Калі ў Расіі ўсё навярнецца?

Мы яшчэ пачуем гучныя адкравенні і ўбачым скандальныя імклівыя адстаўкі.

У добрых экспертаў ёсць правіла: устрымлівацца ад прагнозаў адносна часу прагназуемай падзеі. Бо яны ведаюць: час — амаль непрагназуемая велічыня, занадта многае ўплывае на паскарэнне або запаволенне аб’ектыўна існых працэсаў. Але сёння гэта правіла не грах і парушыць.

«Разумееце, што б мы ні рабілі з нашай эканомікай, яна выжыве. У гэтым сэнсе крытычнай кропкі з пункту гледжання эканомікі няма. Але ёсць страты — інвестыцыі ўпалі, ніякага росту і тым больш росту прадукцыйнасці, хаця прадукцыйнасць можна павысіць пэўнымі арганізацыйнымі мерамі, але яны не панацэя і маюць кароткатэрміновы эфект.

Праблема хутчэй у тым, што мы адстаём. Мы прайгрываем і тэхналагічную, і эканамічную канкурэнцыю ў свеце. Прычым, як я ўжо казаў, мы яе прайгрываем не толькі Кітаю і ЗША, мы ў нечым прайгрываем яе і Украіне, як бы гэта ні было непрыемна і мне самому. Эканоміка Украіны, зразумела, часткова разбураная, дэмаграфічная катастрофа. Але, яшчэ раз, украінская эканоміка, нягледзячы ні на што, выжывае. Вядома, там велізарная фінансавая дапамога, без яе ўсё б абрынулася. Пры такой дапамозе на ваенныя выдаткі і іх уласныя выдаткі — гэта прыкладна амаль 50% нашага бюджэту, а калі браць усю дапамогу ў цэлым — гэта ў разы больш, чым наш адток капіталу. То бок мы фінансуем свет, а свет фінансуе Украіну. Ва ўсякім разе заходні свет, недружалюбны. Таму ў гэтай вайне на знясіленне мы не выйграем канкурэнцыю. У нас ёсць ілюзія, што там усё рухне. Не рухнула і не рухне.

У нас нарастаюць выдаткі. Паводле апытанняў насельніцтва, пагаршаецца сітуацыя з аховай здароўя па якасці. У нас у навукова-тэхналагічнай сферы ўсё вельмі няроўна. У некай сферы ў нас ёсць вынікі і прарыў, але ў цэлым, на мой погляд, мы прайгрываем канкурэнцыю, а не выйгрываем. Нарастаюць праблемы няроўнасці. Пасля істотнага змяншэння ў 2023–2024 гг. цяпер усё пайшло ў адваротны бок.

На мой погляд, эканоміка вытрымае, але можа ўзнікнуць сацыяльны крызіс, прычым тады, калі яго асабліва ніхто не чакае. Але ніхто не чакаў, нагадаю, і Лютневай рэвалюцыі. Ленін пісаў у снежні 1916 года, што «мы не дажывём», але дажыў ужо праз некалькі месяцаў. Сітуацыя ў Саюзе 1991 года — мы да яе ішлі доўга і паслядоўна, і ўсе разумелі, што ідзем да крызісу, але не было фатальнай непазбежнасці ў тым, каб Саюз распаўся. Я веру, што Расія не разваліцца, але ў тым, што мы прыйдзем да сацыяльнага крызісу, я амаль упэўнены. Эканамічна мы не абрынемся, але і наша адсталасць будзе нарастаць з усімі наступствамі».

Прабачце за такую доўгую цытату.

Выбухнулыя кансервы

Але, па-першае, гэта важная думка, а па-другое, менавіта за яе звольнілі Андрэя Клепача, галоўнага эканаміста Знешэканомбанка, былога кіраўніка дэпартамента макраэканамічнага прагназавання Мінэканомразвіцця (макрапрагнозы — адна з галоўных задач міністэрства), сузаснавальніка калісьці знакамітага Фонду эканамічных даследаванняў «Цэнтр развіцця», які цяпер пад санкцыямі Украіны і Канады. Чалавека, вядомага ў экспертнай супольнасці тым, што ён, нягледзячы на даволі дырыжысцкія погляды, заўсёды вельмі акуратны і дакладны ў прагнозах. І ніколі не хлусіць — ні самаму сабе, ні начальству. Раніцай у нядзелю гэтая яго цытата шырока разышлася, а ўвечары стала вядома пра звальненне.

Тое, што гэта не супадзенне, даказвае забавны факт. Справа ў тым, што сама цытата — з выпуску, у якім змешчана стэнаграфія пасяджэння «Нікіцкага клуба», які праводзіць публічныя дыскусіі. Вось і ў канцы траўня (два з паловай месяцы таму, з таго часу выданне паспяхова кансервавалася) прайшла дыскусія на тэму «Эканоміка Расіі і геапалітычныя выклікі». Уступовую даклад зрабіў Андрэй Клепач. Там усё стандартна, як цяпер заведзена: праблемы маюцца, але ў краіны ёсць вялікі патэнцыял, неабходныя магутныя інстытуты развіцця…

А потым, падчас адказаў на пытанні, акадэмік Наталля Іванова з ІМЭМО РАН спытала між іншым: «Ці ёсць якая-небудзь крытычная кропка, з вашага пункту гледжання, якая наспявае і сапраўды можа прывесці эканоміку да цяжкай сітуацыі?». І вось тут Андрэй Клепач то ці паслабіўся, то ці не вытрываў — і прамовіў прыведзены вышэй спіч. Не, потым ён, вядома, і пра інстытуты развіцця распавёў, і ЦБ пажурыў за высокую стаўку — традыцыйнае абвінавачанне эканамістамі-дзяржаўнікамі. І, уласна, нічога не адбылося.

Уласна, раю вам самастойна пачытаць гэты матэрыял, там даволі многія прысутныя казалі не менш цікавыя рэчы, ды і Клепач не саромеўся.

Вось, напрыклад, Ігар Нікалаеў з Інстытута эканомікі РАН, калісьці найулюбёнейшы ўсімі журналістамі дзелавых выданняў эксперт, пытае: «Андрэй Мікалаевіч, вы характарызуеце стан расійскай эканомікі як стан, блізкі да стагнацыі (менавіта так на слайдзе) пры росце ВУП у мінулым годзе на 1%. Ну, паводле агульнапрынятых крытэраў, для развітых краін 1% — гэта ўжо стагнацыя, я ўжо не кажу пра першы квартал цяперашняга года, калі наогул у мінус сышлі. Што замінае характарызаваць менавіта як стагнацыю, а не стан, блізкі да стагнацыі?». На што Клепач шчыра адказвае: «Гэта хутчэй пытанне густу». Ну і гэтак далей, і гэтак далей. Чытайце, даведаецеся шмат цікавага.

Але я ўсё ж такі адхілілася. Калі вы заўважылі, тая дыскусія адбылася ў канцы траўня. А сёння ў нас ужо жнівень каціцца да заходу. Гэта значыць, калі эканамісты ў межах хоць і публічнай, але ўсё ж дыскусіі, у якой удзельнічаюць толькі «свае», гавораць даволі непрыемныя рэчы пра эканоміку, гэта нікога не хвалюе. Калі гэта дыскусія публікуецца для ўсеагульнага агляду — таксама: падаецца, усе разумеюць, што прачытаюць яе толькі «свае» ж. Начальству, напэўна, кажуць тое ж самае — магчыма, і больш жорстка, — але начальства ў гэтых вашых геаграфіях і эканоміках не разбіраецца, яно лічыць, што раз плаціць гэтым разумнікам, дык яны ўсё зробяць як трэба. А што скардзяцца — ну, усе падначаленыя скардзяцца і грошай просяць, во дык дзівос.

А вось калі журналісты The Moscow Times гэты дакумент эпохі раскапалі і вынеслі на ўсеагульны агляд — тут ужо рэакцыя была маланкавая.

Недалёка і да крызісу

Я назіраю такую рэакцыю начальства на апублічванне тых думак, якія эканамістам дазволена агалошваць толькі ў вузкім коле, ужо не першы раз. Няшчасныя навукоўцы, прызвычаеныя да таго, што за гэтыя словы, сказаныя ў асяроддзі калег або нават у дакладах начальству, ім нічога дрэннага не робяць, паўтараюць без другога дна тое ж самае журналістам.

Пасля чаго пачынаецца скандал.

Імёны прыводзіць не буду — гэтыя людзі цяпер і так у складаным становішчы. Але ацаніце сам факт: начальству зусім напляваць, кажучы проста, на папярэджанні экспертаў, але імгненна рэагуе, калі гэтыя папярэджанні становяцца даступныя шырокай публіцы. Бо шырокай публіцы, на думку ўлады, пакладзена даваць толькі прапаганду, зацверджаную ў Крэмлі.

Тым часам падуладнае насельніцтва ўжо і без прагнозаў эканамістаў пачынае здагадвацца, што справа пахне керасінам — месцамі і ў прамым сэнсе.

«Настроі цяжкія. Усе актыўна запасаюцца: кансервамі, крупамі, бензінам, генератарамі, свечкамі, лекамі. У каго ёсць лецішча і грошы — уцяпляюць, ставяць добрыя печкі, набываюць дровы. Пад рукой заўсёды запас наяўных — і рублі, і долары», — распавядаюць знаёмыя ў Расіі.

Насельніцтва актыўна выносіць грошы з банкаў — толькі за апошнія дзве тыдні вынеслі каля 300 млрд рублёў. З лютага, паводле дадзеных ЦБ, на руках ужо гуляе больш за 2,5 трлн рублёў. І далёка не ўсё сыходзіць у валюту: з пачатку года яе набыта ўсяго на 523 млрд рублёў (6,33 млрд долараў). Валютныя рахункі таксама «худзеюць», аблігацыі і акцыі — прадаюцца: на Масбіржы сапраўдны абвал, як і было прадказана.

Большая частка наяўных грошай, відаць, — «шэры» абарот (дзякуй ураду за непасільныя падаткі) і стварэнне тых самых запасаў на «чорны дзень».

Дарэчы, пра рубель. Ён, пасля перыяду нябачанай для цяперашняй сітуацыі трываласці, зноў падае. Ёсць правіла: заўсёды купляй долар. Асабліва ў незразумелай сітуацыі. Чаму рубель быў трывалым? Бытавала версія, што вінаваты ЦБ з яго высокай стаўкай. У прынцыпе, сцверджанне «высокая стаўка = дарагія грошы» — справядлівае. Вось толькі, здаецца, не ў тым была справа. Усё значна прасцей — экспарцёрам валюта асабліва не была патрэбная. З розных прычын: ад пераходу да квазіграшовых разлікаў да зніжэння выручкі (дарагая нафта плюс новыя санкцыі), а таксама мноства іншых прычынаў, уключаючы падатковыя выплаты. Імпарцёрам валюта таксама была патрэбная ўсё менш: спажывецкі попыт на нехарчовыя тавары сціхае, найноўшы iPhone могуць сабе дазволіць ужо нямногія, а тыя, хто дазволіў, сутыкаюцца з тым, што з-за санкцый яго функцыі абмежаваныя і глядзі — дарагая цацка ператворыцца ў дарагую цэглу.

Трывалы рубель не надта і перашкаджаў ураду. Вядома, пры гэтым падатковыя паступленні ад экспарцёраў змяншаюцца, але пры нявысокай цане нафты яны і так падаюць, затое павышэнне падатковай нагрузкі ў першай палове года прынесла пад 500 млрд рублёў.

Толькі вось вайна з’ядае грошы з бюджэту значна хутчэй, чым яны туды паступаюць: дэфіцыт расце, заначак амаль не засталося — выграблі нават астаткі на рахунках Казначэйства. Калі хтосьці траціць грошы звыш меры, а хтосьці памірае ад непасільных падаткаў, застаюцца, па сутнасці, два выхады: узяць у доўг і абясцэніць яго. Узяць у доўг Мінфін ужо не можа — банкі, нягледзячы на ціск, купляць дзярждоўг не хочуць, прынамсі па цяперашніх стаўках. Застаецца абясцэньваць наяўны доўг і свае абавязацельствы — то бок дэвальваваць рубель.

Толькі не трэба слухаць аповеды пра тое, колькі валюты прадалі, якія інтэрвенцыі правялі. Усё гэта мае месца быць, але трэба памятаць галоўнае: сёння менавіта ЦБ з Мінфінам лёгка могуць змяніць трэнд курсу рубля. А ўжо якімі менавіта мерамі — пытанне тэхнічнае. І нагодай змяніць трэнд служыць не жаданне экспарцёраў, імпарцёраў, айчынных вытворцаў ці, тым больш, грамадзян. І нават не меркаванне Пуціна. Нагода толькі адна: не засталося іншых мераў для затыкання гэтай пашыраючайся прабоіны ў караблі дзяржаўнага бюджэту.

Да чаго гэта можа прывесці? Адгадайце з трох разоў, і не трэба быць эканамістам. Вайна будзе спажываць менш грошай? Не. Хутчэй — больш. Інакш пералому не дасягнуць (і так наўрад ці, але ў Крамлі ёсць ілюзіі). Бізнес раптам ажыве і пачне квітнець, выплачваючы ў казну ўсё больш падаткаў?

Не смейцеся так, яшчэ са стула зваліцеся.

Ці, можа, нафта зноў падаражэе і прынясе шмат грошай? Але нафта нават у самыя вострыя моманты супрацьстаяння ў Армузскай пратоцы не надта хоча даражэць, а калі нават і даражэе — на прытоцы грошай ад экспарцёраў гэта мала адбіваецца. Бо санкцыі, зніжкі, а апошнім часам яшчэ і паліўны крызіс імя дронавых войскаў Украіны, з-за чаго Расія за выручаныя ад продажу нафты грошы вымушаная набываць бензін. Ці, можа быць, імпарцёры, разарыўшыся праз загубленыя тавары на складах Wildberries (апяць жа дзякуючы ўкраінскім дронам), цяпер адкульсьці знойдуць рэсурсы для закупкі новага тавару і заваляюць ім расійскіх грамадзян?

Увогуле, куды ні кінь — паўсюль пацвярджаецца правата Клепача: у нас ужо стагнацыя і крызісу быць. Калі? А вось цяпер, калі ўлада пачала звальняць тых, чые словы дасягнулі вушэй насельніцтва (а Клепача знялі менавіта па званку з Крэмля, кажуць суразмоўцы розных СМІ), набліжэнне крызісу паскараецца. Калі рашэнне звальняць тых, хто гаворыць непрыемныя рэчы, у начальства ўвойдзе ў звычку (а такіх ужо — практычна ўвесь эканамічны блок урада і ЦБ), то да крызісу засталося — і надыхнуцца не паспець. А яны пачнуць гаварыць публічна — тым больш.

Бо карабель, які атрымаў прабоіну, можна ўтрымаць на плаву, не даючы яму перакуліцца, спецыяльнымі мерамі: дзесьці пусціць ваду ў танкі, дзесьці пераразмеркаваць груз, дзесьці выкінуць баласт. Але карабель урэшце, калі прабоіну не залатаць, усё роўна патоне. Проста патоне ён, як кажуць маракі, на прамым кіле.

Карабель расійскай эканомікі ўжо пагрузіўся ў ваду па ніжнюю палубу: самых слабых пачало заліваць. І тэхнакраты эканамічнага блока, якія дагэтуль трымалі карабель на «прамым кіле», выдатна разумеюць, што яго пагружэнне — пытанне вельмі кароткага часу, якія намаганні ні прыкладай. Два варыянты на выбар: або перастаць маўчаць, або стаць казламі адпушчэння. Першае пагражае звальненнем, але гэта ўсё ж лепш за арышт.

Вангую: мы яшчэ пачуем гучныя адкравенні і ўбачым скандальныя імклівыя адстаўкі. І ведаеце, як бы цынічна ні гучала, гэта добра. Хутчэй адпакутуемся.

Але долары ўсё ж варта набыць.

Таццяна Рыбакова, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com