Расейскі палітолаг: Пуцін ператварыўся ў «голага караля»

РФ як пагроза моцна садзьмулася ў выніку вайны з Украінай.

Журналісты delfi.lt пагаварылі з расейскім палітолагам і выкладчыкам Карлава ўніверсітэта ў Празе Аляксандрам Марозавым аб тым, на якія рэпрэсіі гатовы ў 2023 годзе пайсці Крэмль, як вайна мяняе расейскае грамадства, і пра тое, як будзе складацца архітэктура бяспекі ў свеце пасля паражэння Масквы.

- Пра што кажа рэкордна вялікая хваля эміграцыі з Расеі?

- Вайна адымае магчымасць распараджацца ўласным жыццём. І ад гэтага бягуць. Вядомы расейскі аналітык Кірыл Рогаў зрабіў падрабязны даклад аб гэтай эміграцыі. З'язджае гарадскі сярэдні клас, маладзёны глабальных прафесій. Вайну задумалі «крамлёўскія старцы», светапогляд якіх зусім чужы гэтаму адукаванаму энэргічнаму класу. Гэта не іх вайна, яны не жадаюць мець з ёй справу. І з яе наступствамі. Магчыма, перамяшчэнні закранулі блізу 2 млн чалавек. З палітычнага пункту гледжання абвешчаная ў верасні мабілізацыя - гэта анекдатычны правал Крамля.

Масавыя ўцёкі падкрэслівалі, што людзі не ўважаюць гэтую вайну ні асэнсаванай, ні справядлівай. Гэта не абарона Айчыны, а следства развіцця дыктатуры, якая ставіць сабе за мэту абмяжоўваць людзям жыццёвыя магчымасці дзеля пабудовы нейкага спецыфічнага грамадства. Шмат каго гэтая вайна падштурхнула прыняць пастанову, якая ўжо і раней спела: трэба з'язджаць, не цяпер, дык пазней. Бо немагчыма будаваць планы на нармальную будучыню запры гэтай уладай. Але з'ехалі не толькі маладыя сем'і, але і многія вельмі вядомыя людзі старэйшага пакалення, нават такія як Ала Пугачова. Справа ідзе да таго, што і Барыса Грэбеншчыкова абвесцяць замежным агентам. На апошнім канцэрце Макса Пакроўскага («Нагу звяло») ішоў збор сродкаў на набыццё мабільнага шпіталя для ўкраінцаў. Не кажучы ўжо пра журналістаў. Практычна ўсе вядомыя прафесійныя рэдакцыі рэлакаваныя і працуюць за межамі Расеі.

Цікавае пытанне: што будзе далей з гэтым вялізным асяроддзем, раскіданым па двух дзясятках краін. Паміж актыўнымі групамі хутка наладжваюцца кантакты. Еўразвяз цалкам і асобныя краіны ўжо цяпер падтрымліваюць ва ўсякім разе тры накірункі: кампаніі ў падтрымку расейскіх дысідэнтаў у турмах, працу незалежных медыяў і праекты цывільнай асветы. Гэта вельмі важна. Бо, як правільна напісаў Андрус Кубілюс: у будучыні надзейная бяспека Еўропы наўпрост звязаная з тым, ці будзе Расея дэмакратычнай. Так, цяпер цёмныя часы, Расея рухаецца не да дэмакратыі, а да яшчэ горшай формы таталітарызму, чым да вайны. Але трэба падтрымліваць «цяпло ў агменях». Многія з тых, хто сёння з'ехаў і імкнуцца працягваць сваю актыўнасць за межамі Расеі, спатрэбяцца, без іх не абыдзецца. Ніхто за іх іхнюю працу не зробіць.

- Чарговая мабілізацыя можа справакаваць новую хвалю эміграцыі ці ў гэты раз улады Расеі пастараюцца не дапусціць рэкорднага адтоку насельніцтва?

- Паколькі Крэмль збіраецца ваяваць і далей, а Шайгу ўжо абвясціў аб тым, што войска трэба павялічыць да 1,5 млн чалавек, то, несумненна, будзе і другая і трэцяя плыні ў 2023 годзе. Крамлёўскія ястрабы публічна пагражаюць тым, хто з'ехаў, абвяшчаюць розныя карныя ідэі: павышаць ім падаткі, канфіскоўваць маёмасць, што засталася ў краіне і нават пазбаўляць грамадзянства. Крэмль хоча не закрываць межы, а хутчэй - запалохаць насельніцтва, каб яно само адмовілася ад ад'езду. Змірылася, так бы мовіць, з лёсам. Пуцін бо і проста гэта анансуе: «на міру і смерць прыўкрасная», гэта значыць, трэба застацца і прыняць «народны лёс», хай нават ён самагубны. І на многіх гэта дзейнічае: падзецца няма куды. І мы ўжо бачым многія інтэрв'ю, апытанні, у якіх людзі фаталістычна ставяцца да свайго месца ў гэтай вайне: маўляў, давядзецца пайсці і, можа быць, загінуць. Бо Расея толькі на траціну складаецца з насельніцтва гарадоў-мільённікаў, дзе насельніцтва дастаткова мабільнае і можа наогул абдумваць ад'езд з краіны. Астатняя Расея прыкаваная да сваіх месцаў.

- Дзмітрый Мядзведзеў анансаваў на 2023 год жорсткую кампанію супраць тых, хто пакінуў Расею. Ці значыць гэта, што пастановы ўладаў будуць робіцца ўсё больш і больш жорсткімі?

- Безумоўна. Увесь 2023 год будзе нарастаць мілітарызацыя, а разам з ёй і Z-ідэалогія. «Ястрабы» ў крамлёўскім кіраўніцтве і ў асяроддзі тых, хто ўжо ваяваў супраць Украіны ў 2014 годзе - усе яны патрабуюць татальнай мабілізацыі грамадства. Паколькі «спецыяльная ваенная аперацыя» не ўдалася, правалілася. І цяпер, каб зламаць Кіеў, патрабуецца «татальная вайна», у якую павінен уключыцца кожны. А гэта непазбежна мяркуе і рэпрэсіі.

Галоўнае пытанне цяпер не ў тым, ці будуць пастановы Крамля жорсткімі, а хутчэй у тым, ці сфармуецца канчаткова мілітарысцкая Z-ідэалогія, прычым падтрыманая знізу. Гэта значыць, ці ўдасца Крамлю паставіць насельніцтва ў такое становішча да лета 2023 года, каб ніхто не мог забіцца ад вайны ў сваю норку, схавацца ў прыватнае жыццё. Хоць відавочна, што той тып вайны, у якую Пуцін прывёў краіну, мяркуе бесперапыннае нарастанне яе татальнасці - спатрэбіцца і «гітлерюгенд», і абвінавачванні ў сабатажы, і ўзмацненне ролі палітрукоў, і бесперапынная патрыятычная істэрыка. Тым больш, што вайна ў Крамля ідзе дрэнна, планы бліцкрыгу праваліліся, войска загразла.

Крэмль памнажае ваенныя злачынствы - абстрэльваючы гарады ў глыбіні Украіны, ператвараючы ў руіны гарады ў франтавой зоне. Хутчэй за ўсё Крэмль ужо не ў стане ажыццявіць вялікі паспяховы наступ, хоць і будзе спрабаваць гэта зрабіць. Калі вайна і далей будзе гразнуць, тармазіць, то ва ўнутранай палітыцы ў Расеі непазбежная напампоўка Z-ідэалогіі, інакш не ўтрымаць грамадства ад распаду. Вось гэта страшна. Таму што ў пасляваенны свет выйдзе ўжо цалкам дэградаванае насельніцтва, якое пражыло некалькі гадоў у атмасферы татальнай хлусні.

- Логіка ваеннага часу, войны адрозніваецца ад мірнага часу. Як далёка, на вашу думку, можа зайсці Крэмль, прымаючы пастановы зыходзячы з логікі вайны?

- Думаю, што Крэмль ужо саступіў у вайне па выніках 2022 года. Крэмль можа весці баявыя дзеянні доўга і будзе гэта рабіць, як мне падаецца, у актыўнай форме ўвесь сёлетні год і наступны. Але ніводная з мэт вайны Крамлём ужо не будзе дасягнутая. У Крамля ўжо няма опцый, якія дазваляюць дабіцца поспеху: няма перавагі ва ўзбраеннях, няма фактару раптоўнасці, няма расколу ва ўкраінскім грамадстве, глабальны альянс дэмакратый будзе падтрымліваць Украіну і далей. Таму Крэмль будзе таптацца на месцы, знясільваць вайной Украіну, і спрабаваць у выніку зафіксаваць «лінію падзелу».

Пуцін здзейсніў грандыёзную гістарычную памылку: ён агаліў усе магчымасці расейскага войска і ВПК. Расея ўспрымалася як невыразная па маштабах пагроза да вайны. А цяпер усяму свету відаць, што гэта вельмі архаічнае войска, з вельмі дрэнным вайсковым мысленнем, вельмі слабое палітыка-адміністрацыйнае забеспячэнне вайны. Цяпер ужо пытанне не ў тым, наколькі Пуцін можа глабальна абвастрыць сітуацыю - ён гэтага не можа, а ў тым, як не дапусціць стагнацыі вайны па «лініі падзелу». Бо вельмі хутка Крэмль будзе менавіта ў гэтым зацікаўлены.

- Як далёка могуць зайсці краіны Захаду? На што яны могуць быць гатовыя для стрымлівання Расеі?

- Трэба разумець тыя рамкі, у якіх магчымы адказ на гэтае пытанне. Ні NATO, ніводная з еўрапейскіх дэмакратый не хоча падзяліць «аўтарства» трэцяй сусветнай вайны разам з Пуціным. Гэта зусім зразумела. Ніхто не жадае застацца ў сусветнай гісторыі аўтарам катастрафічнай пастановы. Другі момант: Расея як пагроза моцна здзьмулася ў выніку гэтай вайны. Трэці момант: адаптацыя сусветнай супольнасці да цяжкіх і небяспечных пастаноў заўсёды марудная. Гэта толькі наіўным людзям падаецца, што, напрыклад, Захад узяў, разбамбіў, а затым і арыштаваў Мілошавіча. У рэальнасці «югаслаўская вайна» - з усімі яе шматлікімі эпізодамі гвалту ішла чатыры гады да ўмяшання NATO ў Босніі, і нават пасля гэтага Мілошавіч захоўваўся, з ім у 1995 годзе былі падпісаныя Дэйтанскія пагадненні. І толькі ў 1999 году ўсяму быў пакладзены канец. Цяпер адны мяркуюць, што Захад дзейнічаў занадта марудна, іншыя, што ўвогуле не трэба было ўмешвацца. Але гістарычным фактам з'яўляецца тое, што прыняць пастанову аб умяшанні - гэта вельмі складана. Таму што гэта пытанне палітычнага кансенсусу розных народаў, адказнасці на шмат гадоў наперад. І нарэшце чацвёрты, і можа быць найважнейшы момант: змянілася ўяўленне пра эфектыўнасць такіх умяшанняў, эпоха «гуманітарных інтэрвенцый» далёка ззаду.

Але - і вось гэта вельмі важна - трэба ясна бачыць гістарычны пункт, у якім мы знаходзімся. У 2014–2022 гадах расейска-ўкраінская вайна была рэгіянальным канфліктам, замарожаным намаганнямі еўрапейскай дыпламатыі. З лютага 2022 года пайшоў новы адлік часу і мы сведкі нябачанага: хутка склаўся вялікі глабальны альянс падтрымкі Украіны, прычым вайсковай падтрымкі, дзеянні Крамля ўсімі

асэнсаваныя не толькі, як несправакаваная агрэсія ў дачыненні да суседняй краіны, але і як непрымальная пагроза глабальнай бяспецы. Пуцін і яго аднадумцы ўжо названыя злачынцамі. Пытанне аб трыбунале ўжо ставіцца не публіцыстамі, а найбуйнейшымі юрыстамі і еўрапейскімі палітыкамі. Украіна хутка атрымае наступальныя ўзбраенні. Крэмль ужо вымушаны ўзмацняць супрацьпаветраную абарону Масквы.

Да чаго прыйдзе справа яшчэ праз шэсць месяцаў? Украінскае войска цалкам можа нанесці адчувальную паразу Крамлю на акупаваных тэрыторыях, а магчыма і ўзмацненне дыверсійнай вайны супраць складоў і месцаў дыслакацыі на тэрыторыі РФ. Байдэн мае рацыю: Пуцін здзейсніў грубую памылку і цяпер будзе за яе плаціць і плаціць. І ў канчатковым выніку, расейцы павінны самі развязаць пытанне з Пуціным і адправіць яго пад трыбунал. Таму што ім жа і добраўпарадкоўваць сваё жыццё пасля вайны ніхто за іх гэта рабіць не будзе. Захад ужо зрабіў вельмі шмат у 2022 годзе для таго, каб украінцы выстаялі, а Пуцін ператварыўся ў «голага караля». Але трэба падкрэсліць: можна ўявіць сабе такія акты тэрору і гвалту з боку Крамля, якія паставяць перад палітычнай супольнасцю глабальнага альянсу пытанне аб надзвычайных пастановах. І я ўпэўнены, што штабы і аналітычныя цэнтры гэтыя сцэнары ўлічваюць ужо цяпер.

- Вайна ва Украіне ператварылася ў фактар, які забяспечвае падтрымку Пуціна, а ахвяры цывільнага насельніцтва ва Украіне, тысячы загінулых і скалечаных вайскоўцаў абапал згуртоўваюць насельніцтва Расейскай Федэрацыі для падтрымкі дзеянняў уладаў? Як далёка ў сваёй падтрымцы Уладзіміра Пуціна могуць зайсці жыхары Расеі?

- Відавочна, што падмарожванне па лініі падзелу ці тым больш - адчувальная тактычная параза Крамля будзе спрыяць кансалідацыі вакол Пуціна. Гэта першая праблема. Другая праблема: у 2023 годзе з Расеі ўцякуць яшчэ 2 млн. Іх месцы зоймуць крыклівыя прыхільнікі Z-ідэалогіі і прыхільнікі «мабілізаванага грамадства». Акрамя таго, добра відаць: паколькі мэты вайны невыразныя, а яна доўжыцца, то расейскае дэпалітызаванае насельніцтва ўсё больш пачынае казаць сабе: гэта ўсё робіць ЗША, гэта амерыканцы ўсё прыдумалі і не даюць скончыць вайну. Больш за тое, цяпер гэта кажа нават і Патрушаў.

Чым бы вайна не скончылася, вялікія кантынгенты ў Расеі выйдуць з яе з новым рэсентыментам, прычым, значна мацнейшым і небяспечным, чым пасля 1991 года. І гэта разумеюць многія расейскія сацыёлагі, якія аналізуюць апытанні і фокус-групы. І шчыра кажучы, зусім незразумела, як наогул можа далей трансфармавацца грамадства, якое пойдзе праз Z-мабілізацыю ў найбліжэйшыя два гады і выйдзе з іншага канца вайны ў выглядзе фаршу, які пацярпеў паражэнне. Гэта вельмі-вельмі цяжкая праблема. Менавіта таму многія цяпер думаюць: найлепшы варыянт палягаў бы ў тым, каб усё ж нейкая група расейскіх уплывовых людзей узяла б на сябе адказнасць за спыненне пуцінізму цяпер, за імі магла б рушыць услед тая большая частка расейскага насельніцтва, якая хоча проста «нармалізацыі», спынення ўсёй гэтай ідэалагічнай свістапляскі і надзвычайшчыны. Калі ж гэтага не адбудзецца, то трэба проста рыхтавацца да таго, што замкнёная ў сабе паваенная Расея будзе доўга гніць, і трэба будзе проста яшчэ 30 гадоў узмацняць абарону і захады бяспекі краін-суседзяў на «ўсходнім флангу».

- Дапусцім, што Крамлю ўдасца дабіцца сваіх мэтаў. Што гэта будзе азначаць для свету агулам і Усходняй Еўропы, напрыклад (як з пункту гледжання палітыкі, так і для абывацеля)?

- Думаю, што гэта немагчыма. Крэмль не можа дабіцца сваіх мэтаў у гэтай вайне. Пытанне толькі ў тым, у якой форме ён з яе выйдзе. Тут усяго два сцэнары: першы - Крэмль пойдзе на новы этап гвалту, напрыклад, пачне ператвараць у руіны раёны Кіева або распачне бессэнсоўнае ўварванне з тэрыторыі Беларусі, другі - Крэмль праз месяц пяройдзе да фіксацыі «лініі падзелу». І тое, і другое не набліжае Крэмль да рэалізацыі мэт вайны.

- Пакуль Уладзімір Пуцін вядзе вайну, ён карыстаецца падтрымкай, але што здарыцца, калі Расея ў вайне саступіць і Пуцін будзе змушаны абвясціць аб паразе і неабходнасці мірных перамоваў? Рэжым выстаіць, на межах зноў апусціцца жалезная заслона ці наадварот - краіну будзе чакаць трансфармацыя?

- Праблема тут вось у чым: гаворка ідзе не проста аб выніках вайны, а аб правале ўсяго 30-гадовага постсавецкага транзіту. Можна сказаць: Расеі патрэбен другі шанц, другая спроба пайсці маршрутам трансфармацыі. Але гэтае абстрактнае спадзяванне. А пытанне ў тым, а хто матор гэтага руху? Дзе палітычны суб'ект? Дзе тыя вялікія сацыяльныя групы, якія жадаюць удзельнічаць у гэтай другой спробе? Амаль 20 гадоў многія на Захадзе меркавалі, што вось гэты гарадскі адукаваны клас, глабалізаваныя «новыя пакаленні» і з'яўляюцца галоўнай рухаючай сілай мадэрнізацыі. Так яно і было. Але менавіта гэты клас і разгромлены вайной унутры краіны. Ён і палітычна абезгалоўлены, і ўцякае з краіны. Агульны настрой: тут няма будучыні, незразумела - хто і як павінен пачынаць «другую спробу», калі тыя, хто не можа паўплываць, уцякаюць, а тыя, хто валодаюць уплывам - прыціснулі вушы і маўчаць. Гэта вельмі маштабны крах. Наступствы яго пакуль у тумане.

- Вайна мяняе не толькі Расею, але і большую частку свету. Як, на вашу думку, можа выглядаць архітэктура бяспекі ў пасляваенным свеце? Яна па-ранейшаму будзе абапірацца на Раду бяспекі ААН ці з’явяцца нейкія новыя структуры?

- Гэтая вайна, несумненна, ставіць пытанне аб усіх міжнародных інстытутах, якія склаліся пасля Другой сусветнай вайны. І мы бачым, як цягам года паўстала пытанне і аб АБСЕ, і аб праве вета ў ААН, і аб міжнародным трыбунале, і аб усіх фарматах супрацоўніцтва пасля катастрофы двухблокавай сістэмы. Ідзе каласальная дыскусія. Мы бачым тры трэнды, якія дакладна прывядуць да нейкіх новых форм.

Па-першае, пуцінская агрэсія, развязванне франтальнай вайны ў Еўропе прывялі да таго, што Еўропа ўзварушылася ў дачыненні да сваіх уласных падстаў, сваіх каштоўнасцяў. Таму што фраза «вяршэнства права, дэмакратыя і грамадзянскія свабоды» ператварылася ў руцінную мантру ў апошнія 30-40 гадоў, а цяпер гэта «каштоўнасці, якія ажылі». Новае адзінства ўмацуецца ў краінах «усходняга флангу».

Па-другое, гэтая агрэсія падштурхне Кітай, Індыю, многія новыя вялікія краіны, якія перажываюць эканамічны рост да таго, каб захоўваць усе міжнародныя інстытуцыі, якія спрыяюць міру. Таму што ўсе бачаць - агрэсія вядзе да архаікі, да спусташэння ўласнай краіны. Крэмль у сваіх фантазіях разлічвае неяк раскалоць свет па лініі «старыя дэмакратыі - новыя народы». Але гэта памылка. Вынік будзе проста зваротны. І, па-трэцяе, можна ўпэўнена сказаць, што пасля паразы Крамля непазбежна будзе і новая дамова аб бяспецы ў Еўропе, і змены ў структуры NATO, і новая канцэпцыя пашырэння Еўразвяза. Калі расейскі «спіс Форбс» разам з вайсковай верхавінай ускалыхнуцца і адправяць Пуціна на пенсію, то гэта будзе разам з Расеяй, а калі Пуцін застанецца - то без Расеі.