Шлях Пуціна

Гэта, на шчасце, недасягальная мэта.

Адна з найбольш знакавых публікацый The Moscow Times мінулага тыдня — артыкул Сяргея Шэліна пра Пуціна і яго ўзвышэнне. Не маючы дэталяў кшталту пералічаных у гэтым эсэ, я, тым не менш, хацеў бы адзначыць, што шлях Пуціна да ўлады і падзеі, якія паследавалі, калі ён яе дасягнуў, варта разглядаць не толькі ў кантэксце станаўлення «дыктатуры, да якой Расія ў другой палове 1990-х цягнулася ўсімі сваімі паверхамі».

Ёсць прынамсі яшчэ адна акалічнасць, якую варта абавязкова ўлічваць.

Ненавісная дэмакратыя

Я маю на ўвазе, што і сам Пуцін, і людзі, якія складалі яго найбліжэйшае кола, ніколі не ўдзельнічалі ў канкурэнтным палітычным працэсе. Наўрад ці можна знайсці такую сучасную краіну з фармальна існуючай выбарчай сістэмай (дзе кіраўнікі дзяржавы або яе суб’ектаў выбіраюцца не саветам мул або партыйнымі камітэтамі), у якой абодва чалавекі, што ўзначальвалі яе ў апошнюю чвэрць стагоддзя, не ўдзельнічалі ні ў якіх выбарах, акрамя прэзідэнцкіх.

Чыста адміністрацыйную кар’еру пабудавалі і практычна ўсе члены т. зв. «Палітбюро 2.0», таксама не адзначаныя поспехамі ў публічнай палітыцы. Большая частка гэтых людзей мела толькі адзін значны актыў — кантакты і сувязі з тымі, хто дасягнуў пэўных поспехаў: інакш кажучы, вышэйшыя эліты пуцінскай Расіі выбудаваны па прынцыпе месніцтва і кумоўства нават у большай ступені, чым эліты Савецкага Саюза, элементы кіравання якім яны спрабуюць у апошнія дзесяцігоддзі аднавіць. Таму прынцып дэмакратычнасці ім не проста чужы, а ненавісны — і тут я б сказаў, што шлях Пуціна і яго сяброў быў вызначаны не толькі падзеямі 1996 года ў Санкт-Пецярбургу.

Калі ў сярэдзіне 1970-х гадоў Пуцін абраў службу ў КДБ пасля заканчэння Ленінградскага ўніверсітэта, ён, безумоўна, разлічваў на добрую кар’еру ў савецкіх спецслужбах. Свае крокі па службовай лесвіцы, камандзіроўку ў ГДР і званне падпалкоўніка ён, верагодна, лічыў поспехам. Аднак распачатая ў СССР перабудова і распад камуністычнага блока перапынілі яго кар’еру і прымусілі ў 1990 г. вярнуцца ў Ленінград.

Нішто не сведчыць, што ён з захапленнем ставіўся да ліберальнага палітычнага крыла, але тым не менш ён «пераадолеў сябе» і пайшоў служыць аднаму з найяскравейшых яго прадстаўнікоў — Анатолю Сабчаку. Пасля пары гадоў няпэўнасці кар’ера Пуціна зноў пайшла ўгару — да самых падзей, апісаных Сяргеем Шэліным. Чарговы крах надзей стаў другім у яго жыцці і відавочна сфармаваў разуменне, што новымі шанцамі, калі яны з’явяцца, разбрасацца не варта. Менавіта таму з самага свайго з’яўлення ў Маскве ён імкнуўся выкарыстоўваць любую магчымасць для ўмацавання пазіцый, а пасля прыходу ў Крэмль, збіраючы старых і новых давераных асоб, педантычна пачаў дэмантаваць элементы расійскай дэмакратыі.

Ненавісць да дэмакратыі як такой, цалкам верагодна, наклалася ў яго свядомасці на недавер і непрыхільнасць і да тых краін, якія з ёй прывыклі і ўспрымалі самакіраванне і канкурэнцыю (хоць і не заўсёды надта сумленную) як элемент сваёй ідэнтычнасці.

Украіна не магла не стаць свайго роду галоўнай фобіяй Пуціна: яна адыграла значную ролю ў распадзе Савецкага Саюза; не пагадзілася ўдзельнічаць ні ў адной форме постсавецкай «інтэграцыі»; супрацьстаяла спробам Крамля прадпісваць ёй «правільны» выбар у 2004 г.; і, нарэшце, адважылася накіравацца ў Еўропу замест таго, каб бясконца дэманстраваць лаяльнасць Маскве.

Вайна, у якую Расія ўвязалася па волі Пуціна, — не столькі вайна дзеля захавання расійскай імперыі, колькі вайна супраць грамадства, якое сапраўды блізкае расійскаму па гісторыі, культуры і рэлігіі, але зрабіла выбар на карысць еўрапейскай дэмакратыі. Той жа прынцып застаецца асноўным для вызначэння расійскай палітыкі ў дачыненні да ўсіх постсавецкіх дзяржаў. Агiда да дэмакратыі, канкурэнцыі і мерытакратыі стала для Пуціна асноўным элементам яго ідэнтычнасці — але на пэўным этапе яго кар’еры яна нараджае нават большыя пагрозы, чым сама дэмакратыя або канкурэнцыя: цяпер добра відаць, што пуцінская дыктатура значна менш эфектыўная, чым многія іншыя. Ёй хапіла нахабнасці скапіраваць элементы новай параднай формы расійскіх вайскоўцаў з убрання салдат Вермахта, але яна не змагла выхаваць генералаў, якія дапамаглі нацыстам падпарадкаваць большую частку Еўропы.

Аднак узнікае пытанне: наколькі ўнікальны шлях Пуціна і яго світы? Ці можна знайсці ў гісторыі выпадкі, якія ў той ці іншай меры яго нагадваюць? Мне здаецца, што пра гэта варта задумацца — таму што такія прыклады добра паказваюць падабенствы і адрозненні паміж развітымі дэмакратычнымі грамадствамі і тымі, хто «сарваўся» на першых этапах іх пабудовы.

Прэзідэнт імперыі

Найбольш відавочнай аналогіяй «камандзе Пуціна» здаецца мне каманда Бушы-малодшага, прэзідэнта ЗША ў 2001–2009 гадах — таго самага, хто паглядзеў у вочы Пуціну і ўгледзеў там нешта заварожваючае. Сістэму ўлады пры Бушы-малодшым у Амерыцы часта характарызуюць як imperial presidency.

Варта, праўда, звярнуць больш увагі не на асобу самога прэзідэнта, а на яго асяроддзе, якое мела велізарны ўплыў на амерыканскую палітыку — недарэмна віцэ-прэзідэнт пры Бушы-малодшым Дык Чэйні лічыцца самым уплывовым віцэ-прэзідэнтам у гісторыі краіны. Ён, як і міністр абароны Дональд Рамсфэлд, і яго намеснік Пол Вулфавіц, і шэраг іншых вядомых дзеячаў той адміністрацыі, пачалі свае палітычныя кар’еры ў 1970-я гады, калі Амерыка сутыкнулася з небылымі знешне- і ўнутрыпалітычнымі катаклізмамі: паразай у в’етнамскай вайне, Уотэргейцкім скандалам і першай у гісторыі адстаўкай прэзідэнта; значным эканамічным крызісам і выхадам з залатога стандарту.

Упершыню трапіўшы ў калідоры ўлады дзеля далучэння да сусветнага цэнтра сілы, многія ўдзельнікі гэтай групы аказаліся выкінутымі з палітычнага жыцця і вярнуліся ў яго ўжо пад канец прэзідэнцтва Рональда Рэйгана, а большасць — толькі ў адміністрацыі Бушы-старэйшага. У гэтыя гады яны, верагодна, былі ўзнагароджаныя за час бяздзейнасці — ЗША выйгралі «халодную вайну», увайшлі ў свой unipolar moment і на чале міжнароднай кааліцыі выбілі Садама Хусэйна з Кувейта.

Апошні праект застаўся незавершаным; іракскі дыктатар захаваў уладу, а яго пераможцы яе страцілі з паражэннем у прэзідэнцкай кампаніі 1992 г. Б. Клінтану. «Імперскае прэзідэнцтва» і новая вайна ў Заліве былі, верагодна, абумоўлены тым, што, вярнуўшыся ў вялікую палітыку трэці раз, прадстаўнікі каманды Бушы-малодшага вырашылі скарыстаць усе магчымасці для рэалізацыі сваіх дактрын і памкненняў, паспрабаваўшы скончыць тое, што не змаглі зрабіць раней. Шмат што ў іх атрымалася — але пры падабенстве асабістых перажыванняў і эмоцый нічога падобнага расійскай гісторыі ў ЗША адбыцца не магло.

Таму можна назваць шмат прычын. Першая, вядома, — непахіснасць дэмакратычных інстытутаў, якія не дазваляюць сфармавацца элементам дыктатуры (што датычыць і цяперашняга прэзідэнцтва, якое ў многім паўтарае тыя ж каноны). Але не менш важным фактарам я назваў бы «множнасць эліт» у развітых краінах, калі палітычныя, прадпрымальніцкія, вайсковыя і нават навуковыя эліты існуюць адносна аўтаномна, і канверсія іх адна ў адну даволі абмежаваная — у той час як у Расіі яна стала практычна абсалютнай. Дыктатуры складана іх «пераварыць», бо іх прадстаўнікі валодаюць уласнай значнасцю, створанай досведам, а не загадамі начальства. І, вядома, застаюцца нерушальнымі аўтаномія бізнесу, правы ўласнасці і асабістыя свабоды чалавека.

Таму ў амерыканскай палітычнай гісторыі параза ў В’етнаме, перамога ў Іраку або балота іранскай вайны застануцца прыватнымі эпізодамі, а ў расійскай цалкам верагодны разгром ва Украіне стане шокам, які цалкам можа яе завяршыць — прынамсі тую гісторыю, што вядзе адлік з 1990 года.

Шлях Пуціна — гэта не проста шлях спецслужбіста або махляра; гэта шлях чалавека, які прывык ставіцца да прагрэсу і свабоды як да прычын сваіх асабістых праблем і таму прысвяціў жыццё таму, каб зрабіць навакольную яго рэальнасць як мага менш сучаснай. Саспелыя перамены раз-по-раз выкідалі яго з яго ідэальнага свету, і цяпер ён робіць усё, каб не дапусціць разбурэння створанай ім сістэмы. Гэта, на шчасце ці на жаль, недасягальная мэта: рэчаіснасць змяняецца настолькі хутка, што тых, хто не жадае да яе прыстасоўвацца або, прынамсі, браць яе да ўвагі, чакае сумны канец. Найбольш верагодна, ён не будзе занадта ўжо трагічным для Пуціна асабіста — але для Расіі ён абернецца выпрабаваннямі, супастаўнымі з тымі, якія ў маладога Пуціна выклікалі жаданне павярнуць гісторыю назад.

Уладзіслаў Іназемцаў, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com