У Беларусь вярнуліся яноты — і гэта збянтэжыла навукоўцаў

У чым прычына?

Два гады таму ў лесе Беларусі ўпершыню за многія гады знайшлі янота-паласкуна. Праўда, нежывога. Тым не менш гэта сведчыць пра тое, што паўночнаамерыканскія жывёлы зноў з'явіліся ў фаўне нашай краіны. Заолагі папярэджваюць: яноты выглядаюць міла, але могуць паводзіць сябе прыкладна як пацукі, то-бок пастаянна лазіць па смеццевых кантэйнерах. У суседняй Польшчы, напрыклад, ужо ёсць сур'ёзныя праблемы з янотамі-паласкунамі. У якіх раёнах можна сустрэць «перасяленцаў» у нас і ці непакоіць гэта вучоных, распавядае старшы навуковы супрацоўнік Цэнтра па біярэсурсах НАН Беларусі Павел Велігураў.

Яноты жылі ў Беларусі каля 30 гадоў, але потым зніклі

— Янотаў-паласкуноў завезлі ў Беларусь яшчэ ў 1950-я гады, зрабілі гэта дзеля ўзбагачэння паляўнічай фаўны. Жывёл заселілі на тэрыторыю цяперашняга Нацыянальнага парка «Прыпяцкі» і заказніка «Сярэдняя Прыпяць». Аднак пражылі звяркі ў нашай краіне нядоўга — недзе да 1980-х гадоў. Чаму потым зніклі, дакладна невядома. Магчыма, таму, што аказаліся не прыстасаванымі да марозных зім. Яноты-паласкуны могуць упадаць у зімовую спячку, але для гэтага ім патрэбныя вялікія дуплы шырокалістых дрэў. А такіх сховішчаў для іх у нашых лясах няшмат, — тлумачыць заолаг.

Па словах вучонага, пасля гэтага на працягу доўгіх гадоў дакладных звестак пра янотаў-паласкуноў у Беларусі практычна не з'яўлялася. Від быў зафіксаваны толькі ў 2014 годзе ў Бераставіцкім раёне. Потым зноў наступіла зацішша, і спецыялісты меркавалі, што гэтых звяроў у краіне больш няма.

— І толькі два гады таму мы выявілі мёртвага янота на трасе М6 у Іўеўскім раёне. Падчас ускрыцця ніякіх прыкмет траўмаў у жывёлы не выяўлена, таму яе гібель, відавочна, не была звязаная з ДТЗ. Дакладную прычыну смерці ўстанавіць не ўдалося, бо дадатковыя даследаванні на наяўнасць захворванняў не праводзілі.

«Са смеццевых кантэйнераў іх давялося літаральна вытрасці»

Пасля знаходкі вучоныя абследавалі наваколле, дзе быў знойдзены звер, а таксама праверылі яго на наяўнасць гельмінтаў. У янота выявілі спецыфічнага паразіта, які лічыцца патэнцыйна небяспечным для чалавека.

З 2024 года пошукі янотаў-паласкуноў у Беларусі працягваюцца.

— Нядаўна мы вярнуліся з навуковай экспедыцыі, падчас якой абследавалі месцы магчымай прысутнасці янота-паласкуна на ўсходзе Гродзенскай вобласці — у Карэліцкім і Навагрудскім раёнах. Пакуль нельга сказаць, што менавіта там сканцэнтраваная самая вялікая папуляцыя гэтага віду. Але мы ведаем, што яноты сустракаюцца ў басейне Нёмана. Таксама іх ужо бачылі ў Іўеўскім раёне на берагах Заходняй Бярэзіны і на поўначы Баранавіцкага раёна.

Янот-паласкун у дзікай прыродзе Беларусі. Кадр з фотапасткі

Убачыць саміх янотаў падчас экспедыцыі вучоным не ўдалося, аднак на возеры Свіцязь даследчыкі выявілі сляды лап звяркоў.

— Мы размаўлялі з мясцовымі працаўнікамі стаянкі і ратавальнікамі АСВОД і высветлілі, што яноты рэгулярна кормяцца каля смеццевых кантэйнераў. Больш за тое, аднойчы, калі прыехаў смеццявоз забіраць бакі, звяркі настолькі не хацелі іх пакідаць, што янотаў давялося літаральна вытрасці і прагнаць назад у лес.

«У звярка вельмі лоўкія пальцы і добра развіты мозг»

Акрамя свайго натуральнага арэала — Паўночнай і Цэнтральнай Амерыкі — янот-паласкун амаль усюды лічыцца інвазійным відам, гэта значыць такім, што шкодзіць мясцовым экасістэмам.

— Напрыклад, у суседняй Польшчы ўжо ёсць сур'ёзныя праблемы з янотамі-паласкунамі. Але пакуль ад іх пераважна церпіць дзікая прырода.

— А ў чым гэта праяўляецца?

— Янот-паласкун усёядны, харчуецца ўсім, што можа знайсці. Ён добра лазіць і здольны дабірацца да самых цяжкадаступных месцаў. Напрыклад, польскія спецыялісты ўсталёўвалі фотапастку каля гнязда крумкача, якое знаходзілася на сотавай вежы вышынёй каля 20 метраў. Янот змог туды забрацца і разбурыць яго. Акрамя таго, у звярка вельмі лоўкія пальцы і добра развіты мозг. Нават у няволі гэтыя жывёлы часта здольныя самастойна адкрываць клеткі і ўцякаць.

Нядаўна ў інтэрнэце я бачыў інфармацыю пра тое, што яноты дабраліся да адной з найбуйнейшых калоній зімуючых лятучых мышэй і сур'ёзна пашкодзілі яе. Ішла гаворка прыблізна пра 38 тысяч асобін, з якіх, паводле некаторых звестак, каля 10 тысяч маглі стаць здабычай янотаў. А ўсе еўрапейскія віды рукакрылых знаходзяцца пад аховай Бернскай канвенцыі.

Цяпер галоўная задача заолагаў — знайсці ўсе месцы пражывання янотаў-паласкуноў у Беларусі і вызначыць, наколькі шырока распаўсюдзіўся ў нас гэты від. Што да мер рэгулявання іх колькасці, то ў найбліжэйшы час Міністэрства лясной гаспадаркі плануе дадаць янота-паласкуна ў пералік паляўнічых жывёл.

— Яноты здольныя разараць птушыныя гнёзды, шкодзіць дробным млекакормячым і іншым насельнікам лесу. Для прыроды з'яўленне такога чужароднага віду можа стаць праблемай: жывёла займае новую нішу і пачынае выкарыстоўваць даступныя ёй рэсурсы. Яшчэ адзін момант — суседства з чалавекам. Яноты-паласкуны могуць жыць паблізу населеных пунктаў, харчавацца адходамі і, як вынік, патэнцыйна пераносіць розныя захворванні — ад заражэння паразітамі да шаленства.

Калі ўявіць сабе жывёлу, якая пастаянна перамяшчаецца па смеццевых кантэйнерах, прыемнага ў гэтым мала. У гэтым плане янот паводзіць сябе прыкладна так жа, як, напрыклад, пацукі.

У Паўночнай Амерыцы яноты даўно прыстасаваліся да жыцця побач з людзьмі: яны заходзяць у гарады і вёскі, шукаюць ежу каля смеццевых бакаў. Фактычна тое самае яны могуць рабіць і ў нас.

— А ці ёсць ад іх якая карысць?

— Для нашай фаўны янот-паласкун, хутчэй за ўсё, будзе ўяўляць пагрозу. У сваім натуральным асяроддзі яго колькасць рэгулююць мясцовыя драпежнікі. Тэарэтычна ў нас гэта могуць рабіць воўк, рысь, мядзведзь. Але пакуль мы яшчэ дакладна не ведаем, наколькі актыўна яны будуць выкарыстоўваць янота як здабычу, і казаць пра гэта рана.

Што да размнажэння, то яноты даволі актыўна даюць патомства. У Беларусі заолагі на здымках з фотапастак ужо адзначалі як дарослых асобін, так і дзяціняты.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com