Украіна набліжае паліўны крызіс у Расіі

Бензін па талонах, цэны ўверх.

Украіна б'е па расійскіх НПЗ не першы год. Аднак калі раней такія ўдары пераважна наносілі рэпутацыйныя і фінансавыя страты, дык цяпер іх наступствы ўсё часцей адчуваюць звычайныя расіяне. Дэфіцыт бензіну ў акупаваным Крыме, абмежаванні продажу паліва і праблемы з бюджэтам прымушаюць экспертаў гаварыць пра новы этап эканамічнага ціску на РФ. «Фокус» разбіраўся, ці можа паліўны крызіс стаць для Крамля больш сур'ёзнай праблемай, чым самі ўдары дронаў.

Атака беспілотнікаў на нафтавы тэрмінал у Санкт-Пецярбургу стала не адзінкавым эпізодам, а часткай больш шырокай украінскай кампаніі супраць расійскай нафтавай інфраструктуры. Пакуль Масква спрабуе дэманстраваць стойкасць напярэдадні Пецярбургскага міжнароднага эканамічнага форуму, удары па НПЗ, тэрміналах, нафтабазах і трубаправодных вузлах усё мацней б'юць па ўнутраным рынку паліва РФ.

Паводле Reuters, у маі 2026 года атакі ўкраінскіх дронаў прымусілі шэраг цэнтральнарасійскіх нафтаперапрацоўчых заводаў спыніць або істотна скараціць перапрацоўку. Гэта ўжо прывяло да лакальных дэфіцытаў бензіну, у прыватнасці ў акупаваным Крыме, дзе ўлады былі вымушаныя ўводзіць абмежаванні на продаж паліва.

Праблема для Расіі не ў недахопе нафты як такой. РФ застаецца адной з найбуйнейшых вытворцаў у свеце. Але сырая нафта і бензін — гэта розныя рэчы. Каб забяспечыць армію, грамадзянскі транспарт, аграрны сектар і лагістыку, патрэбная стабільная праца НПЗ. Менавіта па гэтым звяне Украіна і наносіць удары.

Reuters піша, што з-за прастояў НПЗ Расія была вымушана нарасціць экспарт сырой нафты праз заходнія парты да найвышэйшага ўзроўню з верасня 2025 года. То-бок частку сыравіны, якую немагчыма хутка перапрацаваць унутры краіны, Масква спрабуе вывезці за мяжу. Але гэта не вырашае праблему ўнутранага рынку: экспарт сырой нафты не замяняе бензін на запраўках.

Яшчэ адзін паказальны сігнал — рашэнне расійскіх уладаў абмяжоўваць экспарт нафтапрадуктаў. Паводле Reuters і Bloomberg, Расія ўжо забараняла або пашырала абмежаванні на экспарт асобных відаў паліва, у прыватнасці авіяцыйнага, каб утрымаць сітуацыю на ўнутраным рынку. Для краіны, якая гадамі зарабляла на экспарце энергарэсурсаў, гэта выглядае як вымушаны антыкрызісны крок.

Міжнародныя аналітыкі звяртаюць увагу, што ўдары па НПЗ маюць падвойны эфект. Па-першае, яны змяншаюць аб'ём перапрацоўкі і ствараюць дэфіцыт асобных відаў паліва. Па-другое, яны прымушаюць Расію расцягваць ППА, рамантаваць дарагія тэхналагічныя аб'екты і перабудаваць лагістыку. Аналітыкі Atlantic Council адзначаюць, што ўкраінская кампанія супраць расійскіх НПЗ паступова ператварае вялікую тэрыторыю РФ з перавагі ў праблему: чым больш аб'ектаў трэба абараняць, тым цяжэй гэта рабіць адначасова.

Асобная ўразлівасць — сезонны фактар. Улетку попыт на бензін у Расіі традыцыйна расце: адпачынкі, аграрныя работы, унутраныя перавозкі. Менавіта таму ўдары па НПЗ у гэты перыяд могуць быць асабліва балючымі. Калі рамонт заводаў зацягваецца, а новыя атакі паўтараюцца, дэфіцыт хутка пераходзіць з лакальнай праблемы ў палітычную: чэргі на АЗС, абмежаванні продажу і рост цэн становяцца відавочнымі для насельніцтва.

Для Украіны такая стратэгія — спроба перанесці вайну ў эканамічную плоскасць. Расія сістэмна б'е па ўкраінскай энергетыцы, гарадах і грамадзянскай інфраструктуры. У адказ Кіеў усё часцей выкарыстоўвае дальнабойныя дроны супраць аб'ектаў, якія забяспечваюць расійскую ваенную машыну палівам і грашыма.

Праўда, казаць пра хуткі калапс расійскай паліўнай сістэмы рана. РФ мае вялікія запасы нафты, рэзервовыя магутнасці і адміністрацыйныя інструменты: можа ўводзіць забароны на экспарт, пераразмяркоўваць паліва паміж рэгіёнамі, стрымліваць цэны або ўтойваць статыстыку. Але сама патрэба ў такіх мерах паказвае, што ўдары па НПЗ ужо ствараюць для Масквы не іміджавую, а практычную праблему.

Галоўная выснова міжнародных ацэнак простая: украінскія дроны не знішчаюць расійскую нафтавую галіну адразу, але робяць яе даражэйшай, павольнейшай і менш прадказальнай. А для краіны, якая вядзе зацяжную вайну і фінансуе яе ў значнай ступені з энергетычных даходаў, гэта можа стаць адным з самых балючых напрамкаў ціску.

Чэргі на АЗС замест франтавых зводак: як удары па НПЗ адчуваюць расіяне

Калі для Крамля ўдары па НПЗ азначаюць страты экспарту і праблемы з лагістыкай, то для шараговых расіян наступствы значна прасцейшыя і больш прыкметныя — дэфіцыт бензіну, рост цэн і абмежаванне продажу паліва.

Першыя прыкметы гэтай праблемы ўжо з'явіліся ў акупаваным Крыме. З-за збояў з пастаўкамі бензіну мясцовыя ўлады былі вымушаныя абмяжоўваць продаж паліва на АЗС, а вадзіцелі скардзіліся на недахоп папулярных марак бензіну і чэргі на запраўках. Менавіта дэфіцыт паліва стаў адным з першых прамых наступстваў удараў па расійскай нафтаперапрацоўчай інфраструктуры.

У той жа час расійскія ўлады спрабуюць стрымліваць пагаршэнне сітуацыі адміністрацыйнымі метадамі. У красавіку ўрад РФ прадоўжыў забарону на экспарт бензіну для вытворцаў да канца ліпеня 2026 года, патлумачыўшы гэта неабходнасцю стабілізаваць унутраны рынак. Яшчэ раней былі ўведзеныя абмежаванні на экспарт авіяцыйнага паліва. Для краіны, якая традыцыйна ўваходзіць у лік найбуйнейшых экспарцёраў нафтапрадуктаў у свеце, такія крокі даволі паказальныя.

Эксперты адзначаюць, што менавіта бытавыя наступствы могуць стаць найбольш балючымі для расійскіх уладаў. Пажары на НПЗ застаюцца далёкімі навінамі для большасці насельніцтва, аднак дэфіцыт бензіну, чэргі на АЗС або рост цэн вадзіцелі заўважаюць адразу.

Паліўны крызіс можа перарасці ў цэнавы

На думку вядучага эксперта Нацыянальнага інстытута стратэгічных даследаванняў Івана Уса, Украіна ўпершыню пачала сістэмна біць па фундаменце расійскай эканомікі — нафтагазавым сектары, які застаецца галоўнай крыніцай даходаў Крамля.

«Калі раней удары па НПЗ і аб'ектах паліўна-энергетычнага комплексу былі хутчэй адзінкавымі выпадкамі, то цяпер гаворка ідзе пра сістэмную кампанію. Калі паглядзець на май, ствараецца ўражанне, што амаль штодня пад удар трапляў нейкі аб'ект, звязаны з нафтавай галіною Расіі. Украіна паслядоўна стварае праблемы менавіта там, дзе для Крамля найбольш балюча — у сферы, якая забяспечвае паступленні грошай у бюджэт», — кажа «Фокусу» эксперт.

Па яго словах, эканамічныя праблемы ў Расіі назапашваюцца ўжо не першы год. Так, на пачатак паўнамаштабнай вайны грашовая маса ў краіне складала каля 67 трыльёнаў рублёў, а цяпер перавышае 132 трыльёны.

«Фактычна за час вайны аб'ём грошай у эканоміцы амаль падвоіўся. Такое магчыма толькі тады, калі ВУП расце тымі ж тэмпамі і гэта якасны эканамічны рост. Але яшчэ ў 2023 годзе Цэнтральны банк Расіі наўпрост прызнаваў, што галоўная праблема ў тым, што эканамічны рост адбываецца ў сферах, не звязаных са спажываннем і інвестыцыямі. То-бок грошай друкуюць усё больш, а фундамент эканомікі пры гэтым мацнейшым не становіцца», — тлумачыць Ус.

Дадатковы ціск стварае бюджэтная сітуацыя. Паводле эксперта, нават афіцыйныя расійскія даныя сведчаць пра паглыбленне фінансавых праблем.

«Міністр фінансаў РФ Антон Сілуанаў нядаўна заявіў пра дадатковыя паступленні ў бюджэт на ўзроўні 200 мільярдаў рублёў. Але пры гэтым дэфіцыт бюджэту складае 5,8 трыльёна рублёў. То-бок улада фактычна радуецца 200 мільярдам, калі не стае амаль шасці трыльёнаў. Гэта дэманструе маштаб праблемы», — адзначае эксперт.

На яго думку, менавіта таму Крэмль так балюча рэагуе на ўдары па нафтавай інфраструктуры. Нафтагазавыя даходы застаюцца асновай расійскай эканомікі, а праблемы з перапрацоўкай і экспартам паліва непасрэдна ўплываюць на бюджэтныя паступленні.

«У верасні 2023 года Расія ўжо перажывала бензінавы крызіс пасля скарачэння так званага дэмпфера — механізму кампенсацый прадаўцам паліва. Тады рэалізатарам стала нявыгадна прадаваць бензін на ўнутраным рынку, і паліва пачало знікаць з АЗС. Урад быў вымушаны тэрмінова вяртаць кампенсацыі. Але сёння сітуацыя іншая — грошай у бюджэце значна менш, а дэфіцыт значна большы», — нагадвае Ус.

Эксперт лічыць, што найвялікшая рызыка для Крамля ўзнікне тады, калі праблемы з палівам перастануць быць лакальнымі і стануць прыкметнымі для жыхароў найбуйнейшых гарадоў.

«Сёння пра дэфіцыт бензіну найперш гавораць у Крыме, дзе ўжо з'яўляюцца талоны і абмежаванні. Але калі сітуацыя, якую цяпер бачыць Крым, распаўсюдзіцца на Маскву або Санкт-Пецярбург, наступствы могуць быць значна сур'ёзнейшымі. Вялікія гарады жывуць дзякуючы пастаянным пастаўкам тавараў. Усё гэта перавозіцца грузавым транспартам. Як толькі даражэе паліва — аўтаматычна даражэюць прадукты, лекі, будаўнічыя матэрыялы і практычна ўсе тавары паўсядзённага попыту.

І тады людзі пачынаюць ацэньваць сітуацыю не па тэлевізары, а па цэнах у крамах. Як даўно кажуць эканамісты, халадзільнік заўсёды перамагае тэлевізар. Калі паліўны крызіс пачне наўпрост уплываць на цэны і даступнасць тавараў, гэта ўжо будзе праблема не асобнай галіны, а ўсёй расійскай эканомікі», — падсумаваў Ус.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com