«Маё жыццё — частка вялікай барацьбы беларусаў»: у Варшаве прадставілі «Беларусь Наталлі Радзінай»

Прэзентацыя кнігі Юрыя Фельштынскага сабрала поўную залу.

У Варшаве адбылася прэзентацыя кнігі вядомага амерыканскага пісьменніка Юрыя Фельштынскага «Беларусь Наталлі Радзінай. Журналістка супраць дыктатара». Цэнтр Анджэя Вайды, у якім 16 студзеня прайшла імпрэза, быў перапоўнены. Сустрэча, што сабрала апазіцыйных палітыкаў, беларускіх, украінскіх і польскіх журналістаў, а таксама замежных дыпламатаў, цягнулася амаль тры гадзіны.

Вядоўцам імпрэзы выступіў душпастар беларускіх католікаў у Варшаве, ксёнз Вячаслаў Борок. Святар распавёў, што прачытаў кнігу на адным дыханні:

— Калі хтосьці падумаў, што, прыйшоўшы на прэзентацыю кнігі, ён пачуе мемуары Наталлі Радзінай, то памыляецца. Вядома, з аднаго боку, гэта кніга пра гісторыю.

Чытаючы «Беларусь Наталлі Радзінай», я злавіў сябе на думцы, як нам, беларусам, пашанцавала, што ў нас з’явіўся такі падручнік па гісторыі сучаснай Беларусі. Аднак гэта кніга чытаецца вельмі лёгка, яна не перагружаная храналогіяй і датамі, хаця яны ў ёй ёсць. Гэта жывая кніга пра барацьбу беларусаў за свабоду і незалежнасць. Калі яе чытаеш — разумееш, што яна пра цябе. Бо ў ёй шмат падзей, якія стасуюцца да нашай агульнай барацьбы.

Вячаслаў Борок падзяліўся сваім меркаваннем, як правільна разумець назву кнігі:

— Калі чалавек яе чытае, то бачыць, што ў цэнтры сюжэту не Наталля Радзіна, і яна не пра тое, што «Беларусь належыць Наталлі Радзінай», кніга пра тое, што Наталля Радзіна цалкам належыць Беларусі. Гэта зусім іншы падыход.

Юрый Фельштынскі, аўтар такіх бэстсэлераў, як «ФСБ падрывае Расію», «Карпарацыя: Расія і КДБ у часы прэзідэнта Пуціна», «Трэцяя сусветная. Бітва за Украіну», распавёў, чаму вырашыў напісаць кнігу пра Беларусь. Амерыканскі гісторык прызнаўся, што ўсё жыццё няправільна глядзеў на гісторыю нашай краіны:

— Гэта быў момант, калі мы з Наталляй апынуліся разам на Форуме свабоднай Расіі, выступалі на адной панэлі. І Наталля прачытала для прысутных вельмі кароткую лекцыю па гісторыі Беларусі для непадрыхтаваных. І я зразумеў, што гэтая лекцыя была прачытаная для мяне. У той момант я ўсвядоміў, што ўсё сваё свядомае жыццё абсалютна няправільна глядзеў на Беларусь, і вельмі многія пытанні і сюжэты, якія былі для мяне закрытыя, склаліся як часткі пазла. Усё стала на свае месцы. Стала зразумела, як змагацца з Расіяй, як змяніць сітуацыю, што для гэтага трэба рабіць.

Калі для мяне адкрыўся гэты сюжэт з Беларуссю, я, вядома ж, стаў падумваць, праз каго я магу зразумець абсалютна чужую мне краіну. І я дамовіўся пра сустрэчу са Святланай Ціханоўскай. Я прыляцеў у Вільнюс, мы сустрэліся з ёй, з часткай яе каманды. Астатняя частка каманды была ў Вашынгтоне, я таксама з імі сустрэўся.

Скажу шчыра, што Ціханоўская не зрабіла на мяне ўражання (заўсёды дадаю, што, відаць, я на Ціханоўскую таксама яго не зрабіў). Магчыма, гэта мая памылка, магчыма, я ў гэтым вінаваты, але я зразумеў, што Ціханоўская мне не дапаможа ў маім сюжэце пазнання Беларусі. У адрозненне ад Наталлі, якая вельмі дапамагла.

Мы дамовіліся з Наталляй, што я буду запісваць серыю інтэрв’ю. Некалькі месяцаў мы працавалі над гэтым — я прылятаў у Варшаву з ЗША, затым працаваў над тэкстам. Былі і іншыя ўдзельнікі гэтай кнігі — лідар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Андрэй Саннікаў, каардынатар «Еўрапейскай Беларусі» Дзмітрый Бандарэнка і трохразовая прызёрка Алімпійскіх гульняў, чэмпіёнка свету і Еўропы па плаванні Аляксандра Герасіменя. Спадзяюся, што «Беларусь Наталлі Радзінай» атрымалася лёгкай і дынамічнай, бо задачай было напісаць кнігу, якую будзе лёгка чытаць.

Адна з прычын, па якой Юрый Фельштынскі вырашыў пісаць кнігу пра Беларусь, — стратэгічнае значэнне нашай краіны:

— Каб зразумець геапалітычную важнасць Беларусі, усё, што трэба зрабіць, — гэта паглядзець на мапу Еўропы. Нічога больш рабіць не трэба. Я абсалютна перакананы, што большасць людзей не зрабілі гэтага ні разу ў жыцці. Хаця гэта гучыць крыху дзіўна, але, напрыклад, у Амерыцы, дзе я жыву амаль 50 гадоў, геаграфіі ў школе проста няма. Калі паглядзець на мапу, то цалкам відавочна, што Беларусь — гэта расійскія вароты ў Еўропу. У добрыя часы — гэта вароты для гандлю. А ў дрэнныя часы, на жаль, у якія мы цяпер жывем, гэта вароты для нападу. І на фоне расійска‑ўкраінскай вайны стала зразумела, што кантроль над Беларуссю — гэта, адпаведна, вароты для расійскага ўварвання ў Еўропу. Атрымліваецца, што выманне Беларусі з‑пад расійскага кантролю, вызваленне Беларусі ад расійскай акупацыі, а таксама ўступленне Беларусі ў ЕС і НАТА вырашаюць пытанне еўрапейскай бяспекі.

Амерыканскі гісторык упэўнены, што змена рэжыму Лукашэнкі — простая задача для Еўропы і Украіны:

— Мы часта гаворым пра неабходнасць змены рэжыму ў Расіі. Але я вам павінен сказаць як гісторык, што змяніць рэжым у Расіі, калі ў выніку ціхага перавароту ў 2000‑м годзе да ўлады там прыйшла дзяржбяспека, — задача вельмі складаная. І калі глядзець на яе рэалістычна, гэта задача на дзесяцігоддзі. Я не належу да тых крытыкаў рэжыму Пуціна, якія лічаць, што з яго ліквідацыяй усё стане на свае месцы. Лічу, што гэтая праблема значна больш сур’ёзная, глыбокая. І калі падыходзіць да яе вырашэння рацыянальна, то трэба ставіць пытанне не пра змену рэжыму ў Расіі, а пра змену рэжыму ў Беларусі. А вось гэтая задача абсалютна разумная і рэальная. І яна рэалізуецца на фоне вайны Расіі з Украінай, і яна рэалізуецца тымі сіламі, якімі ўжо сёння валодае Украіна. Еўропа абавязана была на гэтую тэму думаць, час ад часу глядзець на мапу і ў 2020 годзе са свайго боку дапамагчы беларускаму народу зрынуць гэты рэжым.

Наталля Радзіна распавяла, што ёй цяжка далася праца над кнігай, але было важна распавесці гісторыю беларускага супраціву:

— Мне было вельмі складана пагадзіцца на працу над кнігай, таму што яна прынесла мне больш праблем, чым радасці, бо вельмі цяжка ўспамінаць усё сваё жыццё.

Мы сапраўды шмат размаўлялі з Юрыем, вельмі шмат працавалі ўжо з напісанай кнігай. Напэўна, гэта быў самы цяжкі момант у маім жыцці, значна цяжэйшы, чым турма. Таму што ты ўспамінаеш сваё жыццё і думаеш: а сапраўды варта было так жыць? Ці варта было прысвячаць усё сваё жыццё працы? Ці варта было з дзяцінства марыць толькі пра тое, каб жыць у сваёй свабоднай еўрапейскай краіне? Калі кніжка была напісаная, я зразумела, што — так. І шкадаванняў у мяне насамрэч няма. І гэта было вельмі важна зразумець для самой сябе.

Па‑другое, я пагадзілася на працу з Юрыем, таму што трэба было напісаць кнігу пра Беларусь, пра нашу барацьбу. Беларусы — вельмі гераічны народ: яны змагаюцца за сваю свабоду сотні гадоў, змагаюцца з рэжымам Лукашэнкі больш за тры дзесяцігоддзі. А кніг пра гэта насамрэч вельмі мала. Ці іх увогуле няма.

Галоўная рэдактарка сайта Charter97.org звярнула ўвагу, што многія беларусы, якія выступілі супраць рэжыму Лукашэнкі ў 2020 годзе, не ведаюць гісторыі супраціву. Яе не ведаюць і ў Еўропе, якая пасля беларускай рэвалюцыі пачала больш цікавіцца нашай краінай. Адна з задач кнігі — распавесці пра тых, хто змагаўся з Лукашэнкам да падзей 2020 года:

— Я асабіста ведала многіх людзей, якія загінулі ў гэтай барацьбе з рэжымам. Такіх як Віктар Ганчар, Генадзь Карпенка, Юрый Захаранка, Анатоль Красоўскі. Шмат маіх калег‑журналістаў загінулі ў гэтай барацьбе за свабоду. Гэта заснавальнік сайта «Хартыя’97» Алег Бябенін, журналіст Дзмітрый Завадскі, гэта мая сяброўка Вераніка Чаркасава.

Шмат журналістаў рана памерлі праз цяжкія хваробы, і вельмі шмат пытанняў, чаму гэта адбылося. Я пералічваю ў гэтай кніжцы дзясяткі і дзясяткі імёнаў журналістаў, з якімі мы працавалі ў незалежных выданнях з 90‑х гадоў.

Гэтых герояў, якія выступалі супраць рэжыму Лукашэнкі, было вельмі‑вельмі шмат, і іх імёны пачалі забывацца. Калі Юрый прапанаваў: давай ты будзеш распавядаць, і мы будзем пісаць гэтую кнігу, — я пагадзілася. Таму што пра гэта трэба ўспамінаць, пра гэта трэба гаварыць.

Я вельмі ўдзячная, што мне дапамагалі распавядаць сапраўдную гісторыю Беларусі Андрэй Саннікаў і Дзмітрый Бандарэнка. Вельмі важна, каб яна была напісаная. Бо мы самі часам забываем, што рабілі 10–15–20 гадоў таму. А гэта трэба памятаць, бо, лічу, было зроблена шмат годных спраў.

Ксёнз Вячаслаў Борок спытаў у Наталлі Радзінай, як ёй удавалася пераадольваць страх, бо барацьба з рэжымам звязаная з пастаяннай небяспекай:

— Не магу сказаць, што я ніколі не баялася: былі розныя моманты. Але гэты страх трэба было пераадолець. Бо самае галоўнае — каб гэты страх не авалодаў табой. Вось і ўсё. Я такая ж чалавек, як усе вы ў гэтай зале. Я ўпэўненая, што амаль усе хочуць, каб Беларусь была свабоднай, і робяць для гэтага вельмі шмат. Таму што кніга ж не пра тое, «якая гераіня, якая неверагодная Наталля Радзіна». Маё жыццё — гэта толькі маленькая частка вялікай барацьбы беларускага народа за сваю свабоду, за сваю краіну. Упэўненая, што пра жыццё кожнага з вас можна напісаць добрую кнігу. Я ўдзячная лёсу, што Юрый вырашыў напісаць гэтую кнігу пра маё жыццё. Але я ўпэўненая, што яшчэ з’явіцца вельмі‑вельмі шмат кніг пра беларусаў, вядомых і невядомых, якія змагаюцца за свабоду сваёй краіны.

Cёння самае галоўнае для беларусаў — ні пра што не шкадаваць, трэба выходзіць з дэпрэсіі. Наогул не разумею гэтага стану, які цяпер вельмі папулярны ў эміграцыі: «Вось як у нас усё дрэнна». Гэта ўсяго толькі этап. Так, цяпер цяжкія часы, але яны скончацца, паверце мне!

Колькі гэтых этапаў было за час барацьбы беларусаў за свабоду. Успомніце паўстанні, у якіх беларусы ўдзельнічалі яшчэ ў 19‑м стагоддзі разам з палякамі і літоўцамі. І што, у іх было ўсё добра? Але яны працягвалі рабіць тое, што павінны: змагаліся за сваю краіну.

І тое самае адбываецца на працягу гэтых трыццаці гадоў дыктатуры Лукашэнкі. Мы ў «Хартыі’97» добра гэта ведаем: падавіў Лукашэнка чарговую акцыю пратэсту — трэба падтрымаць і натхніць беларусаў. Нельга спыняць барацьбу, мы ўсё адно пераможам, гэтая дыктатура скончыцца.

Затым слова ўзяў лідар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Андрэй Саннікаў. Галоўная каштоўнасць кнігі «Беларусь Наталлі Радзінай», на яго думку, — у аб’ектыўным выкладанні гісторыі сучаснай Беларусі, якую апошнім часам пачалі перапісваць:

— Па‑першае, у нас тут два героі. Пачну з першага. Наташы, вядома, вельмі пашанцавала, але насамрэч пашанцавала ўсім нам. Таму што пра Беларусь піша сусветна вядомы гісторык і пісьменнік, аўтар бэстсэлераў. Гэта чалавек, які робіць вельмі шмат не толькі для папулярызацыі гісторыі Беларусі, у тым ліку праз кнігу пра Наталлю, але і для выкрыцця таго зла, якое цяпер відавочнае.

Удзячны Юрыю, таму што ён адразу прыняў нашу пазіцыю адносна таго, наколькі важная Беларусь. Пра тое, што ўсе вузлы, нават не толькі ў нашым рэгіёне, не толькі ў былым Савецкім Саюзе, можна развязаць, вырашыўшы пытанне Беларусі. Юрый па прызванні не проста гісторык — ён архівіст. У яго вельмі якасна атрымліваецца праца з дакументамі: высвятляць усе найменшыя дэталі, складаць іх і збіраць.

Хацеў бы перайсці да гераіні. Справа ў тым, што ў Юрыя гэта не першая біяграфія: спачатку ён напісаў пра жыццё Оруэла. І зараз ён напісаў пра Наталлю Радзіну, якая жыве ў свеце Оруэла, якая сёння ва ўсім гэтым варыцца і з усім гэтым змагаецца. І тое, што праз Наталлю сапраўды можна распавядаць гісторыю Беларусі, гісторыю барацьбы, — гэта так. І я ўдзячны Наташы за тое, што гэтая кніга з’явілася. Я ведаю, як складана было, як цяжка было над ёй працаваць.

Сёння альтэрнатыўная праўда паўсюль — у гісторыкаў, журналістаў, аналітыкаў. Яны ствараюць гісторыю Лукашэнкі і самі пачынаюць у яе верыць. Я бачу, што ўжо дваццацігадовыя людзі кажуць, што яны і ў Афганістане ваявалі, і Ельцына ў Белым доме абаранялі. Вось так: яны ствараюць гэтую штучную гісторыю.

Але Наталля — сапраўдная гераіня! Яна сапраўды неверагодна шмат зрабіла для Беларусі. І што мне заўсёды ў ёй падабалася — ніколі не глядзела ў бок іншых краін. Нават калі яна апынулася ў дабрабытнай Галандыі, яна зрабіла ўсё, каб пераехаць бліжэй да Мінска — у Літву, а потым у Польшчу.

Калі быў пабег з Беларусі, калі яна была вядомая ў свеце і магла скарыстацца гэтым, — у яе ніколі не было думкі кінуць працу ў «Хартыі» і Беларусь. Я вельмі ўдзячны нашым двум героям за тое, што гэтая кніга з’явілася.

Вядомы ўкраінскі журналіст Яўген Клімакін распавёў, чаму яго суайчыннікам важна прачытаць кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай:

— Адзін чалавек у Мінску ўзурпаваў уладу, прадаў і аддаў беларускую мову, беларускую культуру, беларускую тэрыторыю, куды акупантам можна ўехаць і рабіць усё, што заўгодна, — таму ў разуменні многіх украінцаў, з‑за гэтага чалавека, які сядзіць у Мінску, якога нават па імені не хочацца называць, Беларусь успрымаецца як працяг Расіі.

І менавіта гэтая кніга, такія людзі, як Наталля Радзіна, такія людзі, як байцы Полка Каліноўскага, такія людзі, якія ў 2022 годзе падрывалі чыгуначныя шляхі і перакульвалі вагоны з расійскай тэхнікай, — паказваюць: Беларусь — гэта не Расія.

І менавіта такія людзі, як Наталля Радзіна, падзяляюць з намі, украінцамі, агульныя каштоўнасці. Яны бачаць сваю будучыню не ў Расіі, не ў нейкай незразумелай краіне, якая будзе нейтральнай паміж Расіяй і Захадам, каб нікуды не ўмешвацца. Не! Толькі такія людзі разумеюць, што наша агульная будучыня, спакойная будучыня — гэта ЕС, гэта НАТА.

Таму я вельмі хацеў бы, каб як мага больш людзей з Украіны прачытала гэтую кнігу і даведалася, што беларускі пратэст пачаўся не ў 2020 годзе, што ён быў значна раней. Што многія людзі заплацілі за гэта сваімі жыццямі.

Вітаю з’яўленне гэтай кнігі. А цябе, Наталля Радзіна, я вельмі моцна паважаю і люблю. Такое адчуванне, што ў Наталлі сёння дзень народзінаў, але сёння песні мы спяваць не будзем, а проста скажам табе: многія лета.

Каб мы як мага хутчэй дажылі да таго часу, калі ў Беларусі мы зможам змяніць гэты рэжым. Каб усе беларусы, якія мараць пра свой дом, пра тое, каб убачыць сваіх сяброў, бацькоў, схадзіць на магілы сваіх родных, — каб гэта ўрэшце‑рэшт стала магчымым.

Трохразовая прызёрка Алімпійскіх гульняў, чэмпіёнка свету і Еўропы па плаванні Аляксандра Герасіменя падзялілася гісторыяй, як ёй дапамагла Наталля Радзіна:

— Гэтая кніга – пра кожнага з нас. Гэта кніга пра кожнага сумленнага беларуса, які змагаецца за праўду, які змагаецца за сваю краіну, які любіць сваю краіну, які гатовы ісці да самага канца.

Вы ўсе ведаеце Наталлю: яна такая сумленная, моцная жанчына з трывалым унутраным стрыжнем. Так і ёсць. Яна любіць сваю краіну, у яе ёсць тая апора, на якой яна стаіць.

Але з іншага боку, гэта мяккая, добрая жанчына, якая ніколі не пройдзе міма. Ведаеце, хто першы чалавек, які мне напісаў, калі пачалася вайна? Я тады была ва Украіне. Гэта была Наталля, а мы да гэтага ўсяго адзін раз сустракаліся. Яна першай напісала: «Саша, давай, хутчэй прыязджай! Мы дапаможам!»

Адказваючы на пытанні з залы, Юрый Фельштынскі выказаў меркаванне, што для спынення вайны ва Украіне патрэбныя дзве дзеі — зрынанне рэжыму Лукашэнкі і ўдары па Маскве:

— Зрынанне рэжыму Лукашэнкі — лёгкая задача. Бо ўварванне ў Курскую вобласць і аперацыя «Павуціна» — задачы значна цяжэйшыя. Аднак, як мы бачым, няма палітычнага рашэння такога тыпу. Чаму яно не прынятае — іншае пытанне.

Што да ўдараў па Маскве — адзіная тэрыторыя, якая нешта вызначае ў Расіі, — гэта сталіца РФ. Трэба быць вельмі непрафесійным чалавекам (не хочацца казаць «ідыётам»), каб гэтага не разумець. Не толькі таму, што ў Маскве сканцэнтравана 10% насельніцтва, што вельмі шмат, усе мільянеры, прапагандысты і чыноўнікі — у Маскве.

Самае галоўнае — калі 24 красавіка 2023 года камандзір «Вагнера» Уткін напісаў твіт, што ідзе на Маскву, Пуцін знік. Сталіца Расіі апусцела, можна паглядзець кадры тых дзён. Масква вымерла. Па горадзе ездзіла нейкая вайсковая тэхніка. Людзі ў вайсковай форме бралі пад кантроль будынкі, на якія ніхто не збіраўся нападаць.

Таму калі стаіць задача спыніць гэтую вайну — трэба наносіць удары па Маскве. Ніяк інакш Расію за стол перамоваў не пасадзіць. Калі ёсць ідэя паспрабаваць стварыць сітуацыю, калі ў Расіі з’явяцца сілы, якія будуць зацікаўленыя ў ліквідацыі рэжыму Пуціна, яны могуць узняцца толькі ў тым выпадку, калі будуць нанесеныя ўдары па Маскве.

У канцоўцы Наталля Радзіна адказала на пытанне, што для яе асабіста значыць Беларусь:

— Беларусь — мая родная краіна. Гэта ўсе беларусы, гэта мая мама, мой бацька, мая сям’я. Таму Юрый піша ў гэтай кнізе, а я распавядаю пра свой род. Сярод маіх блізкіх вельмі многія былі рэпрэсаваныя, многія былі дэпартаваныя з Беларусі падчас Першай сусветнай вайны. Мае родныя сядзелі ў турмах, былі дэпартаваныя ў Сібір пасля 1939 года. Сямейных гісторый было шмат і розных. І ўсё гэта — пра беларусаў. Калі ў нас бывалі лёгкія часы? Заўсёды было цяжка. Але людзі выжывалі і ўсё адно клапаціліся не толькі пра сябе, але і пра сваю родную зямлю.

Што яшчэ для мяне Беларусь? Мяне вельмі ўразіла відэа з Мінскай філармоніі. Вы, напэўна, яго бачылі: калі ішоў канцэрт памяці Уладзіміра Мулявіна, легендарнага лідара ансамбля «Песняры», на вялікім экране паказалі кадры, як ён спявае песню «Малітва» на вершы нашага паэта Янкі Купалы. І тады ўся зала ўстала. Усе людзі падняліся адначасова. Ніхто ім гэтага не загадваў, ніхто не даваў каманды — людзі проста ўсталі.

І вось гэта для мяне Беларусь. І гэта сёння даказвае, што беларусы не зламаныя. Наколькі б ні была цяжкай сітуацыя, сёння няма магчымасці пратэставаць, няма магчымасці адкрыта выказаць свой пратэст гэтай уладзе. Але вось такімі ўчынкамі людзі паказваюць, што любяць сваю краіну. Таму я веру ў тое, што Беларусь будзе свабоднай. Веру ў тое, што ўсё, што мы робім для сваёй краіны, не дарма.

Галоўнае — вярнуцца на сваю зямлю, дасягнуць свабоды для сваёй краіны і ўсіх нас.

У канцы сустрэчы кожны ахвотны мог набыць кнігу за сімвалічнае ахвяраванне для палітрэпрэсаваных беларусаў.

Нагадаем, кнігу «Беларусь Наталлі Радзінай» можна набыць:

Беларускае выданне — платформа выдавецтва «Янушкевіч» «Кнігаўка» і ў Варшаве ў кніжнай краме «Кнігаўка» па адрасе ul. Kłopotowskiego 4, 03-717.

Рускае выданне — сайт выдавецтва «ISIA Media» і Amazon.

Украінскае выданне — «Друкарський двір Олега Федорова» і Yakaboo.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com