Падводка для вачэй, якой тысячы гадоў: дзіўная гісторыя кохлю
3- 18.01.2026, 15:30
- 1,438
Нядаўна ЮНЕСКА ўключыла арабскі кохль (сурму) ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва.
«Калі я падводжу вочы ў сваёй бруклінскай кватэры, так далёка ад дому, я адчуваю, што становлюся бліжэй да маёй маці, бабулі і ўсіх жанчын на Блізкім Усходзе», — распавядае журналістка Захра Ханкір у інтэрв'ю BBC Global Women.
У снежні 2025 года ЮНЕСКА — культурнае агенцтва ААН — уключыла арабскі кохль (сурму) ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва.
Кохль — гэта цёмны пігмент, які традыцыйна наносяць вакол вачэй і жанчыны, і мужчыны. Гэта традыцыя падводкі вачэй мае карані, што сягаюць на тысячы гадоў углыб гісторыі, да старажытных цывілізацый.
Хоць у арабскім свеце гэтая касметыка вядомая як кохль, у іншых рэгіёнах яна называецца інакш: каджал у Паўднёвай Азіі і Індыі, ціро ў Нігерыі і сормэ ў Іране. Традыцыйна кохль выраблялі з сурмы, свінцу або іншых кампанентаў, аднак сучасныя сродкі ўтрымліваюць і іншыя інгрэдыенты.
Для брытанскай пісьменніцы ліванскага паходжання Захры Ханкір гэта касметыка мае асаблівае значэнне. Яе сям'я пераехала ў Вялікабрытанію з Лівана, ратуючыся ад грамадзянскай вайны 1975 года.
«Я часта назірала, як мая маці наносіць макіяж, калі мы жылі далёка ад радзімы, — узгадвае яна. — Мне здавалася, што ў гэты момант яна нібыта датыкаецца да чагосьці вельмі глыбокага».
Цяпер тую ж сувязь, паводле яе слоў, яна адчувае і сама, калі падводзіць вочы кохлем.
Ханкір, аўтарка кнігі Eyeliner: A Cultural History («Падводка для вачэй: культурная гісторыя»), кажа, што прызнанне ЮНЕСКА робіць кохль «не проста трэндам або прадуктам, а жывой культурнай практыкай, вартаю захавання».
«Такі статус дапамагае абараніць веды, рытуалы і майстэрства, звязаныя з вырабам і выкарыстаннем кохлю, забяспечваючы іх дакументаванне, перадачу і вартасць для будучых пакаленняў, а не растварэнне ў глабалізаванай камерцыйнай індустрыі прыгажосці або страту», — тлумачыць яна.
Менавіта момант, калі Ханкір дастала слоічак з кохлем за вячэрай з сяброўкай з Ірана, стаў для яе адпраўной кропкай размовы пра гісторыю і сімволіку гэтага сродку і натхніў яе глыбей вывучыць мінулае кохлю і выкарыстанне падводкі наогул.
«Тады прыйшло разуменне, што кохль мае зусім асаблівае значэнне для жанчын, асабліва для жанчын з меншасцяў і дыяспары», — кажа яна.
«Больш, чым прыгажосць»
Гісторыя кохлю сягае каранямі ў часы старажытных цывілізацый: Егіпта, Месапатаміі і Персіі. У Старажытным Егіпце, паводле слоў Ханкір, яго наносілі ўсе — незалежна ад полу і сацыяльнага становішча.
«Яго выкарыстоўвалі не толькі дзеля прыгажосці, — кажа яна. — Кохль таксама сімвалізаваў духоўнасць і абараняў вочы ад інфекцый. Старажытныя егіпцяне клалі ў магілу пасудзіны з кохлем разам з памерлым, каб ён мог узяць іх у замагільнае жыццё. Гэта паказвае, наколькі важным для іх быў кохль».
Паводле Ханкір, менавіта егіпецкая царыца Неферціці, верагодна, стала першай у гісторыі «інфлюэнсаркай» у выкарыстанні падводкі для вачэй.
Знакаміты бюст Неферціці, знойдзены ў Егіпце ў 1912 годзе нямецкай археалагічнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Людвіга Борхардта, наглядна дэманструе характэрнае выкарыстанне кохлю.
«Яе бровы загнутыя, бездакорна акрэсленыя і афарбаваныя дымчата-чорным пігментам, магчыма, кохлем. Кантраст колераў рэзкі, але пры гэтым вобраз царыцы выглядае цэльным і гарманічным», — піша Ханкір у сваёй кнізе.
Жанчыны ў Германіі імкнуліся пераймаць гэты экзатычны вобраз, выкарыстоўваючы кохль і асацыюючы яго з прыгажосцю, уладай і пачуццём унутранай сілы, адзначае Ханкір.
Макіяж Неферціці застаецца актуальным і сёння.
«На YouTube, TikTok і Instagram можна знайсці сотні навучальных відэа, якія з уражальнай дакладнасцю аднаўляюць твар царыцы», — піша Ханкір.
Падводка для вачэй — не толькі кохль
Даследаванні Ханкір, прысвечаныя падводцы для вачэй, прывялі яе ў самыя розныя куткі свету — ад Кералы да Чаду, Мексікі, Іарданіі і Японіі. Гэтыя падарожжы паказалі, што хоць спосабы нанясення падводкі і яе значэнне ў розных культурах адрозніваюцца, сама ідэя выкарыстоўваць яе як абарону ў іх агульная.
Яе выкарыстоўвалі для абароны ад сонца і «дрэннага вока», у рэлігійных рытуалах і нават у медыцынскіх мэтах.
Ў Японіі Ханкір размаўляла з гейшамі, якія гістарычна выкарыстоўваюць чырвоную падводку для вачэй. Гэты колер сімвалізуе абарону.
У мексікана-амерыканскай культуры падводка для вачэй, паводле яе слоў, з'яўляецца магутным сімвалам культурнай ідэнтычнасці, супраціву і гонару.
Ханкір адзначае, што ў некаторых частках свету — як і ў Старажытным Егіпце — падводку выкарыстоўваюць не толькі жанчыны.
У Чадзе яна правяла час з ваддабэ — качавой групай племені фулані, вядомай сваім штогадовым конкурсам прыгажосці, на якім жанчыны ацэньваюць знешнасць мужчын.
«Бедуінскія мужчыны ў іарданскай Петры наносяць падводку не толькі дзеля абароны ад сонца або як выражэнне сваёй рэлігійнасці: яны таксама цудоўна ведаюць, што яна робіць іх больш прывабнымі», — смяецца яна.
«Гэта яшчэ і абрад пераходу ў дарослае жыццё і знак таго, што мужчына нежанаты», — адзначае Ханкір.
Падводку для вачэй таксама часта наносяць дзецям — практыка, якую некаторыя лічаць ахоўнай.
Больш за тое, у арабамоўных краінах нярэдка людзям даюць імёны кшталту Каджаль або Кахілайн, што адлюстроўвае культурную значнасць падводкі для вачэй.
Ханкір кажа, што прызнанне ЮНЕСКА кохлю культурнай спадчынай «даўно наспела»: такім чынам арганізацыя аддае належнае «супольнасцям Глабальнага Поўдня, асабліва па ўсім арабскім свеце, якія на працягу стагоддзяў захоўвалі і падтрымлівалі гэтую традыцыю, часта насуперак прымусоваму перасяленню, каланіялізму і выціранню культуры».
Але для самой пісьменніцы асабліва важна тое, што нанясенне кохлю злучае яе з уласнай культурай.
«Гэта амаль духоўны акт. Амаль рытуал, калі ты яго наносіш. Гэта нешта значна большае, чым проста правесці лінію па верхнім або ніжнім павеку», — кажа яна.
Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe
Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com
