Крэпасць Гектара

Перш за ўсё паэмы Гамера — канон мінулага.

Вось ужо больш за стагоддзе, нягледзячы на ўсе ўражлівыя змены — ад з'яўлення камп'ютараў і смартфонаў да штучнага інтэлекту, кінематограф застаецца «чарадзейнай палачкай» нашай цывілізацыі. Варта было Крыстоферу Нолану выпусціць сваю «Адысею», як мільёны людзей, якія не толькі даўно забыліся на паэмы Гамера, але часта і ўвогуле іх ніколі не чыталі, узяліся разважаць пра адпаведнасць фільма класічнаму сюжэту, абмяркоўваць, наколькі акцёры «патрапілі» ў вобразы, і абурацца тым, што рэжысёрскае бачанне не супадае з іх уласнымі ўяўленнямі пра антычны свет.

Вядома, пра такія супадзенні або іх адсутнасць лепш было б пісаць Андрэю Содамору, чым мне. Дарэчы, пра Содамору: вы ўвогуле задумваліся, якое гэта шчасце, што Андрэй Содамора — наш сучаснік? Дзякуючы гэтаму антычныя аўтары ў ягоных перакладах гавораць не проста сучаснай украінскай мовай, але і адпавядаюць нашаму ўяўленню пра прыгажосць. Амаль нашым сучаснікам быў і Барыс Тэн, які геніяльна пераклаў паэмы Гамера. Варта ўсвядоміць адну простую рэч: калі вы чытаеце захоплены водгук пра фільм Нолана па-руску, трэба разумець, што яго аўтар, хутчэй за ўсё, самога Гамера не чытаў. Сучаснаму чалавеку практычна немагчыма прызвычаіцца да архаічнай мовы перакладаў Гнедзіча або нават Жукоўскага. І вось людзі, якія ведаюць пра антычнасць толькі паводле папулярных пераказаў старажытнагрэчаскіх міфаў, распавядаюць іншым, якой мусіць быць экранізацыя твораў глыбокай даўніны.

Але каб прызнаць права кожнага ўспрымаць і інтэрпрэтаваць Гамера па-свойму, трэба найперш вызначыць, што ж уяўляюць сабой гэтыя паэмы. Літаратурныя творы? Мастацкае асэнсаванне старажытнай гісторыі? Казка, гэта значыць міф?

Перш за ўсё гэта — канон мінулага. У антычным свеце былі храмы, багі і ахвярапрынашэнні, але не існавала свяшчэннай кнігі, падобнай да Торы, Евангелля або Карана. Тысячы літаратараў Грэцыі і Рыма стагоддзямі, быццам нястомныя ткачы, стваралі палатно сваёй вялікай рэлігіі, і Гамер быў першым сярод іх — сёння сказалі б, першым з евангелістаў. Усё, што мы ведаем пра антычных багоў і антычных «святых», гэта значыць герояў, мы ведаем менавіта з літаратуры. І гэтая літаратура лічыцца літаратурай толькі таму, што, у адрозненне ад Торы або Евангелля, не была кананізаваная. Такім чынам, грэкі падарылі нам мастацтва інтэрпрэтацыі і бясконцага творчага пошуку, але не змаглі ўсталяваць уласны канон.

Сучасны канон — правілы свету, паводле якіх мы жывём, — нарадзіўся ў тую самую секунду, калі сціплы цесляр з Назарэта на белым асле ўехаў праз залатыя вароты звычайнага правінцыйнага горада антычнага свету — Ерусаліма. У гэты момант Ерусалім ператвараецца ў сусветную духоўную сталіцу манатэістычных рэлігій, а канонам становяцца не толькі ўчынкі Ісуса, але і ягоная вера, а таксама дзеянні тых, хто будзе прапаведаваць ад яго імя.

Калі я чытаю Гамера, я нярэдка задумваюся пра тое, якім быў бы свет, калі б яго фундаментальныя каштоўнасці былі сфармаваныя старажытнымі ахейцамі, а не старажытнымі іўдзеямі. І я разумею, што гэта быў бы свет, у якім чалавек быў бы пазбаўлены не толькі надзеі на выратаванне, але і свабоды волі. Бо ў антычным каноне такой свабодай валодаюць толькі багі. Усе астатнія — героі, антыгераі і звычайныя персанажы старажытнагрэчаскай міфалогіі — жывуць паводле волі багоў, а іх лёсы вызначаюцца не ўласным выбарам, а спрэчкамі насельнікаў Алімпа. Нават галоўны сімвал супраціву волі Зеўса — Праметэй, які скраў для людзей свяшчэнны агонь (не полымя, як многія дагэтуль лічаць, а самае жыццё), — таксама належыць да свету бяссмертных.

Таму мой любімы герой гамерскага эпасу — зусім не Адысей, які пры ўсім сваім розуме застаецца толькі інструментам у руках Афіны, а Гектар, які ў сваім неўтаймоўным імкненні абараніць Радзіму дзейнічае насуперак самай боскай волі. Гектар — першы чалавек на старонках сусветнай літаратуры, надзелены здольнасцю змагацца і не зважаць на багоў, калі гаворка ідзе пра Радзіму. Гектар — першы чалавек у сусветнай літаратуры, надзелены сумленнем, якога ў ягоных сучаснікаў, упэўненых у неабвержнасці рашэнняў Зеўса, яшчэ проста няма. Гектар — першы чалавек, здольны змагацца дзеля будучыні нават тады, калі разумее, што будучыні не будзе. Гектар — гэта квіток Гамера ў наш час, бо сляпы спявак здолеў стварыць, уявіць такога героя. Гэта прыкладна тое самае, як калі б сёння юнак, гуляючы ў камп'ютарную гульню, раптам зразумеў, што адзін з персанажаў жыве ўласным жыццём, не падпарадкоўваецца яго камандам і самай логіцы таго, што адбываецца на экране.

Пакуль мы разважаем пра прыгоды Адысея — гэтую вечную забаву Афіны і Пасейдона, — не варта забываць, што сучасны ўкраінец у сваім непераадольным імкненні выжыць, абараніць і перамагчы насуперак абставінам і прэзідэнтам мае ў антычным каноне вялікага папярэдніка — Гектара, які да канца змагаўся за сваю Радзіму і пры гэтым выдатна разумеў усе недахопы і праблемы Троі.

Менавіта таму аўтар «Іліяды» не даў магчымасці ўбачыць гібель вялікага горада не толькі яго галоўнаму абаронцу, але і нам з вамі, бо «Іліяда» заканчваецца перамір'ем, а не заваяваннем. І гэта таксама вялікі ўрок для кожнага, хто жыве ў сучаснай Украіне: калі мы хочам захаваць вернасць памяці Гектара і захаваць саміх сябе, мы не павінны пасля надыходу міру спакушацца дарамі і абяцаннямі тых, хто хацеў нас знішчыць.

Наша краіна цяпер — крэпасць і месца апошняга спачыну Гектара. Гектара, а не Адысея.

Віталь Портнікаў, zbruc.eu

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com