Хто быў стваральнікам знакамітых слуцкіх паясоў?

Гэты беларускі сімвал капіявалі ў Варшаве і Ліёне.

У XVIII стагоддзі за паяс са Слуцка маглі аддаць цэлае багацце. Яго капіравалі ў іншых гарадах, а адрозніць арыгінал ад вырабу канкурэнтаў сёння часам не могуць нават без спецыяльных даследаванняў. А пачалося ўсё 23 кастрычніка 1758 года, калі князь Міхал Казімір Радзівіл заключыў дамову з залаташвейным майстрам Ян Маджарскім аб стварэнні «фабрыкі перскай» для вырабу «паясоў з залатам і шоўкам» з абавязковым навучаннем «перскай працы» мясцовых умельцаў, піша smartpress.by.

У гардэробе багатага шляхціча паяс быў не проста спосабам утрымаць кунтуш – доўгую верхнюю вопратку. Ён дэманстраваў становішча ўладальніка не горш за дарагое зброю ці ўпрыгожанні. Першапачаткова шаўковыя паясы з залатымі і сярэбранымі ніткамі прывозілі з Персіі і Асманскай імперыі, але каштавалі яны так дорага, што магнаты вырашылі наладзіць уласную вытворчасць.

Няма дакладных звестак пра тое, кім быў Ян Маджарскі. Паводле адной версіі, ён быў венграм Янам Мадзярскім (мадзяры — саманазва венграў), які вучыўся ткацтву ў Канстанцінопалі. Паводле іншай — гэта быў турок армянскага паходжання Аванэс Маджаранц. Як бы там ні было, ён здолеў стварыць легендарны прадукт. І нядрэнна разбагацеў: праз некалькі гадоў набыў сабе маёнтак пад Слуцкам.

Чаму паяс каштаваў цэлае багацце

Слуцкія паясы ткалі ўручную на спецыяльных станках. Вырабы дасягалі 4,5 метра ў даўжыню і 40 сантыметраў у шырыню. У працы выкарыстоўвалі шоўк, залатыя і сярэбраныя ніткі, а канцы ўпрыгожвалі махрамі. За год выпускалі каля 200 паясоў.

Асабліва цанілі чатырохліцавыя паясы. Яны не мелі выварату: кожны бок дзяліўся на дзве часткі з уласным малюнкам. Паяс можна было складаць і паварочваць рознымі бакамі, змяняючы спалучэнне колераў і арнаментаў. Адзін выраб фактычна замяняў некалькі.

Ткацтва патрабавала высокай кваліфікацыі (навучанне ткача цягнулася сем гадоў) і часу. Майстар павінен быў вытрымліваць складаны малюнак, працаваць з тонкімі ніткамі і дамагацца роўнага палатна. Таму такія паясы былі даступныя найперш заможнай шляхце. Іх насілі паверх кунтуша, пакідаючы спераду на віду ўзорныя канцы.

Усходняя раскоша з мясцовымі кветкамі

Першыя ўзоры «слуцкіх паясоў» былі амаль копіямі персідскіх: на мануфактуры арыентаваліся на ўсходнія тканіны і арнаменты. Але слуцкія майстры паступова ўводзілі нацыянальны каларыт: у малюнках з’явіліся васількі, незабудкі, рамонкі, лісты клёну і дуба. Менавіта пра гэта пісаў Максім Багдановіч у вершы «Слуцкія ткачыхі»: «І тчэ, забыўшыся, рука, заміж персідскага узора, цвяток радзімы васілька». Кветкавыя кампазіцыі спалучаліся з геаметрычнымі ўзорамі і палосамі з металічных нітак.

У паясоў была характэрная структура: сярэдзіна, кайма і два багата аздобленыя канцы. На некаторых вырабах ткалі назву месца вырабу — напрыклад, «Въ грдѣ Слуцкѣ», — або імя майстра. Гэтыя надпісы сталі своеасаблівай візітнай карткай мануфактуры.

Падробкі, канкурэнты і паясы «па тыпу слуцкіх»

Папулярнасць слуцкіх паясоў была настолькі вялікая, што іх пачалі капіяваць. Не, не кітайцы: мануфактуры з’явіліся пад Варшавай, у Гданьску, Кракаве і нават французскім Ліёне. Майстры пераймалі кампазіцыю, памеры, тэхніку і арнаменты, часам дадаючы ўласныя дэталі. Таму не кожны паяс, падобны да слуцкага, быў падробкай: многія прадстаўлялі сабой прадукцыю іншых мануфактур, што працавалі ў тым жа стылі. Іх цяпер называюць «паясы па тыпу слуцкіх». Карацей, як красоўкі Abibas з Шанхая — калі праводзіць сучасныя аналогіі.

Адрозніць іх бывае няпроста. Надпіс з назвай Слуцка — важная падказка, але не абсалютная гарантыя аўтэнтычнасці. Даследчыкі знаходзілі паясы, якія раней адносілі да слуцкіх паводле маркіроўкі, хоць асаблівасці іх структуры і тэхналогіі ўказвалі на іншае паходжанне. Нават спалучэнне літар FS не заўсёды даказвае, што выраб быў зроблены ў Слуцку.

Сучасны слуцкі паяс коштам 11 200 руб.: шоўк — 21%, поліэстэр — 69%, металізаваная нітка — 10%. Фота з сайта artfiolk.by

Як раскоша ператварылася ў сімвал

Слуцкая мануфактура перажыла сваіх першых уладальнікаў і працягвала працаваць у XIX стагоддзі. Але мода на шляхецкі строй паступова сыходзіла, а разам з ёй скарачаўся попыт на паясы. Вытворчасць урэшце спынілася. Самі вырабы не зніклі: іх захоўвалі ў сямейных калекцыях, перадавалі цэрквам, дзе тканіну выкарыстоўвалі для аблачэнняў, і збіралі як творы мастацтва. Сёння слуцкі паяс — адзін з самых упазнавальных помнікаў беларускага мастацкага ткацтва. Цана за стары, што выйшаў са сцен той самай Слуцкай мануфактуры, дасягае дзясяткаў тысяч долараў. Ды і сучасныя «рэканструкцыі» каштуюць нятанна. Напрыклад, на сайце галерэі рамёстваў «Славутасць» прапануюць купіць сучасныя паясы па цане ад 10 тыс. руб.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com