Азартныя гульні з Пуціным

Гуляць з шулерам па правілах, якія ён прыдумаў, значыць прызнаць паразу з самага пачатку.

У пераддзень «выбараў» варта ўспомніць, што ў мінулыя разы праціўнікі і крытыкі рэжыму заўсёды здабывалі над ім хоць нейкія электаральныя перамогі. І за гэтымі перамогамі заўсёды ішло не пашырэнне свабод, а закручванне гаек і тэрор. Такая логіка гэтай сістэмы.

Сацыяльныя сеткі

Узгоднены спісы думскіх кандыдатаў для чарговага «разумнага галасавання» — РГ. Тыя, хто прымае яго ўсур'ёз, кажуць, што РГ, вядома, не зваліць рэжым, але прынамсі яго засмуціць. Магчыма, нават напалохае, а значыць, прымусіць быць асцярожнейшымі.

Але логіка паводзінаў гэтага рэжыму і гэтага кіраўніка зусім іншая. Я не пра меркаванае пуцінскае засмучэнне, якое мала мяне цікавіць. Толькі пра дзеянні.

Рэжым і бясструктурны натоўп

Возьмем тры папярэднія думскія цыклы. У 2011-м пасля фальсіфікацыі вынікаў галасавання адбыліся найбольш буйныя ў нашай памяці хваляванні. Пасля таго як думскія і прэзідэнцкія галасаванні прайшлі, рэжым два гады жыў у ахоўнай істэрыі, а потым уладкаваў першае ўварванне ва Украіну.

У 2016-м «выбары» прайшлі адносна спакойна, і Пуцін пасля іх таксама быў адносна спакойны. Не ў тым сэнсе, што стаў лепшым, але нагодаў рэагаваць менавіта на гэтыя мёртвыя «выбары» было няшмат.

Улетку 2018-га Пуцін правёў пенсійную рэформу, на магчымасць якой казённая партыя на думскіх «выбарах» нават не намякала. «Адзінарасоў», вядома, клялі, але зусім не за іх «перадвыбарчыя» абяцанні, пра якія ніхто і паняцця не меў. Як, уласна, і яны самі.

Потым была восень 2018-га, года хоць і не думскага, але «дзень галасавання» апынуўся прыніжальным для рэжыму. У першых турах праваліліся чатыры губернатары. А ў другім, у Хабараўскім краі, трыюмфальна, з падвоенай перавагай, перамог несанкцыянаваны Сяргей Фургал.

Выра́з «разумнае галасаванне» тады не ўжываўся, але гэта было менавіта яно ў сваім першым і апошнім пераможным прымяненні. Адказам Пуціна стала не лібералізацыя, а ўзмацненне тэхналогіі наступных губернатарскіх галасаванняў. А потым і расправа (2020) з Фургалам, які адмовіўся стаць марыянеткай і паводзіў сябе як сапраўдны абраны губернатар.

Хабараўцы не вінаватыя, што іх дэмакратычны эксперымент праваліўся. Яны спрабавалі адбіць свайго абранца. Але ў іх не было структур, на якія можна абаперціся. Рэжым таталітарны і значна мацнейшы за любы бясструктурны натоўп, нават калі ён вялікі і гучна мітынгуе. Цяпер Фургал адбывае 25-гадовы тэрмін, а Хабараўск славіцца надзейным тылам «СВА».

Зацыкліліся на рытуале

Думскія «выбары» 2021-га нічым па-вялікаму не пагражалі Пуціну, але ён усё роўна стварыў ім скандальны шлейф. Напярэдадні галасавання разграмілі «Голас», каб не перашкаджалі назіральнікі, па тых жа прычынах уладкавалі першую вялікую хвалю блакіровак і хвалю абвяшчэнняў журналістаў «інаагентамі», і з дапамогай ДЭГ падрабілі галасаванні ў Маскве, бо РГ там перамагала.

У выніку з 225 думскіх аднамандатнікаў усяго 14 былі кандыдатамі РГ — тыя, хто і так бы прайшоў. Але «Адзіная Расія» нават паводле афіцыйнага падліку сабрала менш за 50% галасоў. Так сказаць, збылася мара дэманстрантаў 2011 года. І дзівіцца гэтаму не варта было. Якая мара, такое і збыццё. І звыш таго КПРФ, у якой вырашылі ўбачыць пэўную крытычную да ўладаў сілу, атрымала цэлых 20%.

Ці даў народ начальству на гэтых «выбарах» мандат на тое, што яно пасля іх пачало рабіць? Мандат на закручванне гаек, напад на суседнюю краіну, увядзенне ваеннага становішча? Вядома, людзі з усім гэтым змірыліся, але мандата не давалі. Усё гэта ніякай мерай не вынікала ні з міжпартыйных спрэчак, ні з галасаванняў выбаршчыкаў.

Але абраная ў тым ліку і апазіцыянерамі Дума ўсе гэтыя гады выконвала любыя загады ў адзіным парыве. Тамтэйшым камуністам і на розум не прыходзіла нешта сказаць ад імя сваіх выбаршчыкаў. Гэта нават здрадай не назавеш, бо здрада прадугледжвае, калі не мукі сумлення, дык хаця б нейкія ўнутраныя ваганні.

У 2024-м «Паўдзень супраць Пуціна» стаў поспехам апазіцыі. У тым сэнсе, што нямала людзей у гэты час прыйшло, і чэргі на ўчастках былі, хоць і не ўсюды. І яшчэ больш выбаршчыкаў тым ці іншым спосабам галасавалі супраць кіраўніка і вайны. Ці ўспрыняў гэта Пуцін як народны сігнал, што пара шукаць міру? Няўжо гэта насамрэч зрухнула яго хоць на міліметр?

Усе гэтыя гады, а дакладней, ужо дзесяцігоддзі, апазіцыя азартна гуляла з Пуціным у яго «выбары». Захоўвала яго правілы, дабівалася — і калісьці нават з поспехам — дазволу ўдзельнічаць у іх, а пасля таго, як удзел забаранілі канчаткова, прыдумала спосабы гуляць заочна.

Зацыкленасць на гэтым рытуале яна тлумачыла жаданасцю карыстацца ўсімі магчымасцямі, якія даваў ёй вождзь. Яго ўнутрыпалітычны графік быў яе адзіным графікам. Іншага яна для сябе не прыдумала і лічыла, што кожны раз дасягае нейкіх поспехаў.

Па стане на сёння хтосьці загінуў, хтосьці сядзіць, а астатнія ў выгнанні і гуляюць у тую ж гульню. Хаця пара спыніцца. У паводзінах дыктатара і яго рэжыму зусім не тая логіка, якую ім прызвычаіліся прыпісваць.

Свята для сябе

Каментатары, схільныя да выяўлення агульных заканамернасцяў, скажуць, што ў таталітарных рэжымаў рэгулярныя «выбары» — гэта цырымонія яднання падданых з уладамі і пацвярджэння народам сваёй прысягі на вернасць вождзю. З гэтым не паспрачаешся.

Але ў пуцінскай Расіі ёсць і многае звыш таго.

Напрыклад, звычай выпісваць народу прэмію перад галасаваннем або адразу пасля яго. А сваіх «сілавікоў» узнагароджваць у двайным памеры.

У 2011-м правялі шчодрыя індэксацыі пенсій і заробкаў бюджэтнікаў. Але галоўнымі «перадвыбарнымі» бенефіцыярамі сталі «сілавікі». Было загадзя абвешчана, што іх даходы з 2012-га павялічваюцца ў 2–3 разы. Гэтая акцыя вельмі ўпісалася ў тагачасныя абставіны і хутка сябе акупіла.

У 2016-м за месяц да «выбараў» абвясцілі, што 44 млн пенсіянераў усіх катэгорый атрымаюць у студзені 2017-га па 5000 рублёў у ўзнагароду за недастатковую індэксацыю, выкліканую тагачаснай нястачай грошай. Грошай сапраўды востра не ставала праз танненне нафты і матэрыяльныя праблемы, выкліканыя першым уварваннем ва Украіну. Але вождзь загадаў іх наскрэбці, і пенсіянеры былі прыемна ўражаныя.

У 2021-м Пуцін распарадзіўся наскрэбці значна больш і размеркаваў паміж 66 мільёнамі падданых амаль 700 млрд руб. І іх раздалі да «выбараў», а не пасля. Дзясяццю тысячамі былі ўзнагароджаныя бацькі школьнікаў і пенсіянеры ўсіх катэгорый, а пятнаццаццю тысячамі — «сілавікі» ўсіх гатункаў. На гэта кінулі амаль 3% гадавых бюджэтных выдаткаў.

Прапарцыйна да бюджэту 2026-га атрымалася б 1,3 трлн руб. Але гэтым разам кіраўнік не выдаў народу да «выбараў» ні капейкі. Нават «сілавікам». Відавочна, зыходзячы з таго, што ўжо яны цяпер знойдуць спосаб сабе ўхапіць.

Пуцін узору 2026-га паводзіць сябе зусім не як вождзь-папуліст, які імкнецца дагадзіць шараговай публіцы. Ён не баіцца яе пакрыўдзіць. Відаць, упэўнены, што лёгка з ёй справіцца. І, здаецца, яму цяпер не так ужо патрэбная і прысяга на вернасць. Усё адно ж падмануць. Галоўнае, каб баяліся і слухаліся.

Думаю, пуцінскія «выбары» — цырымонія, якую ён ладзіць хутчэй для сябе, чым для мас. А народ на іх не столькі прысягае яму, колькі пад яго наглядам праходзіць тэсты. Зрабіць на «выбарах» што-небудзь не так — і вождзь яго пакарае. Таму пасля кожных «выбараў» заўсёды ўладкоўваюцца рэпрэсіі.

А што да дзесяцітысячных падараванняў, то абавязкова падкупляць, калі можна прымусіць? Бываў у настроі — дарыў грошы. Цяпер ваенізаваўся — і больш не дорыць.

Народная нават без народа

«Выбарчы» сцэнар–2026 цалкам пад кантролем рэжыму і паказвае, які стыль Пуцін сёння прадпісвае сваёй краіне. З галаўной кандыдацкай пяцёркі «Адзінай Расіі» толькі адзін чалавек (мэр Масквы Сабянін, пастаўлены туды на другое месца) не завязаны непасрэдна на вайну. Ваяўнічая трэскатня запаўняе і «праграму» казённай партыі. Яе «перадвыбарчае» зварот да народа з першых слоў бярэ быка за рагі:

Тысячагадовая Расія не раз ставала на шляху тых, хто імчаўся да сусветнага дамінавання. Сёння заходнія эліты, што пабудавалі свой «парадак» на хлусні, рабунку і эксплуатацыі, на раздзіманні нянавісці і войнаў, на падаўленні права народаў на самастойны шлях развіцця, культурную ідэнтычнасць і самабытнасць, зноў спрабуюць нас зламаць, абрабаваць, раскалоць наша грамадства, нанесці нам стратэгічную паразу і раздрабніць краіну, каб узяць пад кантроль нашы тэрыторыі і рэсурсы…

Гэта слова ў слова тое, што Пуцін заўжды паўтарае сваім падданым. Таму дакумент і завецца «Народная праграма». Яна народная нават без народа.

Важную сэнсавую нагрузку нясуць і тыя ўдзельнікі мерапрыемства, на якіх ускладзена гранична дазволеная апазіцыйнасць і дазволенае міралюбства. На гэтую ролю спачатку прасоўвалі «Яблоко». Але нават яно падалося не цалкам лялекным і фільтры не прайшло. Ролю свабодалюбцаў і гуманістаў загадалі іграць «Новым людзям».

Іх праграмныя паперы маюць той плюс, што спушчаныя ім начальствам і раскрываюць, у якіх выражэннях яно дазваляе хацець міру. Вось у такіх, прабачце за доўгую цытату:

Калі спытаць у людзей, што ім сёння трэба для нармальнага жыцця, яны незалежна ад рэгіёна або ўзросту скажуць прыблізна адно і тое ж. Запытаў тры: як мага хутчэйшае надыходжанне доўгатэрміновага міру, больш свабоды і зразумелая будучыня. Другі і трэці запыты грамадства — гэта тое, пра што напісана ўся гэтая праграма. Пра першы трэба сказаць асобна. Тэрмін надыходжання міру не залежыць ад праграмы партыі. Але яна адказвае на два важныя пытанні: што робіць мір бліжэйшым і што зробіць яго трывалым. Бліжэйшым яго робіць краіна, моцная не толькі зброяй, — з працуючай эканомікай, з людзьмі, якія хочуць рэалізаваць сябе ўнутры краіны, з правіламі, паводле якіх можна будаваць надоўга. А трывалым мір зробіць тое, што пачнецца на наступны дзень пасля заканчэння ваенных дзеянняў. Да гэтага дня Расія павінна быць эканамічна і сацыяльна ўстойлівай і скіраванай у будучыню. У краіне не павінна апынуцца непатрэбных людзей. Кожны, хто быў на СВА, павінен атрымаць не падзяку на словах, а зразумелы шлях: годную працу, даступнае лячэнне і павагу — замест чаргі па даведку, што ён там быў.

Вуснамі «Новых людзей» пуцінская адміністрацыя тлумачыць, што «мір, свабода і зразумелая будучыня» — гэта СВАшнік, акружаны пашанай і задаволены жыццём у грамадзянскім жыцці.

***

Кожны чалавек у Расіі або ў эміграцыі вольны ўдзельнічаць у гэтым мерапрыемстве. Бо заявіць пра сваю пазіцыю — суцяшэнне. Але лепш рабіць гэта з разуменнем таго, што гуляць з Пуціным па правілах, якія ён прыдумаў, але не збіраецца выконваць, значыць прызнаць паразу з самага пачатку.

Сяргей Шэлін, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com