25 траўня 2024, Субота, 16:43
Падтрымайце
сайт
Сім сім,
Хартыя 97!
Рубрыкі

Больш за 200 беларускіх суддзяў будзе судзіць міжнародны трыбунал

67
Больш за 200 беларускіх суддзяў будзе судзіць міжнародны трыбунал

Літва расследуе злачынствы супраць чалавечнасці ў судах Беларусі.

Літоўскі Цэнтр права і дэмакратыі JusticeHub падрыхтаваў справаздачу «Права на справядлівае судовае разбіральніцтва ў Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года». Паралельна вядзецца крымінальны працэс аб злачынствах супраць чалавечнасці, і на сённяшні дзень у адмысловай базе каля 200 беларускіх суддзяў, якія могуць быць асуджаныя на падставе прынцыпу міжнароднай універсальнай юрысдыкцыі. Чаго чакаць беларускім суддзям і як гэта дапаможа іх ахвярам – «Белсат» абмяркоўваем з кіраўніком JusticeHub Дайнюсам Жалімасам.

Справаздача дапаможа скласці новыя санкцыйныя спісы і правесці люстрацыю

Справаздача «Права на справядлівае судовае разбіральніцтва ў Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года» Літоўскага цэнтру права і дэмакратыі JusticeHub стала першым настолькі падрабязным даследаваннем парушэння правоў чалавека ў беларускіх судах. Пры падрыхтоўцы справаздачы эксперты карысталіся інфармацыяй, якую прадстаўлялі былыя палітвязні, Праваабарончы цэнтр «Вясна», а таксама сценаграмамі аўдыязапісаў судоў, дадзенымі з сістэмы пошуку інфармацыі «Эталон», афіцыйнага Канстытуцыйнага суду Беларусі.

«Гэтая справаздача фіксуе, што суддзі прымалі актыўны ўдзел у спрыянні ажыццяўленню недэмакратычнага рэжыму, накіраванага на масавы напад на грамадзянскае насельніцтва», – сцвярджаюць складальнікі справаздачы.

Эксперты JusticeHub выявілі наступныя парушэнні беларускіх судоў:

- беларускія суддзі не выконваюць прынцып незалежнасці і бесстароннасці

- зафіксаваныя масавыя парушэнні судамі асноўных правоў чалавека

- адсутнасць выканання працэсуальных правоў і права на справядлівы суд

- адсутнасць рэальнай і эфектыўнай магчымасці аспрэчыць рашэнні суда першай інстанцыі

- парушэнне права на публічнае паседжанне

- адсутнасць роўнасці бакоў.

Складальнікі справаздачы кажуць, што яе можна выкарыстоўваць для разгляду справаў у рамках міжнароднай універсальнай юрысдыкцыі. Таксама на падставе дадзеных, прадстаўленых у справаздачы, могуць быць складзеныя новыя санкцыйныя спісы, у якія ўключаць суддзяў, датычных да рэпрэсіяў супраць беларусаў. Даследаванне можа таксама дапамагчы ў будучай судовай рэформе ў Беларусі, а таксама люстрацыі, бо яно ўтрымлівае прамыя доказы таго, што здзяйсняў той ці іншы суддзя і на падставе чаго ён ці яна больш не могуць займаць падобную пасаду ў будучыні.

Чым міжнародная ўніверсальная юрысдыкцыя дапаможа беларусам?

Што такое – міжнародная ўніверсальная юрысдыкцыя, як яна можа дапамагчы ў аднаўленні справядлівасці ў дачыненні ахвяраў беларускага рэжыму, хто можа ёй скарыстацца – гэтыя пытанні мы задалі кіраўніку JusticeHub Дайнюсу Жалімасу.

– Раскажыце, калі ласка, у чым сутнасць міжнароднай універсальнай юрысдыкцыі і як гэтай працэдурай сёння могуць скарыстацца беларусы?

– Міжнародная ўніверсальная юрысдыкцыя – гэта прадугледжаная заканадаўствамі розных краін магчымасць падаваць, прымаць заявы і расследаваць крымінальныя справы па асабліва цяжкіх міжнародных злачынствах, сярод якіх – генацыд, злачынствы супраць чалавечнасці і вайсковыя злачынствы, без прывязкі да месца і часу здзяйснення гэтага злачынства, грамадзянства адказных і пацярпелых. Калі казаць пра Беларусь, то тут мы маем справу са злачынствамі супраць чалавечнасці.

Прынцып міжнароднай універсальнай юрысдыкцыі ўтрымліваецца ў заканадаўствах такіх краін, як Літва, Польшча, Нямеччына, Бельгія, Нідэрланды, Венгрыя і інш.

Паводле гэтага прынцыпу, увосень 2022 года Літва ўзбудзіла крымінальную справу па падзеях у Беларусі пасля сфальсіфікаваных выбараў 2020 года. Падставай для адкрыцця справы сталі заявы пацярпелых ад рэжыму, якія знайшлі прытулак, а таксама сваякоў пацярпелых, якія знаходзяцца ў Беларусі за кратамі.

Ахвярам беларускага рэжыму ці іхным сваякам, якія знаходзяцца ў Літве, нашая арганізацыя аказвае юрыдычную дапамогу, каб яны звярнуліся ў літоўскую пракуратуру з заявамі. Гэтыя заявы цяпер уваходзяць у тую агульную крымінальную справу, узбуджаную летась, але калі будзе канкрэтызаваны падазраваны, нейкая справа можа быць асобна выдзеленая, і мы спадзяемся, што такіх справаў будзе шмат.

«У нашай базе больш за 200 суддзяў, і ўсе яны аднойчы адкажуць за пераслед людзей»

– Чаму вы вырашылі заняцца аналізам менавіта судоў у Беларусі?

– Суддзі сёння – адныя з галоўных падазраваных у злачынствах супраць чалавечнасці ў Беларусі. Суддзі, напэўна, не катуюць людзей наўпрост, але, акрамя катаванняў, ёсць іншыя злачынствы супраць чалавечнасці – пераслед паводле палітычных матываў, па нацыянальнай прыкмеце, незаконнае пазбаўленне волі, але паводле міжнародных стандартаў, а не рэпрэсіўных законаў лукашэнкаўскай сістэмы. Суддзі як раз гэтым усім і займаюцца, калі выносяць прысуды за ўдзел у мітынгах, рознага кшталту публічныя актыўнасці, распаўсюд інфармацыі ў сацсетках, журналісцкую дзейнасць, за іншыя праявы свабоды сама выяўлення.

Усе падобныя справы ў Беларусі праходзяць праз суды, каб стварыць выгляд легітымнасці рэпрэсіяў. Адказнасць суддзяў за гэтыя справы абцяжарвае, што яны як юрысты добра разумеюць, што яны робяць – здзяйсняюць злачынствы, рэалізоўваючы палітыку Лукашэнкі па пераследзе беларускай грамадзянскай супольнасці.

– На якім этапе цяпер знаходзіцца расследаванне злачынстваў суддзяў?

– На стадыі папярэдняга расследавання. І я спадзяюся, што яно распаўсюдзіцца і на іншыя еўрапейскія краіны і будзе весціся не толькі ў Літве. На дадзены момант у нас ёсць дадзеныя на больш чым 200 суддзяў. І я думаю, што некалі яны ўсе адкажуць за пераслед людзей. Некаторыя з іх ужо знаходзяцца ў рознага кшталту міжнародных ці нацыянальных санкцыях, а астатнія – кандыдаты на прымяненне такіх санкцыяў, якія забароняць ім свабодна прыязджаць у краіны Еўразвязу.

Што асабліва важна для будучыні, каб яны ўсе былі вядомымі, каб калі ў Беларусі настане момант дэмакратычных змяненняў, каб у дачыненні да іх прымянялася, акрамя крымінальнай адказнасці, люстрацыя. Такія так званыя суддзі ў дэмакратычнай дзяржаве больш не могуць, не павінны займацца такой дзейнасцю.

«Магчыма, беларускіх суддзяў будзе судзіць міжнародны трыбунал»

– Калі расследаванне будзе завершанае, як будзе выглядаць рашэнне літоўскага суда, вырак у дачыненні гэтых суддзяў?

– Цяпер цяжка сказаць. І тут трэба адзначыць, што хоць нам і вядомыя імёны канкрэтных суддзяў, улічваючы, што мы пачалі працу нядаўна, пакуль няма афіцыйна абвешчаных падазраваных. Але калі яны будуць абвешчаныя ў статусе падазраваных, тады на іх будзе выдадзены ордар на арышт, ён будзе перададзены праз органы Інтэрполу. Іх змогуць арыштаваць у любой краіне. Але нават калі пакуль не арыштуюць, у Літве магчыма асудзіць іх завочна. І ў гэтым выпадку, калі адбудуцца перамены ў Беларусі, матэрыялы могуць быць перададзеныя ў рэфармаваныя органы правасуддзя новай дэмакратычнай Беларусі для разбіральніцтва з імі ўжо там.

Ці іншы варыянт – цяпер як раз абмяркоўваецца думка, што ўсё ж будзе патрэбны спецыяльны міжнародны трыбунал па злачынствах супраць чалавечнасці, і тады беларускіх суддзяў будзе судзіць гэты трыбунал.

Але самае галоўнае, што ўсе гэтыя суддзі, якія выносяць такія прысуды, павінны ведаць, што іхныя дзеянні не застаюцца незаўважанымі, што іхныя прозвішчы вядомыя, і што ў адзін дзень ім прыйдзецца сутыкнуцца з канкрэтнай адказнасцю, і ім не будзе месца ў будучай новай Беларусі, пакуль яны не адбудуць сваё пакаранне.

На жаль, працэс ідзе павольна, і пакуль што шмат пытанняў да органаў правасуддзя не толькі Літвы, але і іншых краінаў – чаму дагэтуль няма ніводнага падазраванага па беларускіх справах, якія яны вядуць? Акрамя Літвы, ёсць яшчэ некалькі дзяржаў, якія пачыналі такія справы ў рамках міжнароднай універсальнай юрысдыкцыі – Польшча, Чэхія, Нямеччына, але нідзе дагэтуль не назвалі ніводнага падазраванага.

«Рэжым адчувае, што адказнасць будзе, таму і закрывае суды»

– Як вы атрымліваеце інфармацыю? Ці дастаткова яе цяпер?

– З аднаго боку, сабраць доказы злачынстваў суддзяў даволі проста, бо ёсць канкрэтныя дакументы, прысуды, падпісаныя гэтымі суддзямі. Мы атрымліваем гэтую інфармацыю ад Праваабарончага цэнтру «Вясна». Акрамя таго, ёсць і іншыя крыніцы – у Літве знайшлі прытулак некаторыя адвакаты, якіх у Беларусі пазбавілі ліцэнзіі – у іх свае дадзеныя. Таксама нашыя крыніцы – актывісты беларускай грамадзянскай супольнасці і непасрэдна пацярпелыя.

– Ці будзе папоўнены ваш спіс з 200 суддзяў? Бо суды ў Беларусі пакуль не сканчаюцца…

– Так, мы спадзяемся, што ў бліжэйшай будучыні будзем папаўняць спіс. Але праблема ў тым, што апошнім часам стала нашмат складаней атрымліваць дакументальныя доказы прысудаў. Асабліва гэта датычыць тых крымінальных справаў, якія ў парушэнне ўсіх міжнародных стандартаў разглядаюцца ў закрытым рэжыме. Там мы можам атрымаць толькі рэзалютыўную частку прысуду, без матывацыі. І тое нават пераследуюцца людзі, якія гэта некаму перадаюць. Таму са зборам матэрыялаў для папаўнення спісу суддзяў цяпер складаней, чым было раней, калі мы толькі пачыналі. Але гэта, магчыма, яшчэ і таму, што рэжым адчувае, што такія прысуды прывядуць да адказнасці, і таму і закрывае суды, і стараецца зрабіць так, каб было як мага менш доказаў такіх прысудаў.

«Трэба разбірацца, чаму ў ЕЗ прынцып міжнароднай універсальнай юрысдыкцыі не прынёс ніводнага выраку»

– Ці вядзецца крымінальная справа і супраць беларускіх сілавікоў?

– Тая крымінальная справа, якая была ў нас узбуджаная – агульная. Але першапачатковая яе мэтай было расследаванне катаванняў у Беларусі, і там як раз і ёсць так званыя сілавікі, бо гэта яны адказныя за катаванні. Паколькі следства яшчэ вядзецца, цяпер нельга сказаць, хто канкрэтна ў спісах.

– Ці могуць беларусы звяртацца з заявамі ў пракуратуру на беларускіх сілавікоў і суддзяў не толькі ў Літве, але і ў іншых краі нах Еўразвязу?

– Так, могуць. Але ў розных краінах існуюць свае асаблівасці і далёка не заўсёды гэта простая працэдура. У Польшчы, напрыклад, складаней – прынамсі, яшчэ нядаўна заявы прымалі толькі ад тых, хто меў Карту паляка. У нас жа дастаткова проста знаходзіцца на тэрыторыі Літвы. І хоць ва ўсіх рэзалюцыях Еўразвязу заахвочваецца прымяненне ўніверсальнай юрысдыкцыі, але думаю, павінна стаць прадметам асобнага даследавання пытанне, чаму ў краінах ЕЗ гэтая працэдура пакуль не прынесла ніводнага выніку і дагэтуль няма ніводнага падазраванага, хоць расследаванні вядуцца.

Напісаць каментар 67

Таксама сачыце за акаўнтамі Charter97.org у сацыяльных сетках