Чаму беларусы заўсёды паважалі татар

Гісторыя народа, які стаў неад'емнай часткай нашай краіны.

Яны прыйшлі ў Вялікае Княства Літоўскае як воіны Залатой Арды, атрымалі зямлю за вайсковую службу, захавалі іслам і стварылі ўнікальныя рукапісы па-беларуску, запісаныя арабскай вяззю.

Беларускія татары — адна з самых незвычайных гістарычных супольнасцяў нашай краіны. Іх таксама называюць літоўскімі татарамі або татарамі Вялікага Княства Літоўскага. Слова «літоўскія» ў гэтай назве адносіцца перадусім да гістарычнай дзяржавы, а не толькі да сучаснай Літвы: нашчадкі гэтай супольнасці сёння жывуць у Беларусі, Літве і Польшчы.

Пра гісторыю беларускіх татараў распавядае вядучы праграмы «Вусы Скарыны», гісторык Цімафей Акудовіч.

Сайт Charter97.org публікуе поўную тэкставую версію гэтага відэа.

Як хан Тахтамыш аказаўся ў Вітаўта?

У другой палове XIV стагоддзя Вялікае Княства Літоўскае пашырала свае ўладанні, нягледзячы на войны з крыжакамі. На ўсходзе мацнела Маскоўскае княства, а велізарнымі прасторамі ад Усходняй Еўропы да Азіі па-ранейшаму валодала Залатая Арда. Аднак унутры яе ўжо ішла жорсткая барацьба за ўладу.

Адзін з галоўных удзельнікаў гэтай барацьбы, золатаардынскі хан Тахтамыш, паходзіў з роду Чынгісхана. Пасля паразаў ад сярэднеазіяцкага кіраўніка Цімура, больш вядомага як Тамерлан, ён страціў уладу і разам са сваімі прыхільнікамі шукаў прыстанішча. У 1396–1397 гадах Тахтамыш апынуўся ва ўладаннях вялікага князя літоўскага Вітаўта.

Іх саюз быў выгадны абодвум. Тахтамыш спадзяваўся з дапамогай Вітаўта вярнуць ардынскі пасад. Вітаўт, са свайго боку, хацеў умацаваць уплыў ВКЛ на поўдні і атрымаць выхад да чарнаморскіх гандлёвых шляхоў. Тахтамыш прызнаваў за княствам правы на частку заходніх земляў Арды, а Вітаўт рыхтаваў вялікі паход супраць яго супернікаў.

Вырашальнай падзеяй стала бітва на Ворскле 12 жніўня 1399 года. Войска Вітаўта і Тахтамыша пацярпела цяжкую паразу ад сіл хана Цімура-Кутлуга і эміра Ядыгея. Таму распаўсюджанае сцверджанне, быццам на Ворскле Вітаўт змагаўся непасрэдна з Тамерланам, няслушнае. Пасля разгрома Тахтамыш ужо не змог вярнуць сабе пасад, а Вітаўту давялося часова адмовіцца ад планаў далейшага прасоўвання на ўсход і поўдзень.

Аднак прысутнасць ВКЛ каля Чорнага мора на гэтым не скончылася. З імем Вітаўта звязваюць заснаванне ў 1421 годзе замка Качыбей, або Качубіеў, на тэрыторыі сучаснай Адэсы. Пазней гэта паселішча стала вядома як Хаджыбей. Гісторыкі спрачаюцца пра некаторыя падрабязнасці яго ранняй гісторыі, але ўплыў ВКЛ на паўночным узбярэжжы Чорнага мора ў XV стагоддзі не выклікае сумневаў.

Адкуль у Беларусі з’явіліся татары?

Параза на Ворскле не прымусіла ўсіх прыхільнікаў Тахтамыша пакінуць ВКЛ. Частка ардынскай знаці і воінаў засталася тут. Вітаўт надаваў татарам зямлю і асабістую свабоду ў абмен на вайсковую службу. Іх пасялялі каля важных гарадоў, замкаў, перапраў і межаў. Татарскія паселішчы з’явіліся ў ваколіцах Вільні, Трок, Гродна, Ліды, Навагрудка, Клецка, Мінска і іншых гарадоў.

Ліда сапраўды стала адным з цэнтраў татарскага рассялення. Аднак аповед пра тое, што Вітаўт пасяліў усю татарскую вайсковую верхавіну непасрэдна ў Лідскім замку, варта ўспрымаць асцярожна. Крыніцы надзейна пацвярджаюць пасяленне татараў каля буйных крэпасцяў і іх замкавую службу, але не дазваляюць настолькі літаральна апісваць іх пражыванне ўнутры самога замка.

Беларускія татары паходзяць не з адной групы перасяленцаў. Сярод іх продкаў былі воіны і знаць, што прыйшлі з Тахтамышам, палонныя з паходаў Вітаўта, ураджэнцы розных частак Залатой Арды і Крыма, а таксама людзі, якія перасяляліся ў ВКЛ пазней. За некалькі стагоддзяў гэтыя групы зліліся ў адмысловую супольнасць.

Сама назва «татары» ў Сярэднявеччы ўжывалася вельмі шырока. Ёй маглі называць розныя народы, што ўваходзілі ў дзяржаву Чынгісхана і Залатую Арду. Таму беларуска-літоўскія, крымскія і волжскія татары — асобныя гістарычныя супольнасці, хоць іх яднаюць цюркскія карані і іслам.

Нельга змешваць татараў і з караімамі, якіх Вітаўт таксама пасяліў галоўным чынам у Троках. Караімы — самастойны цюркамоўны народ са сваёй рэлігіяй, заснаванай на караімскай традыцыі юдаізму. Іх гісторыя ў ВКЛ цесна судакраналася з татарскай, але гэта дзве розныя супольнасці.

Чым татары займаліся ў мірны час?

Вайсковая служба доўга заставалася галоўным абавязкам служылых татараў, але ў мірным жыцці яны займаліся земляробствам, конегадоўляй, перавозкамі, гарбарным рамяством і асабліва агародніцтвам. Татарскія гарбары апрацоўвалі скуры жывёл і славіліся сваім майстэрствам.

Іўе з цягам часу стала неафіцыйнай сталіцай беларускіх татараў. Мясцовыя татарскія сем’і былі вядомыя як здатныя агароднікі. Яны вырошчвалі гародніну, яблыкі і іншыя культуры, а потым прадавалі іх у навакольных гарадах.

Існуе папулярная версія, што менавіта татары навучылі жыхароў Беларусі рабіць агароды каля дамоў і прывезлі сюды агуркі. Гэта прыгожая легенда, але надзейных доказаў яна не мае. Гістарычна пацверджана іншае: агародніцтва сапраўды было адным з найбольш прыкметных заняткаў беларускіх татараў і стала важнай часткай іх мясцовай культуры.

Ці праўда, што Багушэвіч, Багдановіч і Луцкевічы мелі татарскія карані?

У папулярнай літаратуры татарскія карані прыпісваюць многім знакамітым дзеячам Беларусі. Сярод іх называюць паэта Францішка Багушэвіча, паэта Максіма Багдановіча, а таксама братоў Івана і Антона Луцкевічаў, якія стаялі ля вытокаў беларускага нацыянальнага руху.

Тут патрэбна асцярожнасць. Татарскае паходжанне роду Луцкевічаў згадваецца ў гістарычных публікацыях даволі ўпэўнена. Сувязь Багушэвіча з ахрысцічаным татарскім родам лічыцца верагоднай, але канчаткова не даказанай. Што да Максіма Багдановіча, ацэнкі даследчыкаў разыходзяцца: адны аўтары ўключаюць яго ў шэраг нашчадкаў татараў, іншыя ўказваюць на сялянскае паходжанне яго роду і лічаць такое сцверджанне памылковым. Адного супадзення прозвішча з прозвішчамі татарскай шляхты для высновы недастаткова.

Успамін у роліку Якуба Коласа быў жартам. Сапраўднае імя пісьменніка — Канстанцін Міцкевіч, а псеўданім Якуб сам па сабе не сведчыць пра татарскае паходжанне.

Пры гэтым уклад татараў у беларускую культуру і грамадскае жыццё не выклікае сумневаў. Напрыклад, выхадцам з беларускай татарскай сям’і быў вайсковы і грамадскі дзеяч Гасан Канапацкі, які ў 1919–1920 гадах удзельнічаў у стварэнні беларускіх вайсковых частак.

Як татары захавалі іслам, але перайшлі на беларускую мову?

Атрымаўшы магчымасць жыць паводле сваёй веры, татары захавалі іслам. Яны будавалі мячэці, стваралі могілкі-мізары і перадавалі рэлігійныя звычаі наступным пакаленням. Гістарычныя мусульманскія супольнасці існавалі ў Іўі, Навагрудку, Слоніме, Клецку, Мінску і іншых месцах.

Адначасова татары цесна ўзаемадзейнічалі з мясцовым насельніцтвам. Яны ўступалі ў шлюбы з мясцовымі жанчынамі і паступова перайшлі на беларускую, а частка супольнасці — на польскую мову. Ужо да XVI–XVII стагоддзяў ранейшыя цюркскія гаворкі ў паўсядзённым жыцці ў асноўным былі страчаныя. Пры гэтым вера і пачуццё прыналежнасці да сваёй супольнасці захаваліся.

Так узнікла ўнікальная культура: мусульманская паводле рэлігіі і ў многім беларуская паводле мовы і побытавых традыцый. Татарскія мячэці нярэдка будаваліся з дрэва і вонкава пераклікаліся з мясцовай архітэктурай. У звычаях супольнасці ісламскія нормы злучаліся з традыцыямі суседзяў-хрысціянаў.

Што такое аль-китабы?

Адна з найцікавейшых спадчын беларускіх татараў — кітабы. Назва паходзіць ад арабскага слова «кітаб», то бок «кніга». Гэта рукапісныя зборнікі рэлігійных тэкстаў, малітваў, павучальных апавяданняў і побытавых парадаў.

Іх галоўная асаблівасць у тым, што тэксты запісваліся арабскай графікай, але на старабеларускай, беларускіх гаворках, польскай мове або на іх сумесі. Першыя вядомыя пераклады і падобныя рукапісы з’явіліся прыблізна ў сярэдзіне XVI стагоддзя. Акрамя кітабоў, існавалі тафсіры — пераклады і тлумачэнні Карана, а таксама хамаілы — невялікія малітоўнікі.

Каб перадаць гукі мясцовай гаворкі, перапісчыкі прыстасоўвалі арабскія літары і выкарыстоўвалі дадатковыя знакі. Дзякуючы гэтаму кітабы сталі найважнейшай крыніцай для мовазнаўцаў. Традыцыйная кірыліца старых кніг не заўсёды дазваляе зразумець, як менавіта вымаўляліся напісаныя словы, тады як арабскі запіс у татарскіх рукапісах нярэдка дакладней адлюстроўваў жывое беларускае вымаўленне XVI–XVII стагоддзяў.

Атрымаўся рэдкі культурны феномен: мусульманская рэлігійная літаратура, напісаная на мове жыхароў ВКЛ арабскім пісьмом. Кітабы паказваюць, што беларуская гаворка выкарыстоўвалася не толькі ў хрысціянскай, але і ў ісламскай кніжнай традыцыі.

Як татарская конніца стала уланскай?

Татары найперш славіліся як ваяры. Іх лёгкая конніца была хуткай і манеўранай. Вершнікі карысталіся невялікімі складовымі лукамі, шаблямі і круглымі шчытамі, добра вялі разведку і маглі імкліва атакаваць або адступаць.

Татарскія атрады ўдзельнічалі ў Грунвальдскай бітве 1410 года на баку ВКЛ і Польшчы. Імі камандаваў сын Тахтамыша Джэлал ад-Дзін. У наступныя стагоддзі татары служылі ў войсках Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, удзельнічалі ў паўстаннях, а пазней займалі афіцэрскія пасады ў арміях розных дзяржаў рэгіёна.

З татарскай вайсковай традыцыяй звязана і з’яўленне уланаў — аднаго з самых вядомых відаў лёгкай кавалерыі ў Еўропе. Слова «улан» паходзіць ад цюркскага «аглан» — «юнак», «малады ваяр» або прадстаўнік знатнага роду. У татараў ВКЛ існавалі уланскія сем’і і харугвы, а пасля гэтая назва перайшла на палкі, сфармаваныя паводле ўзору татарскай конніцы. Версія пра паходжанне слова выключна ад прозвішча Улановіч хутчэй з’яўляецца пазнейшай легендай.

Чаму беларусы паважалі татараў?

Татары захоўвалі сваю рэлігію, але не заставаліся ізаляванай групай. На працягу стагоддзяў яны служылі дзяржаве, якая дала ім зямлю і прыстанішча, удзельнічалі ў яе войнах, размаўлялі на мове мясцовага насельніцтва і ўспрымалі гэту зямлю як сваю радзіму.

Іх адносіны з уладамі не заўсёды былі бясхмарнымі. Напрыклад, у 1672 годзе частка так званых ліпкаў — татарскіх вайскоўцаў Рэчы Паспалітай — перайшла на бок Асманскай імперыі з-за затрымак жалавання і абмежаванняў у правах. Іншыя татарскія часткі захавалі вернасць дзяржаве, а многія ўдзельнікі мяцяжу пазней вярнуліся. Таму гісторыя была складанейшая за прыгожую легенду пра нязменную адданасць.

Але ў грамадскай памяці замацаваўся перадусім вобраз добрага ваяра, умелага земляроба і патрыёта сваёй зямлі. Татары змаглі захаваць іслам і адначасова стаць неад’емнай часткай культуры ВКЛ, а затым Беларусі, Літвы і Польшчы.

Менавіта таму гісторыя беларускіх татараў — не аповед пра чужы народ, які калісьці апынуўся побач. Гэта частка гісторыі самой Беларусі, сфармаванай на скрыжаванні розных моў, рэлігій і культур.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com