Бунт рабочых з Узбекістана: Лукашэнка пралічыўся другі раз

11 гадоў таму кітайскія будаўнікі ўчынілі марш пратэсту.

Гісторыя з арганізаванай адпраўкай працоўных мігрантаў з Узбекістана ў Беларусь, якую яшчэ некалькі дзён таму Лукашэнка і ўлады ў Ташкенце падавалі як прыклад паспяховага міжнароднага супрацоўніцтва, раптоўна абярнулася непрыемнай нечаканасцю. Рабочыя адмовіліся працаваць за капейкі, і ўладам тэрмінова давялося тушыць пажар незадаволенасці.

«Флагшток» нагадвае пра гучную гісторыю кітайскіх будаўнікоў у Добрушы. Іх марш пратэсту ў 2015 годзе стаў беспрэцэдэнтнай падзеяй для рэгіёна і наглядным прыкладам безадказнасці беларускай улады ў кантролі за ўмовамі працы замежнай працоўнай сілы.

Фабрыка разладу

У 2012 годзе беларускія ўлады пачалі маштабны праект рэканструкцыі Добрушскай папяровай фабрыкі «Герой працы». Мэта была амбіцыйная: пабудаваць новы буйны завод па вытворчасці мелаванага і немелаванага кардону магутнасцю 200 тысяч тон прадукцыі ў год. Гэты завод меў забяспечыць не толькі ўнутраны рынак, але і ўмацаваць пазіцыі Беларусі на еўрапейскіх і азіяцкіх экспартных рынках, стаўшы найважнейшым аб’ектам у айчыннай цэлюлозна-папяровай галіне.

Фінансаванне праекта забяспечвалася пераважна за кошт крэдыту Дзяржаўнага банка развіцця Кітая, які выдзеліў Беларусі каля 348,6 млн долараў, а агульны кошт праекта ацэньваўся прыкладна ў 500 млн долараў. Гэтыя сродкі прызначаліся для набыцця тэхналагічнага абсталявання, будаўніцтва і выканання праектных прац. Кіраванне праектам было даручана ААТ «Кіруючая кампанія холдынга „Беларускія шпалеры“», у склад якой уваходзіла Добрушская фабрыка.

Для выканання будаўнічых і мантажных прац была выбрана кітайская карпарацыя «Сюань Юань» (Xuan Yuan Industrial Development Co., LTD). Выбар кампаніі быў невыпадковы: гэта дазваляла Беларусі прыцягнуць буйны крэдыт з Кітая і адначасова пашырыць беларуска-кітайскае эканамічнае супрацоўніцтва. Разам з карпарацыяй у краіну прыбылі кітайскія рабочыя — паводле розных звестак ад 900 да 1200 чалавек, якія непасрэдна выконвалі будаўнічыя работы на аб’екце. Кітайскай кампаніі былі прадастаўлены выгадныя падатковыя і мытныя льготы, уключаючы вызваленне ад пошліны за прыцягненне замежных спецыялістаў, што павінна было паскорыць і здешавіць рэалізацыю маштабнага праекта.

Рэканструкцыю называлі найбуйнейшым праектам у галіне — да таго часу, пакуль будоўля не ператварылася ў даўгабуд, а замест стужкі для пераразання ў хроніку трапілі рабочыя, што ішлі па трасе Добруш — Гомель.

Ход рэканструкцыі

Праект, запушчаны ў 2012 годзе, прадугледжваў поўнае абнаўленне вытворчых магутнасцяў ужо вясной 2016 года, аднак з-за праблем з кітайскім падрадчыкам, карпарацыяй «Сюань Юань», запуск адбыўся толькі ў 2021 годзе, з пяцігадовым спазненнем.

Перад гучным пратэстам 2015 года кітайскія рабочыя, паводле розных ацэнак каля тысячы чалавек, пражывалі ў Добрушы ва ўмовах, блізкіх да рабскіх: інтэрнаты размяшчаліся проста на будоўлі, людзі туліліся на трох’ярусных ложках, гатавалі ежу ў крохотных кухнях, не прызначаных для сотняў людзей. Словы «камфорт» і «бяспека» яўна не былі прапісаныя ў кантракце. Рабочыя працавалі па 10 гадзін у дзень без выходных з адзіным 15-хвілінным перапынкам на абед. Таксама паведамлялася, што зарплаты кітайскім работнікам затрымлівалі да трох месяцаў, і іх сем’і ў Кітаі заставаліся без грашовых пералічэнняў.

Акрамя таго, журналісты зафіксавалі факты прымусу рабочых: як распавядалі самі будаўнікі, прадстаўнікі карпарацыі «Сюань Юань» забіралі ў іх пашпарты «на захоўванне» і забаранялі набываць мясцовыя SIM-карты, фактычна пазбавіўшы іх сувязі з вонкавым светам. З-за падобных умоў жыцця і працы настрой кітайцаў імкліва пагаршаўся, напружанне ў асяроддзі рабочых стала крытычным і ў выніку вылілася ў масавы пратэст.

Пераход з Добруша

Акцыя пратэсту кітайскіх рабочых пачалася ранкам 2 ліпеня 2015 года на тэрыторыі будпляцоўкі новага завода па вытворчасці кардону ў Добрушы. Прычынай масавага выхаду на вуліцы сталі хранічныя нявыплаты заработнай платы рабочым карпарацыяй «Сюань Юань» — запазычанасць на той момант дасягнула ўжо трох месяцаў. Абураныя будаўнікі, колькасць якіх, паводле розных ацэнак, складала каля 200–300 чалавек, сабраліся ў пешую калонну і рушылі з Добруша па трасе М-13 у бок Гомеля. Іх намерам было звярнуцца да пасла Кітая ў Беларусі, каб ён умяшаўся і дапамог вырашыць праблемы з аплатай працы.

Па дарозе калонну рабочых суправаджалі супрацоўнікі міліцыі і АМАПа. Як паведамлялі відавочцы, на трасе адзначалася ўзмоцненая прысутнасць сілавікоў, уключаючы экіпажы ДАІ, якія дзяжурылі практычна на кожным скрыжаванні. У адным з эпізодаў паходу адбылося сутыкненне кітайскіх рабочых з міліцыяй: паводле сведчанняў відавочцаў, міліцыянеры ў бронекамізэльках і армейскіх шлемах спрабавалі спыніць калонну, хапаючы пратэстуючых за рукі і робячы спробы затрымання. Аднак гэтыя дзеянні не былі арганізаваныя і дакладна скаардынаваныя — дзякуючы гэтаму рабочыя змаглі прарвацца праз кардон і працягнуць рух пешшу ў бок Гомеля.

Калона прайшла некалькі населеных пунктаў, у тым ліку пасёлкі Юбілейны і Перамога. Сітуацыя на трасе была напружанай, рух аўтатранспарту месцамі перакрываўся супрацоўнікамі ДАІ, што выклікала трывогу і непакой сярод мясцовага насельніцтва. У сацыяльных сетках і СМІ адзначалася, што мясцовыя жыхары праяўлялі цікавасць і цікаўнасць да таго, што адбываецца, а некаторыя выказвалі спачуванне кітайскім рабочым, уражаныя іх рашучасцю ў адстойванні сваіх правоў.

Падзеі ў Гомелі: мясцовая ўлада, дыпламаты і рэакцыя гараджан

Прыкладна апоўдні калона рабочых дасягнула Гомеля, увайшоўшы ў горад па вуліцы Барыкіна і размясціўшыся ў скверы імя Шаўчэнкі і ў раёне тэхнічнага ўніверсітэта імя Сухога. Тут да пратэстуючых прыбылі прадстаўнікі мясцовай улады і кітайскай карпарацыі. Старшыня Добрушскага райвыканкама Вольга Махарава знаходзілася непасрэдна на месцы падзей і жэстамі пераконвала кітайцаў адмовіцца ад працягнення пратэсту і вярнуцца назад у Добруш.

Акрамя мясцовых чыноўнікаў, на перамовы з рабочымі прыбылі прадстаўнікі кітайскай амбасады, якія спрабавалі ўгаварыць пратэстуючых скончыць шэсце і вярнуцца на будпляцоўку. У пэўны момант сярод рабочых узніклі пэўныя разыходжанні: адна частка пратэстуючых была настроеная працягваць марш да Мінска, у той час як іншыя згаджаліся абмеркаваць сітуацыю з прадстаўнікамі кітайскай амбасады. Атмасфера падчас перамоў была напружанай, паміж рабочымі ўзнікалі кароткія сутычкі і дыскусіі, аднак сітуацыя не выходзіла з-пад кантролю, і міліцыя, якая назірала за тым, што адбываецца, з боку ўжо практычна не ўмешвалася.

Бліжэй да вечара на месцы пратэсту з’явіўся надзвычайны і паўнамоцны пасол КНР у Беларусі Цуй Цымін, які асабіста звярнуўся да рабочых. Паводле сведчанняў журналістаў, яго выступленне было кароткім — каля дваццаці секунд, аднак пасля яго з’яўлення большая частка пратэстуючых прыняла рашэнне сесці ў спецыяльна прадастаўленыя аўтобусы і вярнуцца ў Добруш. Тыя, хто застаўся, яшчэ некаторы час знаходзіліся ў няпэўнасці, чакаючы нейкіх дадатковых гарантый і пацвярджэнняў. Пасля дадатковых перамоваў з дыпламатамі і кіраўнікамі кітайскай кампаніі яны таксама прынялі рашэнне вярнуцца ў Добруш аўтобусамі.

Гамяльчане праявілі вялікую цікавасць да беспрэцэдэнтнай акцыі замежнікаў у сваім горадзе. Шматлікія жыхары назіралі за калонай і актыўна абмяркоўвалі падзеі ў сацыяльных сетках, публікавалі фотаздымкі і відэа. У каментарыях і паведамленнях відавочцы выказвалі спачуванне пратэстуючым, адзначаючы, што падобныя праблемы з затрымкамі зарплат знаёмыя былі і самім беларусам.

Некаторыя з гамяльчан асабіста сутыкаліся з пратэстуючымі ў дзень шэсця і, нягледзячы на дробныя бытавыя канфлікты, у цэлым праяўлялі чалавечы ўдзел і спагаду, разумеючы прычыны іх адчайнага ўчынку. Кітайскі пратэст у Добрушы і Гомелі стаў падзеяй, якая яскрава абазначыла праблемы прыцягнення замежных рабочых без стварэння належных умоў жыцця і захавання іх правоў. Выпадак атрымаў шырокі рэзананс як у незалежных СМІ, так і сярод простых жыхароў у запісах сацыяльных сетак.

Падзеі пасля пратэсту і пытанне заробкаў

На наступны дзень пасля марша кітайскіх рабочых сітуацыя пачала паступова нармалізавацца. Прадстаўнікі кітайскай карпарацыі «Сюань Юань» пачалі выплату даўгоў па заработнай плаце. Рабочым выплацілі сумы ў сярэднім ад 9 да 10 тысяч кітайскіх юаняў, што прыблізна адпавядала запазычанасці за тры месяцы. Аднак афіцыйнага пацвярджэння поўнай выплаты ўсіх даўгоў апублікавана не было, і самі кітайскія будаўнікі адзначалі, што частка выплат была няпоўнай або частковай. У сувязі з гэтым у наступныя дні многія рабочыя, нягледзячы на аднаўленне выплат, не адразу вярнуліся да выканання сваіх абавязкаў, і, як паведамлялі жыхары Добруша журналістам, будаўнікі яшчэ некалькі дзён проста гулялі па горадзе, скардзячыся на адсутнасць заданняў і няпэўнасць сітуацыі.

Дэпартацыя зачыншчыкаў і наступныя падзеі на будоўлі

Асобным пытаннем стала магчымая дэпартацыя зачыншчыкаў пратэсту. Паводле інфармацыі намесніка кіраўніка адміністрацыі Лукашэнкі Мікалая Снапкова, канфлікт паміж кітайскімі рабочымі і карпарацыяй быў афіцыйна «ўрэгуляваны». Ён запэўніваў, што рабочыя змаглі абмеркаваць усе праблемы з прадстаўнікамі пасольства КНР і кампаніі-наймальніка. Пры гэтым Снапкоў асабліва падкрэсліў, што ініцыятарамі пратэстнай акцыі ўлады лічылі групу прыкладна з 10–20 чалавек, якія, паводле яго слоў, маглі быць дэпартаваныя назад у Кітай. Прадстаўнік кампаніі «Сюань Юань» пацвердзіў, што пытанне дэпартацыі знаходзіцца ў кампетэнцыі Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, аднак масавая дэпартацыя кітайскіх рабочых так і не была афіцыйна пацверджаная. Пазней СМІ адзначалі, што, хутчэй за ўсё, масавых дэпартацый не адбылося, альбо яны прайшлі незаўважна, каб не ўзмацняць міжнародны рэзананс.

У далейшым будаўніцтва Добрушскага завода сутыкнулася з новымі праблемамі. Кітайская кампанія-генпадрадчык пачала адчуваць усё большыя фінансавыя і арганізацыйныя цяжкасці. Ужо ў красавіку 2017 года «Сюань Юань» трапіла ў спіс падатковых даўжнікоў Беларусі. У лютым 2018 года кітайская карпарацыя падала сустрэчны судовы пазоў супраць Міністэрства па падатках і зборах Беларусі, спрабуючы аспрэчыць падатковыя прэтэнзіі, аднак безвынікова. У выніку, як заяўляў у 2018 годзе тагачасны прэм’ер-міністр Беларусі Андрэй Кабякоў, урад афіцыйна скасаваў кантракт з «Сюань Юань», указаўшы на тое, што кампанія не мела неабходнага досведу рэалізацыі буйных праектаў і не здолела завяршыць будаўніцтва ў тэрмін.

Увод завода ў эксплуатацыю быў перанесены на некалькі гадоў і адбыўся толькі ў 2021 годзе, з адставаннем ад графіка на пяць-шэсць гадоў ад першапачаткова запланаванага тэрміну. За гэты час кіруючая кампанія холдынга «Беларускія шпалеры», якой належыць завод, апынулася ў цяжкім фінансавым становішчы. У студзені 2022 года Гаспадарчы суд Гомельскай вобласці пастанавіў спагнаць з карпарацыі «Сюань Юань» запазычанасць у памеры 455,8 тысячы рублёў (прыблізна 178 тысяч долараў ЗША) на карысць ІМПЗ па Навабеліцкім раёне за нявыплачаныя падаткі і дзяржпошліну, што ўзніклі ў перыяд з 2016 па 2019 гады. Такім чынам, праз гады наступствы канфлікту вакол рэканструкцыі Добрушскай фабрыкі працягвалі ўплываць на эканамічны стан прадпрыемства, а сам праект рэканструкцыі застаўся яскравым прыкладам праблемнага ўзаемадзеяння беларускіх уладаў з замежнымі падрадчыкамі.

Гісторыя рэканструкцыі Добрушскай папяровай фабрыкі стала яскравым прыкладам таго, як жаданне ўладаў хутка і танна рэалізаваць маштабны праект з прыцягненнем замежных рабочых абарочваецца гучным правалам. Шматгадовая затрымка запуску вытворчасці, фінансавыя страты і масавы пратэст кітайскіх будаўнікоў з-за цяжкіх умоў працы і даўгоў па зарплаце — усё гэта пакінула след у памяці жыхароў рэгіёна.

Сёння, калі ўлады Беларусі плануюць завезці ўжо 150 тысяч спецыялістаў з Пакістана, узнікае адчуванне, што ўрок Добрушскай фабрыкі застаўся не вывучаны, і ранейшыя памылкі могуць паўтарыцца ў яшчэ большым маштабе.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com