знаходкі яго братоў-стваральнікаў, Дзяніса Каўфмана, больш вядомага як Дзыга Вертаў, і Міхаіла Каўфмана, дагэтуль выкарыстоўваюць рэжысёры і аператары па ўсім свеце.

Дакументальны фільм паказвае адзін дзень з жыцця мегаполіса праз працу аператара — ад ранішняга прачнання і да вечара. Камера фіксуе Адэсу, Кіеў і Харкаў. Мы бачым, як гараджане працуюць, едуць у грамадскім транспарце на працу і дадому, займаюцца спортам і побытам, забаўляюцца, жыначацца і хаваюць блізкіх — і адначасова назіраем сам працэс кіназдымак і мантажу. (Рэдкі выпадак, калі працэс постпрадакшну становіцца часткай сюжэта.)

Згодна з канцэпцыяй «кіна-вока», створанай Дзыгай Вертавым, кіно — гэта інструмент пазнання рэальнасці, а не яе інсцэніроўкі. Услед за геніем фатаграфіі Аляксандрам Родчанкам Міхаіл Каўфман шукае свежыя ракурсы, здымаючы з дахаў, з матацыкла, цягніка: нават кладзецца на рэйкі, каб атрымаць экстрэмальныя кадры.

Фільм ствараўся ва ўкраінскай кінаіндустрыі дваццатых, якая была адной з самых прагрэсіўных у Еўропе і адміністрацыйна не падпарадкоўвалася цэнтру. Выданне The Guardian, не схільнае да залішніх захапленняў, называе «Чалавека з кінаапаратам» «найвялікшым дакументальным фільмам усіх часоў». Сярод заходніх інтэлектуалаў ён даўно прызнаны безумоўным шэдэўрам.

«Астэнічны сіндром»

Першы гучны міжнародны поспех Кіры Муратавай, украінскай рэжысёркі з румынскім пашпартам, якая з пачатку шасцідзесятых і да свайго сыходу ў 2018 годзе жыла і працавала ў Адэсе. Адзіная рэжысёрка сусветнага ўзроўню, якая актыўна здымала ў незалежнай Украіне.

Фільм-істэрыка, фільм — нервовы зрыў фіксуе распадаючуюся рэальнасць апошніх гадоў жыцця Савецкага Саюза настолькі радыкальна, што «Астэнічны сіндром» практычна невыносна глядзець. Прычым як у год выхаду на экраны ў 1990-м, так і сёння, калі мы ведаем познія фільмы Муратавай, дзе яна выкарыстоўвае аптыку больш тонкай іроніі, падсвечваючы фарсам абсурднасць жыцця.

Найперш, гэта «Тры гісторыі» (1997), «Наладчык» (2004) і «Два ў адным» (2008), у якіх Муратава «стаўіць гэтаму свету нуль» не менш цынічна, але з большай вытанчанасцю апавядальніцы і рэжысёркі. Аднак свой міжнародны патэнт на статус шэдэўра мае менавіта балючы і няўтульны «Астэнічны сіндром», які атрымаў на Берлінале-1990 «Сярэбраны Мядзведзь — Спецыяльны прыз журы».

І, вядома, сёння забаўна чытаць пра тое, што «Астэнічны сіндром» стаў «адзіным фільмам, забароненым пры Гарбачове» (The Guardian) — быццам бы за агаленне і мат.

«Палёты ў сне і наяве»

Адзін з безумоўных шэдэўраў кінастудыі імя Даўжэнкі, пра прадукцыю якой жартавалі: у Савецкім Саюзе бываюць фільмы добрыя, дрэнныя і фільмы кінастудыі Даўжэнкі. Прычыны — у вельмі жорсткім кантролі з боку чыноўнікаў, якія кіравалі савецкай культурай. Яны ссякалі на карані ўсё жывое ў кінематаграфічнай вытворчасці, калі тое выглядала не па-савецку. Не дзіўна, што гэты фільм, зняты ў 1982 годзе, гледачы пабачылі толькі праз пяць гадоў, у Перабудову.

«Украінскі рэжысёр армянскага паходжання», — так сам сябе характарызаваў Раман Балаян, — зняў вельмі асабісты фільм пра крызіс сярэдняга ўзросту. Малюючы на экране партрэт чалавека, які здольны марыць, але не можа жыць так, як хоча, Балаян здымае першую ў СССР гісторыю клінічнай дэпрэсіі. Заходнія крытыкі пісалі, што фільм вельмі дакладна перадае стагнацыю позняга брэжнеўскага застою, а персанаж Алега Янкоўскага — адзін з рэдкіх і ранніх прыкладаў савецкага антыгерая. Але нягледзячы на савецкі пашпарт героя Алега Янкоўскага, крызіс ідэнтычнасці — гэта ўніверсальная чалавечая гісторыя. Фільм і сёння не састарэў і глядзіцца з інтарэсам. Акрамя таго, гэта вяршыня кар'еры акцёра.

Сёння «Палёты ў сне і наяве» лічыцца «расійскай класікай»: зняты на рускай мове, з купай расійскіх зорак (Алег Табакоў, Мікіта Міхалкоў, харкаўчанка Людміла Гурчанка), ён апавядае пра так званую «рускую тугу», гэты фільм прысвоены расійскай культурай як правапераемніцай савецкай культуры. Тым часам фільм — украінскі: яго здымалі ўкраінскі рэжысёр і аператар — ураджэнец Гуляйполя і жыхар сталічнай Русаноўкі, іменіты майстар Вілен Калюта. Здымалі таксама на ўкраінскай студыі і ва ўкраінскіх гарадах Кіеве, Харкаве і Адэсе.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com