Развітальныя абяцанні Лукашэнкі

Дыктатар запанікаваў праз словы кіраўніка Шклоўскага раёна.

Трыццаць гадоў таму Аляксандр Лукашэнка раздаваў мноства абяцанняў. Асабліва шчодра ён абяцаў беларускім сялянам, якія многія гады былі яго галоўнай электаральнай апорай. За трыццаць гадоў з усіх гэтых абяцанняў Лукашэнка выканаў адно — захаваў калгасы. А беларуская вёска па многіх параметрах апынулася ў горшым становішчы, чым была ў ліхія дзевяностыя.

Абяцанні на развітанне

Падчас наведвання 12 красавіка на Вялікдзень царквы Аляксандру Лукашэнку перадалі знойдзены ў архівах ліст, які ён пісаў у газету 26 гадоў таму, калі ён яшчэ нават не пачаў свой шлях у вялікую палітыку, а быў проста дырэктарам саўгаса «Гарадзец».

«Гэта вы яшчэ пісалі, калі балатаваліся ў дэпутаты. Вы пісалі тое, што ператварылі ў жыццё. Гэта захаваць вёскі, населеныя пункты, гэта даць роўныя ўмовы для сельскага і гарадскога жыхара», — сказаў старшыня Шклоўскага райвыканкама Сяргей Бартош.

Дагаварыць Лукашэнка не даў, таму агучыць увесь спіс абяцанняў Сяргей Бартош не паспеў. Але, гледзячы па тым, што ён паспеў агучыць, гэты спіс мала адрозніваўся ад лозунгаў і абяцанняў, з якімі Лукашэнка ішоў на свае першыя прэзідэнцкія выбары. Адрадзіць вёску, ліквідаваць дыспарытэт цэн, калі цэны на харчы штучна трымаліся на нізкім узроўні, забяспечыць роўны ўзровень жыцця ў горадзе і вёсцы, захаваць калгасы.

І Лукашэнка не проста так перабіў старшыню шклоўскага райвыканкама. Бо пра абяцанні трыццацігадовай даўніны цяпер лепш сапраўды не ўспамінаць. З усіх абяцанняў Лукашэнка выканаў толькі абяцанне пра захаванне калгасаў. А ўсё астатняе, што дасталася яму ў спадчыну ад СССР, захаваць якосьці не атрымалася.

Хаця ў 90-я стартавыя ўмовы ў Беларусі былі лепшыя, чым у іншых. У тым ліку — стартавыя ўмовы ў сельскай гаспадарцы.

Было — стала

Беларусь была для СССР і зборчым цэхам, і рэспублікай-карміцелькай. Аб’ёмы вывазу прадуктаў з Беларускай ССР значна перавышалі аб’ёмы ўвозу. У 1991 годзе з Беларусі ў іншыя рэспублікі вывезлі прадуктаў на 2,5 мільярда рублёў, а ўвезлі трохі больш за 500 мільёнаў.

У 2000 годзе, пасля шасці гадоў кіраўніцтва Лукашэнкі, ураджай збожжа ў Беларусі склаў 4,6 мільёна тон. У 1990 годзе, з якім так любяць параўноўваць беларускія ўлады, у Беларусі сабралі 7 мільёнаў тон збожжа.

Па вытворчасці мяса Беларусь толькі ў 2017 годзе нарэшце выйшла на паказчыкі 1990-га. Па вытворчасці малака перавысіць 1990 год атрымалася толькі ў 2020-м. А вось па вытворчасці бульбы вярнуцца на ўзровень дзевяностага года так і не атрымалася.

Затое Лукашэнка, як і абяцаў, не даў разбурыць унікальную савецкую сістэму калгасаў і саўгасаў. Пакінуў яе практычна некранутай з савецкіх часоў. Доля прыватных фермерскіх гаспадарак у вытворчасці сельгаспрадукцыі і цяпер складае менш за 3 працэнты.

І гэтыя тры працэнты самым фактам свайго існавання псуць карцінку квітнення калгаснай арганізацыі аграрнай вытворчасці. Па стане на 2020 год рэнтабельнасць вытворчасці ў калектыўных гаспадарках складала 4,7%. У фермераў яна была 21,4%. Прыбытак фермерскіх гаспадарак складаў 350 долараў з гектара. У калгасаў — каля сарака.

Але пасля 2000 года пачаўся рост цэн на нафту, і ў Беларусь хлынуў паток расійскіх субсідый. У Лукашэнкі з’явіўся шанец нарэшце даказаць татальную перавагу буйнатаварнай вытворчасці перад «прымітыўнымі» фермерскімі гаспадаркамі.

З 2000 па 2013 год дзяржаўныя ўкладанні ў галіне склалі 50 мільярдаў долараў. Наступныя сем гадоў дадалі яшчэ столькі ж. То-бок, сярэднегадавыя дзяржаўныя субсідыі сельскай гаспадарцы складалі 5 мільярдаў долараў.

Сельскай гаспадарцы гэта чамусьці не дапамагло. Пачынаючы адраджэнне вёскі, Лукашэнка абяцаў, што праз дзесяць гадоў сярэдняя ўраджайнасць у Беларусі вырасце да 45 цэнтнераў з гектара. Максімальна наблізіцца да гэтага паказчыка атрымалася летась. Але і тады сярэдняя ўраджайнасць была ўсё ж ніжэйшая і склала 43 цэнтнеры з гектара. А ўсе астатнія гады яна калыхалася ў раёне 35.

Пры гэтым у Літве і без пафасных праграм ураджайнасць вырасла з 19 цэнтнераў з гектара ў 1992 годзе да 47 у 2020-м. Мінулага года Беларусь ганарылася небачаным рэкордным ураджаем. Сабралі 10,7 мільёна тон збожжавых. Калі лічыць разам з кукурузай і рапсам. Калі рапс і кукурузу не лічыць, атрымаецца менш за 9 мільёнаў тон. У Літве, насельніцтва якой утройчы меншае, ураджай быў 8 мільёнаў тон без рапсу і кукурузы.

Экспарт беларускай харчовай прадукцыі за мінулы год склаў 10 мільярдаў долараў. Літва, з насельніцтвам, яшчэ раз, утройчы меншы, прадала прадуктаў на 8 мільярдаў.

Таму не дзіўна, што беларускія ўлады любяць параўноўваць усё з дзевяностымі. А з суседзямі параўноўваць не любяць. Але нават параўнанне з дзевяностымі не заўсёды працуе на карысць сучаснай Беларусі.

Дасахоўваліся

У 1995 годзе рэнтабельнасць вытворчасці збожжавых складала 71%. Да 2020 года яна ўпала да менш чым 10%. У 2020-м, калі пра гэта яшчэ можна было казаць уголас, беларускія чыноўнікі прызнавалі, што 70 працэнтаў сельгаспрадпрыемстваў Беларусі не ў стане функцыянаваць без пастаяннай дзяржаўнай падтрымкі.

Агульныя даўгі сельгаспрадпрыемстваў перад банкамі прыкладна на 20 працэнтаў вышэйшыя за гадавы аб’ём вытворчасці імі сельгаспрадукцыі.

Прэславуты дыспарытэт цэн, які Лукашэнка абяцаў ліквідаваць, за трыццаць гадоў стаў яшчэ больш пачварным. Калі ў 1991 годзе, каб купіць трактар МТЗ, трэба было прадаць 16 тон пшаніцы першага класа, то цяпер вам спатрэбіцца 190 тон.

Сцерці адрозненні паміж горадам і вёскай таксама не атрымалася. У лютым 2026-га сярэдні заробак у Беларусі склаў 2700 рублёў. Сярэдні заробак у сельскай гаспадарцы — 2200 рублёў.

Адраджаем і развіваем

У 2005 годзе Лукашэнка абвясціў пра пачатак праграмы па адраджэнні і развіцці вёскі. Ключавым элементам стала будаўніцтва аграгарадкоў. Сэнс праграмы быў у тым, каб у вёсцы жылося не горш, чым у горадзе. Каб быў вадоправод, каналізацыя, ацяпленне. Каб у вёсцы быў не толькі крама, але і школа, дзіцячы садок, спартыўны клуб. Каб людзі хацелі там жыць.

За дваццаць гадоў грандыёзныя абяцанні дэвальваваліся да мінімальных бытавых патрэбаў.

«У гэтых дамках — у аграгарадках, калгасных дамках ці прэзідэнцкіх, як іх называюць, — ну не трэба табе, прабачце, зімой “хадзіць у сарцір” на вуліцу, там усё пабудавана», — хваліліся ў праграме ЧэЗа на Першым канале.

То-бок са спартыўнымі клубамі не склалася, таму абыдзецеся цёплым сарцірам. Але нават з цёплым сарцірам, насамрэч, не ўсюды атрымалася. Паводле даследавання, якое правёў праект ThinkTanks, на канец мінулага года толькі 60 працэнтаў жыллёвага фонду на вёсцы было падключана да вадоправода. Гарачай вадой і цэнтральным ацяпленнем была забяспечана палова жылых дамоў.

Ёсць, вядома, узорна-паказальныя аграгарадкі. Вось толькі трэба пастарацца, каб іх знайсці. У 2016 годзе, праз дзесяць гадоў пасля пачатку рэалізацыі праграмы, Камітэт дзяржаўнага кантролю пастараўся. Ведамства правяло маштабную праверку, як там увогуле людзі жывуць у аграгарадках. Высветлілася, што дзе-нідзе наагул не жывуць. З правераных 300 аграгарадкоў амаль у палове, у 130, былі выяўлены пустуючыя дамы.

То-бок, пабудаваць пабудавалі, а ахвотных у іх жыць не знайшлося. Бо вельмі часта гэтыя аднолькавыя прыгожыя дамкі будавалі без уліку рэальнай патрэбы. Будавалі там, дзе няма ніякай сацыяльнай інфраструктуры, дзе няма працы, дзе няма рэгулярнага паведамлення з найбліжэйшым населеным пунктам. То-бок, улады думалі, што дастаткова паунабудоўваць дамкі, і людзі, як тыя шпакі, туды прыляцяць, засяляцца і будуць жыць. Што магло пайсці не так?

Не без асабістых заслуг Лукашэнкі сельскі электарат, які ён заўсёды лічыў сваім, за тры дзесяцігоддзі моцна скараціўся. У 1990 годзе ў сельскай гаспадарцы Беларусі было занята каля мільёна чалавек. У 2023 годзе засталося 250 тысяч. У 2024-м — ужо 236 тысяч.

У 1996 годзе ў вёсцы жылі тры мільёны дзвесце тысяч беларусаў. Да 2024 года засталося менш за два мільёны. Віцебская і Гродзенская вобласці за трыццаць гадоў страцілі палову сельскага насельніцтва. У суме ў Беларусі за гэтыя гады цалкам зніклі 1800 вёсак.

І далей будзе горш. Бо, паводле таго ж даследавання ThinkTanks, пра якое я ўжо казаў, трэць сельскіх жыхароў — пенсіянеры. Моладзь, то-бок людзі да 30 гадоў, складае ўсяго 17 працэнтаў сельскага насельніцтва. За 2023 год у вёсцы нарадзілася 13 тысяч дзяцей. Памерла — 37 тысяч. Дык калі так пойдзе далей, то вельмі хутка сялян, каб чарговы раз «ратаваць краіну», у краіне можа і не застацца.

Аляксей Мазартаў, «Беларусы і рынак»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com