Гора-рыбавод Лукашэнка

Навошта Беларусі яшчэ 10 рыбгасаў, калі старыя тонуць у даўгах.

Здаецца, Лукашэнка вырашыў дадаць да бясконцай колькасці сваіх уменняў — ад гісторыка, хакеіста, эканаміста і прафесійнага паляўнічага, калі хто не ведаў, — яшчэ і званне прафесійнага рыбавода. Новы задум гучыць прыгожа: пабудаваць у Беларусі 10 сучасных рыбгасаў і заваліць краіну фарэллю, піша сайт «Белорусы и рынок».

Але калі ўважліва паглядзець на лічбы Белстата і справаздачы дзеючых рыбгасаў, узнікае непрыемнае пытанне: можа, спачатку варта навучыцца нармальна вырошчваць і прадаваць карпа з карасём, а ўжо потым будаваць фарэлевую імперыю? Некаторыя з даўгоў не выбяруцца нават праз 10 гадоў з такой рыбагадоўляй, як цяпер.

Як Лукашэнка прыдумаў новы мегапраект

Але публіцы ж трэба нешта паказваць тым, хто глядзіць тэлевізар. І вось Лукашэнка, наведаўшы рыбгас «Палуж» у Магілёўскай вобласці, узрадаваўся праекту сучаснай вытворчасці фарэлі. Па прыкладзе Астапа Бэндэра і яго праекта Нью-Васюкі, у Аляксандра Рыгоравіча пайшла думка, што трэба тыражаваць комплексы па вырошчванні фарэлі...

Маштаб адразу грандыёзны! Не адзін, каб пратэставаць, не два — давесці да прыбытку, а адразу 10 рыбгасаў! Бо ў беларускай кіраўніцкай традыцыі, калі начальніку спадабалася цацка, яе трэба неадкладна размножыць за бюджэтныя грошы.

Цуды статыстыкі і куды знікла рыба?

Аргумент улады зразумелы: маўляў, беларусы ядуць мала рыбы — штогадовае спажыванне рыбы ў Беларусі складае каля 7–8 кг на чалавека, а беларускай рыбы ў гэтым аб’ёме — прыкладна 1,2 кг. Гэта так статыстыка нам распавядае. Але ці варта ёй давяраць — вялікае пытанне. Давайце на прыкладзе і ўважліва «сочыце за рукамі»!

Паводле дадзеных Белстата ў 2025 годзе ў вадаёмах Беларусі вылавілі 15,4 тыс. тон рыбы. З іх 9,5 тыс. тон прыпала на прамысловы ўлоў. Амаль увесь прамысловы ўлоў далі штучныя вадаёмы, то бок стаўкі, — 9 тыс. тон. На прыродныя вадаёмы прыпала толькі 0,5 тыс. тон.

І адразу пытанне: калі ўсяго вылавілі 15,4 тыс. тон, а прамысловы ўлоў — 9,5 тыс. тон, то дзе астатнія 5,9 тыс. тон? Хто іх вылавіў? Можа, гэта аматарскае рыбалоўства?

Калі так, то атрымліваецца, што звычайныя рыбаловы з вудамі забяспечылі амаль трэць агульнага ўлову краіны. Гэта прыкладна як лічыць проса ў свірану па расповедах суседзяў: быццам ураджай ёсць, але хто ўзважваў — невядома.

Але гэта яшчэ не ўсё! Сачыце, як яшчэ 1,8 тысячы тон рыбы растварыліся ў справаздачы. У справаздачы Белстат далей піша, што з 9,5 тыс. тон прамысловага улову рыбагаспадарчыя арганізацыі рэалізавалі 9,1 тыс. тон рыбы.

Лічым без калькулятара: 9,5 − 9,1 = 0,4 тыс. тон. То-бок 400 тон рыбы кудысьці падзеліся паміж улоўам і рэалізацыяй. І вось тут падрабязнасці! Белстат паведамляе, што з 9,1 тыс. тон рэалізаванай рыбы:

– 3,5 тыс. тон прададзена работнікам і насельніцтву;

– 2,1 тыс. тон пайшло гандлёвым арганізацыям;

– 2,1 тыс. тон накіравалі на перапрацоўку.

Складаем: 3,5 + 2,1 + 2,1 = 7,7 тыс. тон. А рэалізавана было 9,1 тыс. тон. Алё! А дзе яшчэ 1,4 тыс. тон рыбы?

У выніку маем: 400 тон, якія зніклі паміж прамысловым улоўам і рэалізацыяй, яшчэ 1,4 тыс. тон не патлумачаны ўнутры структуры рэалізацыі. Разам — 1,8 тыс. тон рыбы кудысьці ўплыло...

Фарэль — як новая «залатая рыбка»

Але вернемся да ідэі 10 новых рыбгасаў па вырошчванні фарэлі. Цяпер яе спажыванне ў Беларусі ацэньваецца прыкладна ў 5 тыс. тон у год, а ўласная вытворчасць — каля 600 тон.

Новы рыбгас павінен даць яшчэ істотны аб’ём: спачатку прыкладна столькі ж, а пры выхадзе на поўную магутнасць — да 2–3 тыс. тон.

Адзін такі праект сапраўды можа часткова закрыць унутраную патрэбу. Але калі пабудаваць 10 падобных рыбгасаў, аб’ём вытворчасці фарэлі можа вырасці да 20–25 тыс. тон. І вось тут арыфметыка пачынае псаваць свята.

Калі ўнутраны рынак спажывае каля 5 тыс. тон, то пасля запуску дзесяці комплексаў краіна можа атрымаць у некалькі разоў больш фарэлі, чым здольная з’есці. Цалкам закрылі імпарт — цудоўна. А далей куды? Саліць? Маразіць? Раздаваць разам з ідэалагічнымі газетамі?

Афіцыйная надзея, вядома, будзе на экспарт. Пераважна — у Расію. Але Расія сама актыўна развівае вытворчасць, і яе рынак ужо не выглядае пустой вітрынай, куды Беларусь проста занясе фарэль, і ўсе расплачуюцца ад шчасця.

Беларускія аўтобусы, халадзільнікі, тэлевізары, цэмент і амінакіслоты таксама калісьці мусілі ўпэўнена выціскаць канкурэнтаў. На практыцы канкурэнты чамусьці не спалохаліся.

Кошт ідэі-фікс Лукашэнкі — 1,5 млрд рублёў

Інвестыцыі ў гаспадарку «Палуж» ацэньваюцца прыблізна ў 150 млн рублёў. Гэта не грошы з чароўнага става. Гэта бюджэтныя субсідыі і крэдыт Банка развіцця, прычым частка крэдыту таксама павінна пагашацца за кошт бюджэту.

Калі такіх комплексаў будзе 10, атрымліваем каля 1,5 млрд рублёў, або больш за 500 mln долараў! І ўсё гэта да таго, як праект поўнасцю даказаў камерцыйную эфектыўнасць.

Пакуль нават канчаткова невядома, якой будзе сабекошт таварнай рыбы, які працэнт страт, якая рэальная цана беларускай фарэлі і ці зможа яна канкурыраваць не ў рэпартажы дзяржаўнага ТБ, а на рынку.

Асабліва цудоўна гучыць логіка «наша фарэль напэўна будзе танней за нарвежскую». «Напэўна» — вялікая эканамічная катэгорыя. На ёй можна пабудаваць бізнес-план, бюджэт, мегапраект, а потым чарговую камісію па высвятленні, чаму грошы сышлі, а прыбытак не прыйшоў.

Вялікі эканаміст, ён жа хакеіст і, давайце ўжо запішам яго ў прафесійныя рыбаводы, забыўся, што бізнес пачынаецца не з фразы «давайце пабудуем». Пачынаецца — з пытанняў: хто купіць гэту рыбу, па якой цане, які будзе сабекошт, які рынак збыту і што будзе, калі экспарт не спрацуе?

Старыя рыбгасы ў стратах

Калі рыбагадоўля такая перспектыўная, дык цікава ж вам ведаць, як жывуць дзеючыя рыбгасы? Асновай беларускай рыбагадоўлі па-ранейшаму з’яўляецца ставоўная рыба. Карп, карась, таўсталобік, амур — гэта тое, што гаспадаркі даўно і стабільна павінны былі б умець вырошчваць. Гэта не касмічная праграма і не вытворчасць мікрачыпаў.

Каб канчаткова зразумець, як «зарабляюць» беларускія рыбгасы, дастаткова адкрыць любы справаздачны дакумент. Са справаздач выпадкова ўзялі два: у Брэсцкай вобласці буйны рыбгас ААТ «Рыбгас „Локтышы“» у Ганцавіцкім раёне і ААТ «Рыбгас „Тремля“» (Гомельская вобласць, Петрыкаўскі раён).

У 2025 годзе рыбгас «Локтышы» рэалізаваў 420,8 тон таварнай рыбы. Выручка ад рэалізацыі склала 2857 тыс. рублёў. Сабекошт рэалізаванай прадукцыі — 2805 тыс. рублёў, а ў выніку страта ад рэалізацыі за 2025 год склала −255 тыс. рублёў.

Дэбiторская запазычанасць на пачатак 2025 года склала 194 тыс. рублёў, а крэдыторская, барабанны дроб… — 1465 тыс. рублёў. То-бок прадпрыемству павінны адносна няшмат, а само прадпрыемства павінна ў 7,5 раза больш.

Перад пастаўшчыкамі і падрадчыкамі доўг — 415 тыс. рублёў, па падатках і зборах — 99 тыс. рублёў, па доўгатэрміновых крэдытах — 128 тыс. рублёў.

Найбольш непрыемная лічба ў справаздачы «Локтышаў» — нават не страта, а знос асноўных сродкаў 71,2%. Кошт асноўных фондаў на 31 снежня 2025 года склаў 62 124 тыс. рублёў — знос асноўных сродкаў — 44 256 тыс. рублёў.

Гэта ўжо не проста «патрабуецца мадэрнізацыя». Гэта азначае, што гаспадарка працуе на моцна зношанай базе. Абсталяванне, збудаванні, тэхніка, інфраструктура — усё гэта патрабуе абнаўлення.

Абнаўленне патрабуе грошай, а грошы ў такіх сістэмах звычайна прыходзяць не з прыбытку, а праз крэдыты, дзяржпадтрымку. Можа, на базе рыбгаса «Локтышы», а там велізарныя тэрыторыі ставоў, і запусціць вырошчванне фарэлі? Ці раскрадзюць?

Другі, што трапіў на вочы, — ААТ «Рыбгас „Тремля“». Справаздача таксама цікавая... Па выніках 2025 года — прыбытак рыбгаса 82 тыс. рублёў. А страта 54 тыс. рублёў. Як жа так, не можа ж быць і прыбытак, і страта адначасова, скажаце вы.

Можа. І тлумачыцца гэта проста: насамрэч «Тремля» спрацавала са стратай, але 136 тыс. рублёў склала дзяржаўная падтрымка. Вось на паперы і атрымалася «прыбытак». Без бюджэту — мінус. З бюджэтам — «поспех».

Галоўная небяспека — не ў фарэлі, а ў сістэме

І вось тут пытанне становіцца зусім вастрынёй: калі дзеючыя рыбгасы з карпам і іншай традыцыйнай рыбай не могуць упэўнена зарабляць, чаму дзяржава ўпэўненая, што дарагія фарэлевыя комплексы аўтаматычна стануць паспяховымі?

Бо фарэль разумнейшая за карпа? Бо вада ў новым праекце ідэалагічна правільная? Калі беларуская фарэль будзе даражэй за канкурэнтаў, яе не купяць з павагі да беларускай вертыкалі.

Само па сабе развіццё рыбагадоўлі Беларусі неабходнае. У краіне сапраўды ёсць патэнцыял. Можна вырошчваць больш рыбы, мадэрнізаваць стаўкі, развіваць перапрацоўку, паляпшаць лагістыку, працаваць з гандлёвымі сеткамі, зніжаць імпартазалежнасць.

Карп хоць бы звыкла тоне ў справаздачах і кудысьці ўплывае. Фарэль будзе тануць і цягнуць яшчэ даражэй. Лепш ужо прадаваць «беларускія крэветкі», «беларускіх кальмараў і васьміногаў».

Але ўсё гэта патрабуе нармальнага кіравання. Праблема ў тым, што эканоміка ніколі не будзе працаваць паводле хацелаўкі нейкага Лукашэнкі ці Канюшэнкі. Рыба не становіцца прыбытковай ад таго, што яе паказалі галоўнаму «спецыялісту» па ўсіх пытаннях у краіне.

У такой сістэме нават добрая ідэя становіцца небяспечнай. Бо яе пачынаюць рэалізоўваць не як бізнес, а як загад.

Калі беларускія рыбгасы ўжо сёння не могуць упэўнена зарабляць на звыклай рыбе, чаму мы павінны верыць, што дзесяць новых фарэлевых комплексаў раптам стануць эканамічным цудам? Таму што Лукашэнка паглядзеў і сказаў «трэба»?

Фарэль, вядома, рыба высакародная. Але ў беларускай мадэлі яна рызыкуе стаць не прадуктам для пакупнікоў, а чарговай залатой рыбкай для бюджэту.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com