Лукашэнка праколаўся

Дыктатар узяўся за, прама скажам, клопатную справу.

У «Год беларускай жанчыны», якім абвешчаны 2026-ы ў нашай краіне, Міністэрства працы і сацыяльнай абароны склала статыстычны партрэт сучаснай беларускі. Шырокімі мазкамі, амаль малярнымі.

«Салідарнасць» прыглядзелася больш уважліва і распавядае, што не так у гэтай карціне. І пра што забыліся згадаць чыноўнікі.

У афіцыйнай парадыгме галоўнымі сэнсамі беларусак з’яўляюцца сям’я, праца і клопат пра іншых. Сярод больш як 4 мільёнаў беларусак старэйшых за 18 гадоў, паводле статыстыкі, 84,8% працуюць, пры гэтым многія маюць сваю справу. А паўмільёна працуючых — паралельна выхоўваюць непаўналетніх дзяцей.

Не абышлося без згадкі пра «паважаную мацярынскую працу» і пра тое, што Беларусь уваходзіць у топ-30 краін свету паводле Індэксу гендарнай няроўнасці ААН. Праўда, у Global Gender Gap-2025, які складае Сусветны эканамічны форум, наша краіна толькі на 54-м месцы, а з палітычнымі магчымасцямі ў беларусак справы зусім кепскія.

Пры гэтым нязручную, хоць таксама афіцыйную, статыстыку чыноўнікі спрытна абышлі. Прамоўчаўшы, напрыклад, што медыкі (а сярэдні медперсанал — амаль суцэль жанчыны) так і не атрымліваюць 150% ад сярэдняй зарплаты па краіне, а настаўнікі — абяцаныя 100% сярэднебеларускага заробку.

Убаку застаўся і той дзіўны факт, што ў Беларусі жанчыны больш адукаваныя, чым мужчыны, а ў эшалонах улады чамусьці ўсё наадварот. І жанчына-міністр, як сцяг, усяго адна. Але калі б толькі гэта.

Непарадныя лічбы

Пра што дакладна не скажуць міністэрствы і ведамствы — пра тое, што рэжым Лукашэнкі, які «з жанчынамі не ваюе», працягвае пераследаваць беларусак па палітычных матывах: за салідарнасць з палітзняволенымі, «абразу» прадстаўніка ўлады або асабіста кіраўніка, нават за «тэрарызм».

Толькі ў 2025 годзе, паводле звестак праваабаронцаў, «за палітыку» былі асуджаныя як мінімум 335 жанчын, прычым 27 з іх — пенсіянеркі.

Беларускі, паводле версіі МУС РБ, яшчэ тыя экстрэмісткі — у «экстрэмісцкім пераліку» каля 500 жанчын.

З жніўня 2020 года больш за 8000 беларусак трапілі пад рэпрэсіі і пераслед у сувязі з выказваннем сваёй пазіцыі і барацьбой за грамадзянскія і палітычныя правы. Больш за 1800 жанчын былі асуджаныя па крымінальных артыкулах.

Сярод іх — маладыя і шматдзетныя маці, пажылыя жанчыны, у тым ліку з інваліднасцю, юрысткі, студэнткі, журналісткі, педагогі, медыкі, прадпрымальніцы, дамахазяйкі…

Некаторыя беларускі атрымалі драконаўскія тэрміны — 10, 15 і нават больш за 20 (!) гадоў калоніі. За забойства «гуманны» суд у РБ нярэдка дае менш.

У няволі, і гэта таксама зафіксавалі праваабаронцы, большасць жанчын сутыкаюцца з дыскрымінацыяй і прыніжальным абыходжаннем, выконваюць цяжкую працу, атрымліваюць дрэнную, недастатковую меддапамогу — і, як вынік, губляюць фізічнае, ментальнае, рэпрадуктыўнае здароўе (прывітанне «самай сацыяльнай» дзяржаве, якая на словах дбае пра маці).

Лозунгі з падвойным дном

Абвяшчаючы «Год беларускай жанчыны», Лукашэнка заявіў, як цытуе яго прэс-служба: «Нічога больш дасканалага, чым яна, прыродай не створана! Будзем берагчы нашу жанчыну і сваю зямлю, абараняць сваю будучыню — сям’ю, родных, блізкіх і сяброў ад бедаў і нягод».

Ці ёсць тут любоў і павага? Нават і блізка няма. У ўяўленні кіраўніка, як і дзесяць, і дваццаць гадоў таму, жанчына — у лепшым выпадку «сябар чалавека» (і тое, калі гаворка пра любімую цешчу).

Але найперш — аб’ект. Прыносіць карысць, як араная зямля, упрыгожвае жыццё, паляпшае быт, але сама рашуча ні на што не здольная. А пад цяжарам улады і ўвогуле «рухне, бядняжка».

І Канстытуцыя ў Беларусі, як мы памятаем, «не пад жанчыну» — чыімі ж намаганнямі? Няўжо не таго, хто называе сябе «жаночым прэзідэнтам», а насамрэч бачыць жанчын толькі вінцікамі ў сістэме. Якія мусяць сумяшчаць працу і сям’ю, нараджаць, калі яны «нармальныя», варыць шчы-боршчы, не лезці ў палітыку, а толькі стаяць за «моцным плячом». Побач. Дзе сказана.

Не дзіўна, што падначаленыя хорам падхопліваюць гэтыя куплеты. Прычым у мізагінію скатваюцца не толькі мужчыны-чыноўнікі (як не згадаць спіч былога віцэ-прэм’ера Уладзіміра Караніка, які папракнуў беларусак, маўляў, трэць «не выконвае план — маюць толькі адно дзіця»), але і жанчыны.

То старшыня Савета Рэспублікі Наталля Качанава абясцэньвае любыя дасягненні бездзетных беларусак і прапануе прывіваць сямейныя каштоўнасці з дзіцячага садка, то кіраўніца праўладнага Беларускага саюза жанчын Вольга Шпілевская перакладае на жанчын адказнасць за будучыя пенсіі.

Але міністр працы і сацабароны Наталля Паўлючэнка пайшла яшчэ далей, заявіўшы, што сацабарона — па сутнасці жаночая праца ў маштабах усёй краіны, таму што гэта «працяг той самай натуральнай ролі: быць апорай для слабога, памочнікам для таго, хто мае патрэбу, падтрымкай для таго, хто ў складанай жыццёвай сітуацыі».

Проста майстар-клас, як адным махам нармалізаваць дыскрымінацыю і гендарны разрыў у аплаце працы. Маўляў, а каму яшчэ быць санітаркамі, выхавальніцамі, нянькамі для дзяцей і пажылых, каму працаваць ледзь не за «дзякуй», як не жанчынам. Гэта ж прыродай задумана, прадпісанне, можна сказаць. А мы вас за гэта цэлы год хваліць будзем, во.

Што не ва ўладзе ўладаў

Каб стварыць ілюзію гендарнай роўнасці, беларускія ўлады могуць, вядома, прызначыць якую-небудзь ігуменю Гаўрыілу кіраўніцай Савета па маральнасці, паставіць жанчыну-чыноўніцу на чале Беларускага Чырвонага Крыжа або Мінздароўя. Але ці змяняць гэтыя фігуры дыспарытэт у прыняцці дзяржаўных рашэнняў?

Ці можна адправіць цяперашнюю кіраўніцу «Белай Русі» Вольгу Чамаданаву з падарункавым рэйдам па радзільнях. Але ці стануць ад гэтага тыя самыя радзільні, увогуле якасная меддапамога, дзіцячыя паліклінікі і садкі, больш даступнымі для жыхароў рэгіёнаў?

Можна адрапартаваць, як няўхільна змяншаецца колькасць выпадкаў хатняга гвалту (як сцвярджае Генпракуратура, летась было на 18,7% выпадкаў менш, чым у 2024-м). Але нават чыноўнікі прызнаюць, што толькі траціна пацярпелых, у большасці гэта жанчыны, звяртаецца па дапамогу — а афіцыйнай статыстыцы МУС веры няма зусім. І дапамогі дзяржавы, раўнацэннай той, якую аказвалі ахвярам гвалту цяпер ліквідаваныя НКА, таксама няма.

Можна яшчэ раз паабяцаць павысіць заробкі медыкам, настаўнікам, сацыяльным работнікам — яны ад гэтага пачнуць менш выгараць, знікне дыскрымінацыя з боку працадаўцаў, павысіцца павага ў грамадстве?

Але гэта ўлады сапраўды могуць. А вось усяліць у сучасных беларусак патрыярхальныя «традыцыйныя каштоўнасці» ўжо наўрад ці атрымаецца. Таму што вельмі многія з нас бачаць і разумеюць, што могуць дасягнуць — і дасягаюць — значна большага там, дзе да жанчыны не ставяцца як да функцыі, аб’екта, упрыгожання. Не лезуць у пасцель. Не «абаронваюць» ад выбару.

Выхоўваць беларусак на рамантычна-героізаваных жаночых вобразах — таксама, прама скажам, клопатная справа. Бо чыноўніцкія кар’еры Наталлі Качанавай або Лідзіі Ярмошынай — так сабе прыклад для пераймання. А ў мінулым куды ні ткні — ёсць рызыка пракалецца: якая ні знакамітая беларуска — дык характар, барацьба і выклік, а не пакора і паслухмянасць.

Нават ушанаваная ўладамі праваслаўная подзвіжніца, асветніца Еўфрасіння Полацкая — па сутнасці феміністка, якая ўцякла ад дынастычнага шлюбу дзеля самарэалізацыі, распаўсюджвання адукацыі для жанчын, удзелу ў палітыцы.

І гэта ў XII стагоддзі. А цяпер XXI. І спыніць трансфармацыю грамадства, павярнуць назад прагрэс і вярнуцца ў феадалізм — не ва ўладзе рэжыму Лукашэнкі.

Алеся Матусевіч, «Салідарнасць»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com