«Ёд у малацэ разводзілі, ёдныя сетачкі на спіне малявалі»

Беларусы распавялі, што засталося ў памяці нават праз 40 гадоў пасля катастрофы на ЧАЭС.

26 красавіка 1986 года — дзень, калі на Чарнобыльскай АЭС здарылася страшная катастрофа, — многія беларусы памятаюць як звычайны, хіба што вельмі цёплы для красавіка. Толькі з цягам часу прыйшло ўсведамленне маштабаў таго, што адбылося. Беларусы ў краіне распавялі «Салідарнасці», як катастрофа на ЧАЭС закранула іх блізкіх і што засталося ў памяці нават праз 40 гадоў.

«Ёд у малацэ разводзілі, ёдныя сетачкі на спіне малявалі»

— Мая сястра нарадзілася якраз у 1986-м, у сакавіку, — кажа мінчанка Юля (імёны ўсіх суразмоўцаў зменены — С.). — А я тады была ў 1 класе. Не памятаю канкрэтна той дзень, але на майскія святы ў школе былі нейкія мерапрыемствы з лінейкай на вуліцы.

Яшчэ мы саджалі гародзік на прышкольным участку — у пачатковых класаў былі свае невялікія градкі з морквай, або буракамі, або кропам. То-бок ніхто не казаў нам менш бываць на свежым паветры, хутчэй, наадварот. Сястры ў гэтым пашанцавала: яе «гулялі» ў ГДРаўскай каляскай, шчыльнай, з тэнтам.

Значна пазней, калі праўду пра Чарнобыль пачалі адкрываць і пачалі праводзіць паглыбленыя медагляды не толькі дзяцей з пацярпелых раёнаў краіны, але наагул усіх, — высветлілася, што ў малодшай усё нармальна, а ў мяне павялічаная шчытападобная залоза. І L-тыраксін, маленькія белыя злёгку саладкаватыя таблеткі (іх выдавалі бясплатна, здаецца), надоўга стаў маім пастаянным сябрам.

У той год мы ўпершыню не паехалі ўлетку да радні ў Гомель. Бацькі пастараліся вывезці нас да мора, хоць з зарплаты савецкага тэхнолага і паштальёна гэта было зрабіць няпроста. Ёд у малацэ разводзілі, ёдныя сетачкі на спіне малявалі… Хадзілі чуткі, што радыяцыю добра выводзіць чырвонае віно, і дарослыя пілі яго літаральна кружкамі.

А яшчэ праз год-два мы ўсё ж такі прыехалі ў Гомель, да бабулі Олі — дваюраднай цёткі бацькі. Яна распавядала на хатніх пасідзелках, што яе малодшы сын, дзядзька Міша, дапамагаў ліквідатарам — ён тады ў арміі служыў вадзіцелем-механікам, а дачку Любу, якая была на сносях, яна нікуды не пусціла, адправіла да радні ў іншым канцы краіны. Але ўсё адно, калі тая нарадзіла, дзяўчынка была вельмі хваравітая, і яе пасля па праграме «Дзеці Чарнобыля» адпраўлялі на аздараўленне ў Германію.

Амаль уся наша гомельская радня памерла маладымі, да 45 гадоў. І ўсе ад анкалогіі: у дзядзькі Мішы знайшлі рак страўніка, у цёткі Любы — рак грудзей. У яе мужа былі ўтварэнні ў лёгкіх. І мне складана не звязваць гэта з чарнобыльскай аварыяй.

Даўжэй за ўсіх — да 87 гадоў — пражыла бабуля Оля, хоць яна нешчадна «запівала» страту дзяцей і дыміла, як паравоз. А тая мая далёкая сястра, якую аздараўлялі за мяжой, урэшце з’ехала вучыцца ў Германію, там выйшла замуж і засталася, мы даўно не кантактуем.

«Анекдоты пра «вожыка з Чарнобыля» усе разам траўлілі»

Былы мінчанін Антон узгадвае, як у пачатку 1990-х ён з бацькамі пераехаў у сталічны мікрараён Сухарава:

— Гэта было Сухарава-1, і ў нашым доме — доўгім, на 14 пад’ездаў — жыло вельмі шмат перасяленцаў з вёсак, адселеных пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

Але праз некалькі гадоў большасць вымушаных перасяленцаў пачалі вяртацца ў родныя мясьціны, бо проста не прыжываліся ў Мінску. А з тых, хто вырашыў не вяртацца, — многія, на жаль, співаліся.

Падобную гісторыю распавёў Аляксей, чыё дзяцінства прайшло ў сталічным мікрараёне Малінаўка.

— Бацькам потым далі кватэру ў іншым раёне, але ў Малінаўку мы ўсё роўна вельмі часта ездзілі, да бабулі і дзядулі. Недзе пасля 1990-га, памятаю, засялілася адразу шмат людзей у новы дом побач з бабуліным — гэта «чарнобыльцам» выдзелілі частку кватэр.

І каля аднаго пад’езда я ўвесь час бачыў на лаўцы вельмі старую і вельмі сумную бабулю. Мне было яе шкада, яксьці падышоў пачаставаць цукеркай. А мая маці вырашыла, што я навязваюся, прыйшла мяне назад на пляцоўку адправіць, ды і загаварыла з той жанчынай.

Яна была з-пад Брагіна, яе забралі з сабой унукі. Усё жыццё пражыла ў прыватным доме, са сваім гародам, курачкамі, садам. І ёй было дрэнна ў вялікім горадзе — душна, неўтульна. Усё ўспамінала, як цвіла бэз, якія ў іх там раслі яблыкі — «дзяцятка, я б цябе пачаставала самымі салодкімі яблыкамі».

Здаецца, літаральна штодня яна выходзіла, сядала на тую лаўку і плакала, плакала.

Праз год ці два яе не стала. Мама казала, што чула па суседзях злыя шэпты, маўляў, «дачакаліся чарнобыльцы, пакой вызваліўся». Відаць, каго-небудзь моцна душыла зайздрасць. Наогул дарослыя нярэдка абмяркоўвалі чарнобыльскія льготы, хоць я асабіста ніколі не бачыў, каб нехта з пацярпелых іх сабе «выбіваў».

Дзеці яксьці прасцей да ўсяго гэтага ставіліся: у нас у школе былі «чарнобыльцы», якіх улетку вазілі за мяжу — ну і што? Анекдоты пра «вожыка з Чарнобыля» потым усе разам траўлілі.

«Бабуля і прабабця наадрэз адмовіліся кудысьці з’язджаць»

— Мая бабуля, маміна мама, з вёскі ў Чачэрскім раёне, — прыгадвае мінчанка Кася. — Раён гэты лічыўся адным з найбольш пацярпелых у Беларусі, але менавіта тую вёску прымусова не адсялялі. Хоць «права на адсяленне» ў сувязі з радыяцыйным забруджваннем было. Але бабуля і прабабця наадрэз адмовіліся кудысьці з’язджаць, «ляжаць хочам побач з роднымі, у сваёй зямлі».

Мама з бацькам ужо на той час пабраліся шлюбам, жылі ў Мінску, тут нарадзіліся мы з братам. На Гомельшчыну амаль не ездзілі, бо другая мая бабуля жыла пад Мінскам, тут і дача, і агароды вялі. Апошні раз я бачыла бабулю з Гомельшчыны акурат у 1986-м — пасля аварыі, недзе ў жніўні ці верасні.

Мы хадзілі ў лес разам, было багата баравікоў — іх, як і ягады, забаранялі збіраць, але вясковыя звычкі перасільвалі. І ўжо як з’язджалі, тата з працоўнай камандзіроўкі вырваўся нас забіраць — мама хацела ўвапхнуць у кабіну кошык з грыбамі, а бацька яго выкінуў: «Не трэба нам тая радыяцыя». МАЗ паехаў па рассыпаных грыбах.

Бабуля плакала… Больш я яе не бачыла. У той жа год і яна, і прабабка памерлі.

Маміны стрыечныя сёстры ўпотай ад яе прадалі хату — пакупнік вывез бярвенні, ніякая радыяцыя яго не спыніла. Мая мама даведалася толькі праз год. На жаль, ад бабулі нічога не засталося — ніводнай рэчы, ані фота, ані вышытага рушніка. Я тады не разумела, чаму мама ў такой скрусе праз рэчы — а потым дайшло, што не праз рэчы, а праз памяць.

Некалькі год таму Кася ўжо са сваімі дзецьмі і з мужам пабывала на месцы, дзе стаяла бабуліна хата. З усяго падворка захаваліся толькі дзве яблынькі:

— Прычым вакол іх трава па пояс, а побач ужо досыць высокія хвойкі. Прырода паступова «з’ядае», забірае сабе гэты край вёскі, хоць яшчэ ў некаторых дамах захавалася жыццё — ёсць пяць-сем сталых жыхароў, у некалькі хат прыязджаюць спадчыннікі, проста на могілкі да родных і на ўспамін, ніякай гаспадаркі не вядуць.

А спусцелыя дамы раздзіраюць зборшчыкі металалому. Нават клямкі выдзіраюць. На многіх ужо разрабаваных, абадраных хатах паваленыя дрэвы. Уражанні ад гэтага відовішча змрочныя.

Я памятала з дзяцінства, што побач была рэчка, досыць шырокая, з крутымі берагамі, а вакол яе сенажаці. Паспрабавалі яе адшукаць — дзе там, застаўся маленькі ручай, да якога не дайсці праз бясконцую сцяну крапівы.

«Лужыны пакрываліся жоўтай аблямоўкай — казалі, што гэта «радыяцыя асела»»

Пенсіянерка Галіна Сцяпанаўна з невялікага райцэнтра на Міншчыне кажа, што яе блізкіх наўпрост аварыя на ЧАЭС не закранула:

— Мой добры сябар, ён працаваў у цэнтры гігіены і эпідэміялогіі, паехаў (ну як паехаў: камандзіравалі) на дапамогу ў першыя ж дні, потым меў статус ліквідатара. Але ўсялякія даплаты і санаторнае лячэнне яму не дапамаглі, і да льготнай пенсіі не дажыў. Памёр ён зусім маладым, як і муж маёй знаёмай, таксама ліквідатар, вопытны інжынер.

У нашым горадзе не было ніякай панікі ў першыя дні — таму што не было і інфармацыі. Потым пачалі гаварыць тыя, хто лавіў замежныя радыёстанцыі: маўляў, у Польшчы выяўлены радыеактыўны пыл, а ў нас няма — як так?

Пасля дажджу лужыны пакрываліся жоўтай аблямоўкай — спачатку супакойвалі, што гэта проста пылок, але людзі казалі, што гэта «радыяцыя асела». А яшчэ пазней прыехалі спецыялісты з дазіметрамі.

На рынку даволі строга правяралі ўраджай і асабліва лясныя ягады. Таксама з дазіметрамі хадзілі кантралёры, здаралася, што некаторых «адпраўлялі» з радоў.

А потым усё яксьці цішэй і цішэй сталі гаварыць пра Чарнобыль, хіба што да гадавіны аварыі. І яшчэ спрэчкі пра тое, як хутка «ачыстяцца» землі, вядома. Адны сцвярджалі, што праз чвэрць стагоддзя ўжо можна і трэба асвойваць былыя чарнобыльскія тэрыторыі, другія нагадвалі досвед японцаў, якія раілі сто гадоў увогуле нічога не чапаць, стварыць запаведнікі.

Недзе ў пачатку дзевяностых да нас у раён і непасрэдна ў горад сталі прыязджаць перасяленцы. У нас іх не тое каб шкадавалі, але спачувалі, асабліва тыя, хто сам з вёскі і разумеў, што такое — кінуць бацькоўскую хату, усё нажытае, усю памяць.

Памятаю прынамсі шэсць сем’яў, якім далі кватэры ў розных раёнах. Адзін дзядзька аказаўся вопытным аграномам, яго адразу з рукамі адарвалі, запрасілі на працу ў мясцовую гаспадарку. Яшчэ адна жанчына, з Брагіна, была вельмі таленавітая спявачка і вышывальшчыца — яна адразу ў доме культуры знайшла сябе ў творчых студыях. І вось яна распавядала, як іх вывозілі.

Спачатку, акурат як і нам, ніхто нічога не казаў, потым супакойвалі, што «проста аварыя, не трэба ствараць паніку». Потым прыязджалі з дазіметрамі і з пажарнымі машынамі адмываць дамы, а калі не атрымалася — пачалі вывозіць людзей.

Машын не было, жывёлу браць не дазвалялі, практычна ўсе рэчы пакінулі — думалі, гэта ненадоўга, яшчэ вернуцца. Але з пакалення, хто памаладзей, сем’і з дзецьмі, амаль ніхто не вярнуўся.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com