Алфавіт з 13 літар: як гавайская мова захоўвае і перадае тысячагадовую гісторыю

На працягу большай часткі сваёй гісторыі мова перадавалася вусна.

Гавайская мова мае адзін з самых маленькіх алфавітаў у свеце. Мовазнаўцы, якія вывучаюць палінезійскія мовы, часта адзначалі, што такія кампактныя сістэмы ў значнай ступені абапіраюцца на даўжыню гуку і паўзы для фарміравання значэння, піша IFLScience (пераклад — «Фокус»).

Гавайская мова выкарыстоўвае сістэму з пяці галосных (A, E, I, O і U) і васьмі зычных (H, K, L, M, N, P, W, ʻokina). ʻokina абазначае гартанны прыпынак, падобны да кароткай паўзы, якую можна пачуць у выразе «oh-oh», тады як kahakō, макрон, размешчаны над галоснымі, падаўжае іх гучанне.

Гэтыя знакі могуць цалкам змяняць значэнне. Напрыклад, aʻa азначае карань, ʻaʻa — «асмеліцца», а «ʻaʻā» апісвае грубы тып лаўкі. Нават знаёмыя словы, такія як «алоха», маюць некалькі значэнняў, уключаючы прыхільнасць, павагу і сацыяльныя сувязі, а не адно-адзінае значэнне, як у іншых мовах.

Гісторыя гавайскай мовы тлумачыць як яе структуру, так і яе ўразлівасць. Яна сфармавалася ў межах аўстранезійскай моўнай сям’і пасля таго, як палінезійскія пасяленцы прыбылі на астравы шмат стагоддзяў таму.

На працягу большай часткі сваёй гісторыі мова перадавалася вусна. Пісьмовыя формы з’явіліся толькі напачатку XIX стагоддзя, калі місіянеры адаптавалі лацінскі алфавіт для перадачы гавайскіх гукаў, дадаўшы спецыяльныя знакі для ліквідацыі прабелаў у перадачы вымаўлення.

Аднак гэты перыяд нанёс шкоду гавайскай мове, прывёўшы да яе сур’ёзнага заняпаду. Пасля звяржэння гавайскай манархіі ў 1893 годзе часовыя ўлады абмежавалі выкарыстанне гавайскай мовы ў школах і ўрадзе.

У 1980-х гадах ЮНЕСКА паведаміла, што менш за 50 дзяцей свабодна размаўляюць па-гавайску. Аднак сёння адукацыйныя праграмы, універсітэты і медыяпраекты дапамаглі аднавіць яе выкарыстанне, паказаўшы, чаму ахова моўнай спадчыны застаецца важнай для культурнай пераемнасці.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com