Лукашэнка сутыкнуўся з крызісам новага ўзроўню

Усходнееўрапейскі Кадафі трапіў на галоўнае міннае поле.

У апошнія месяцы беларуская ўлада сутыкнулася з іміджавым крызісам новага ўзроўню. Гэты стан можна назваць антытэфлонавым - калі ўсе рэпутацыйныя праблемы не адскокваюць ад рэжыму, а ліпнуць да яго, гаворыцца ў артыкуле на сайце «Маскоўскага цэнтра Карнегі».

Пасварыўшыся са спартыўнымі чыноўнікамі бягуха Крысціна Ціманоўская не хоча вяртацца ў Менск з Алімпіяды, баючыся, што следам за паласканнем яе ў дзяржаўных СМІ супраць яе могуць быць рэпрэсіі. Невядома, ці так гэта, але пасля выпадку з бортам Ryanair усе чакаюць найгоршага. У выніку Ціманоўскую ратуюць ад рэпатрыяцыі сіламі японскай паліцыі і польскіх дыпламатаў, ахоўваючы яе на тэрыторыі амбасады так, як быццам за ёй ідзе паляванне ў Токіё.

Са жніўня ў Кіеве знаходзяць павешаным кіраўніка аднаго з беларускіх аб'яднанняў дыяспары Віталя Шышова. Журналісты хутка высвятляюць, што загінулы быў звязаны з украінскімі ультраправымі, за якімі цягнецца шлейф падазроных і нераскрытых смерцяў. Але беларускі след забойства Шышова - адзіная вэрсія галоўных заходніх СМІ ў наступны тыдзень. Ягоную смерць прыводзяць як чарговы довад, што супраць Лукашэнкі трэба рабіць больш жорсткімі санкцыі.

Праз пару дзён журналісты CNN знаходзяць пад Менскам былы ракетны склад, пераабсталяваныя пад вайсковую частку. Тэлеканал выпускае рэпартаж пра «магчымы лагер для дысідэнтаў», бо аб'ект ахоўваецца ваеннымі, там устаноўлены новыя камеры відэаназірання, і туды не пусцілі здымачную групу. Такога набору довадаў сёння дастаткова для найбуйнейшага амерыканскага СМІ, каб западозрыць беларускую ўладу ў будаўніцтве канцлагераў. З'явілася відэа, з якога ясна, што гэта не лагер, а склад.

Рэпутацыя новага сусветнага выгнанца, усходнееўрапейскага Кадафі, прывяла да таго, што ў канфліктных або падазроных сюжэтах вакол дзеянняў Лукашэнкі не застаецца каліва сумневу на яго карысць. Заходнія чыноўнікі і СМІ адкрыта называюць яго міжнародным тэрарыстам, а дзеянні Менска на мяжы з Літвой - гібрыднай агрэсіяй.

Праз гэта ў публічным дыскурсе на Захадзе знікла прастору для сумневаў аб тым, што рабіць з Лукашэнкам. Ніводзін уплывовы палітык цяпер не рызыкне прапанаваць усялякі іншы падыход, акрамя ўзмацнення жорсткасці санкцый.

Новы дух часу

На гадавіну пачатку беларускіх пратэстаў ЗША, Канада і Вялікабрытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Менску. Канадскія і брытанскія абмежаванні наблізіліся да еўрапейскіх сектаральных санкцый. Лондан ударыў і па даўняму сябруку Лукашэнкі, расейскаму алігарху Міхаілу Гуцырыеву, у сям'і якога ёсць актывы ў Вялікабрытаніі.

Амерыканскія санкцыі выглядаюць патэнцыйна самымі балючымі. У дадатак да нядаўніх абмежаванняў супраць значнай часткі беларускай нафтахімічнай прамысловасці пад удар цяпер патрапілі найбуйнейшыя экспарцёры - «Беларуськалій» і тытунёвая фабрыка «Нёман», набліжаныя да Лукашэнкі бізнэсоўцы і іх кампаніі-нафтатрэйдары.

Як звычайна з санкцыямі ЗША, іх наўпроставы эфект - забарона амерыканцам на працу з кампаніямі з чорнага спісу - можа быць менш прыкметная, чым пабочны. З гэтымі кампаніямі цяпер небяспечна весці разлікі ў далярах. Заходнія банкі будуць баяцца абслугоўваць такіх кліентаў, а пакупнікі, пры наяўнасці выбару, ад граху падалей абяруць менш праблемных пастаўшчыкоў. Давядзецца дэмпінгаваць і ўкладвацца ў стварэнне шэрых пасрэдніцкіх структур.

Таксічнымі беларускія кампаніі становяцца не толькі ў вачах заходніх бізнэсоўцаў. Пасля патрапляння пад санкцыі ЗША аднаго з двух беларускіх НПЗ - «Нафтана», нават расейскія нафтавыя кампаніі адмовіліся наўпрост пастаўляць сыравіну.

Мяркуючы з таго, што «Нафтан» не спыніўся, а ўсе ўдзельнікі працэсу робяць туманныя і супярэчлівая адна адной заявы, стораны знайшлі фармат паставак праз фірмы-пракладкі і не хочуць яго афішаваць, каб не падставіць пасярэднікаў пад будучыя раўнды санкцый, якія выглядаюць непазбежнымі.

І тут міграцыйны крызіс - галоўнае міннае поле, бо Лукашэнка другі раз пасля гісторыі з Пратасевічам паўстае не проста парушальнікам правоў чалавека, але і пагрозай еўрапейскай бяспекі. 18 жніўня міністр унутраных спраў ЕЗ збяруцца на экстраннае пасяджэнне ў гэтым пытанні.

Калі да канца лета міграцыйны крызіс не развяжацца, Брусэль будзе рэагаваць. Літва плануе ініцыяваць пашырэнне сектаральных санкцый ЕЗ супраць Менска і звярнуцца да NАТО для «размяшчэння ў краіне групы для барацьбы з гібрыднымі пагрозамі», як заявіў прэзідэнт Гітанас Наўседа.

Новыя прапановы Вільні Еўразвязу больш радыкальныя, чым усё, што было на стале дагэтуль - поўнае перакрыццё транзіту беларускага калію праз літоўскі порт Клайпеда. Калійныя ўгнаенні - больш за 8% беларускага экспарту, або $2,5 мільярда даходу ў 2020 годзе. У адрозненне ад нафты калій не атрымаецца хутка перакінуць у альтэрнатыўныя, расейскія парты, бо там няма інфраструктуры і свабодных тэрміналаў. Нервовасці ў верасні дададуць маштабныя беларуска-расейскія вучэнні «Захад-2021». Вакол гэтых вучэнняў кожны раз поўна фобій на тэму, што расейскія войскі могуць пад шумок напасці на каго-небудзь з суседзяў ці не сысці з Беларусі. Але ў адрозненне ад даволі мірных 2013 ці 2017 гадоў зараз на вучэнні накладваецца канфлікт Менска з суседзямі і ўнутрыпалітычная зацікаўленасць Лукашэнкі ў пастаянным падтрыманні франтавой атмасферы.

Упершыню вакол Беларусі ўзнікла сітуацыя з рэальнай рызыкай выпадковых памежных узброеных інцыдэнтаў не таму, што бакі плануюць нападаць адзін на аднаго, а, паводле класікі тэорыі гульняў, праз чаканні ўзаемных правакацый і трактоўкі дзеянняў адзін аднаго ў максімальна варожым ключы.

Новы статус-кво ва Усходняй Еўропе лепш за ўсё падкрэслівае той факт, што да 2020 года Менск меў замежнапалітычныя акуляры, пазіцыянуючы сябе ўраўнаважаным і прагматычным партнёрам Захаду ў справе падтрымання рэгіянальнай стабільнасці на фоне агрэсіўнай Расеі. А сёння нежаданне Масквы на капрыз хаўрусніка ўвязвацца ў канфлікты з NАТО можа стаць ці не адзіным чыннікам, які стрымлівае імпульсіўнасць Лукашэнкі.