Прыгожая казка скончылася

Грамадзяне і эканоміка не слухаюцца Крэмля.

Пуцінскі ўказ аб бяспецы крытычнай інфраструктуры і стварэнне ў ўрадзе падкамісіі «па забеспячэнні бесперабойнага функцыянавання асобных галін эканомікі» для яго выканання не варта разглядаць як асобную падзею. У жніўні 2026 года завяршыўся пераход Расіі на новы лад жыцця: краіна прайшла развілку і пайшла шляхам будаўніцтва мабілізацыйнай эканомікі за кошт разбурэння рынкавай эканомікі і ўсё большай ды абмежавання яе асновы — прыватнай уласнасці.

Мэта — забяспечыць максімальную напругу ўсіх сіл, што яшчэ засталіся ў краіны, каб не прайграць вайну і не загінуць. Выснова жорсткая, але ёсць мноства аргументаў, што пацвярджаюць гэтую логіку.

Важным крокам на гэтым шляху стаў недапуск «Яблока» да думскіх выбараў. Калі партыю зарэгістравалі — была спроба пагуляць у рэшткі цывілізаванага грамадства, у рэшткі цывілізаванай палітыкі, хай і ва ўмовах вайны.

Бунт на каленях

Спроба правалілася, бо адразу стала відаць, наколькі шмат людзей у Расіі не хочуць працягнення вайны. Падтрымка «Яблока» — праява таго, што я б назваў грамадзя́нскім непадпарадкаваннем. У Расіі пачынае праяўляцца вельмі акуратнае, вельмі замаскіраванае, але рэальнае грамадзя́нскае непадпарадкаванне ўладзе. Уладзе, якая вядзе вайну пяты год — без шанцаў на перамогу і без зразумелых мэтаў. Гэта падспуднае, але ўсё больш відавочнае непадпарадкаванне прымушае ўладу нервавацца, адсюль і скандальнае рашэнне зняць «Яблоко». Але гэтае рашэнне — толькі частка комплексу ўжо адбылых падзей.

Першым сімptomам дзіўнага непадпарадкавання (і прычым знутры, па сутнасці, з боку дзяржаўнага апарата), напэўна, была заява фінансавага дырэктара Сбербанка Тараса Скварцова, што банк не гатовы купляць аблігацыі Мінфіна. Сітуацыя пікантная, бо раней усё было зразумела: ёсць падкантрольныя дзяржаве банкі, уключаючы Сбербанк, і яны, увогуле, абавязаны ўсяляк дапамагаць дзяржаве, выдзяляць любыя сродкі. Здавалася, дзяржаўная частка банкаўскай сістэмы заўсёды знаходзіцца ў поўным распараджэнні ўрада. І раптам, калі звычайныя банкі адмовіліся купляць аблігацыі Мінфіна, а дзірка ў бюджэце велізарная, дзяржаўны Сбербанк устае дыбам і кажа: «купляць не можам, няма грошай».

Гэта бунт, хай і на каленях, але бунт. У сістэме дзяржаўнага кіравання Расіі гэта бунт. Дзяржаўны банк кажа, што яго інтарэсы як арганізацыі адрозніваюцца ад інтарэсаў дзяржаўнага апарата, Пуціна і Мінфіна, і ён не збіраецца даваць свае грошы, таму што тады далей можа пачацца ўжо абвал самога Сбербанка. То-бок патрабаванні дзяржавы ўступілі ў канфлікт з інтарэсамі топ-менеджменту Сбербанка.

Другі прызнак бунту — гэта, канечне, публікацыя нашумелага матэрыялу пасяджэння Нікіцкага клуба (калісьці створанага часопісам «Эксперт» як дыскусійная пляцоўка для лаяльных уладзе, але самастойна мыслячых экспертаў). На пасяджэнні свой даклад аб дрэнным стане эканомікі Расіі прадставіў галоўны эканаміст ВЭБа Андрэй Клепач. У прэнях выступіла шмат народу, і выступоўцы, увогуле, з Клепачам салідарызаваліся, задавалі яму пераважна ўдакладняючыя пытанні. Атрымаўся даволі непрыемны для ўладаў Расіі па агульнай танальнасці дыскусія.

Пасяджэнне прайшло ў маі. Два месяцы (з мая па ліпень) гэты матэрыял знаходзіўся ў архіве Нікіцкага клуба, але Аляксандр Прывалаў — віцэ-прэзідэнт, старшыня Савета Нікіцкага клуба і навуковы рэдактар часопіса «Эксперт» — яго не публікаваў. Стэнаграфія была, як кажуць, закрытая, таму ніякіх наступстваў не было. І раптам Прывалаў яе апублікаваў — выдатна разумеючы (як разумны і вопытны чалавек), што рэакцыя можа быць рэзкай. Але, відаць, ён зразумеў, што такія выказванні цяпер цалкам сугучныя настроям той аўдыторыі (а гэта яўна не звычайныя працоўныя), якая ведае пра самае існаванне Нікіцкага клуба і гатова чытаць матэрыялы, апублікаваныя на яго сайце.

І матэрыялы былі апублікаваныя з наступствамі, як мы разумеем цяпер, для Андрэя Клепача, сапраўднага дзяржаўнага саветніка Расійскай Федэрацыі 1 класа, вельмі непрыемнымі. Паглядзім, дарэчы, ці не адгукнецца гэта непрыемнасцямі і для астатніх экспертаў, якія там выступалі з «паражэнскімі настроямі».

Трэці факт — да жніўня было прынята рашэнне аб увядзенні татальнага дзяржаўнага кантролю (фактычна рэгулявання) цэн. Спачатку толькі для харчовага рынку. Але я тады адразу сказаў, што ўлады не абмяжуюцца харчовым рынкам. І так яно і атрымалася. У віцэ-прэм’ера Новака ў жніўні ўжо адбылася нарада па сістэме маніторынгу паліва і рэгулявання цэн на маторнае паліва. Мадэль такога рэгулявання будзе прыкладна тая ж, што і на харчовым рынку. Дзяржава пачала пераходзіць да прамога кантролю цэн у цэлых галінах.

Аддайце галіну

І з-за сітуацыі на рынку бензіну і дызельнага паліва толькі што запушчаны механізм паўзучага адзяржаўлення прыватнай уласнасці. Зразумела, чаму: узнік крызіс. А з-за чаго? З-за сабатажу з боку нафтавых кампаній, што валодаюць згаранымі НПЗ і не спяшаюцца іх рамантаваць. Указ, калі перакласці на простую мову, што кажа? Вы пацярпелі ад атак і не рамантуеце. А вы павінны рамантаваць — інакш бяда становіцца агульнанацыянальнай!

Вось ёсць прыватная кампанія, якую павінна была абараніць ад замежных ваенных атак дзяржава і яе ўзброеныя сілы. Але дзяржава з гэтым не справілася, уласнасць не была абароненая і пацярпела. А далей ужо яе гаспадары, уладальнікі гэтай прыватнай уласнасці, павінны прымаць рашэнне, што ім рабіць: выгадна ім рамантаваць, не маючы гарантый абароненасці і надалей, ці не.

«Нічога падобнага! — кажа дзяржава, якая выдала ўказ № 604, — вы павінны рамантаваць, таму што вы знаходзіцеся ў ваеннай эканоміцы, і інтарэсы нацыі важнейшыя за інтарэсы прыватнай уласнасці! А вы сабатуеце рамонт НПЗ!» Але ж было відавочна, што так і будзе адбывацца, таму што дурняў няма траціць велізарныя грошы на рамонт НПЗ, калі праз двое сутак пасля заканчэння рамонту прылятае чарговы ўкраінскі дрон і зноў усё гарыць.

Але ў гэтай сітуацыі «рамонтнае ўстрыманне» таксама становіцца актам грамадзянскага непадпарадкавання. І, падобна, яно стала настолькі відавочным, што дзяржава вырашыла гэта жорстка спыніць: не рамантуеш — значыць, губляеш кантроль над актывамі. Звярніце ўвагу: гэта не нацыяналізацыя з кампенсацыяй кошту ўладальніку і нават не канфіскацыя па рашэнні суда за якія-небудзь правапарушэнні. Гэта перадача прыватнай уласнасці (уключаючы нават каштоўныя паперы ўладальнікаў кампаніі) пад дзяржаўнае кіраванне па рашэнні ўсяго толькі нейкай урадавой падкамісіі.

Асабліва гэта пікантна таму, што менавіта нафтавыя кампаніі заўсёды былі вельмі блізкія да ўрада, вельмі лаяльныя і паслухмяныя. Як вы памятаеце, пасля разграму ЮКАСа ў 2003 годзе «нафтавікі» ўсе хадзілі па струначцы, рабілі ўсё, што было трэба дзяржаве. Але цяпер нават па іх ударыла ўвядзенне маніторынгу і кантролю цэн на маторнае паліва, а галоўнае — пагрозай пераводу НПЗ пад дзяржкіраванне.

На мой погляд, гэта — па сутнасці — барацьба з грамадзя́нскім непадпарадкаваннем ужо і ўладальнікаў прыватных нафтавых кампаній. У выніку цалкам магчыма, што «Роснефть» — як цалкам дзяржаўная кампанія — у рэшце рэшт атрымае ўсе НПЗ і ўсе запраўкі краіны пад свой кантроль і стане такім жа манапалістам, як «Газпром». Нават без куплі гэтых актываў!

Прыгожая казка скончылася

Наступны ачаг непадпарадкавання — грамадзяне, якія выносяць грошы з банкаў. І гэта, вядома, таксама вельмі цікавая тэма, таму што дзяржава крычыць: трымайце грошы ў банках або купляйце аблігацыі міністра фінансаў! «Усё залежыць ад гарызонту вашых планаў. Калі надоўга, то лепш укласціся ў дзяржпаперы. Гэта выдатнае ўкладанне, такія даходнасці», — сказаў міністр фінансаў Расіі Антон Сілуанаў яшчэ ў 2024 годзе, выступаючы на асветніцкім марафоне «Знание. Первые».

Аднак, паводле даных Цэнтрабанка РФ, з пачатку года з расійскай банкаўскай сістэмы ў наяўныя выцякла больш за 2 трлн рублёў. Рэкордны адток Цэнтрабанк зафіксаваў у ліпені. Як бачна з банкаўскай справаздачнасці, сродкі фізічных асоб у найбуйнейшых расійскіх банках істотна паменшыліся за апошнія месяцы. Попыт на кэш павялічыўся ў пачатку сакавіка і з таго часу толькі расце. Штомесяц з рахункаў здымаюць каля 300–600 млрд рублёў.

Больш за тое, грамадзяне масава пераводзяць зберажэнні з традыцыйных дэпазітаў у гнуткія інструменты, і на сённяшні дзень аб’ём сродкаў насельніцтва на накапляльных рахунках ужо перавысіў адзнаку ў . Гэта ўражлівая лічба, якая сведчыць пра тое, што людзі пераглядаюць свае падыходы да захоўвання грошай і хочуць палегчыць сабе хуткае зняцце зберажэнняў з банка ўвогуле. А гэта накапляльныя рахункі забяспечваюць значна лепш, чым традыцыйныя дэпазіты.

Таксама відавочная прыкмета таго, што насельніцтва перастала верыць прыгожым казкам пра расійскую эканоміку. Такая кампанія грамадзя́нскага непадпарадкавання: выносіць грошы і тым самым разбураць банкаўскую сістэму.

Тут, дарэчы, і карані таго «бунту Сбербанка», пра які мы згадвалі раней: ён сутыкнуўся з тым, што яго пазычальнікі крэдыты не пагашаюць (па стане на красавік 2026 года доля праблемных спажывецкіх крэдытаў у банках РФ дасягнула 13,1% — супраць 10,8% годам раней; паводле даных Банка Расіі, доля праблемных крэдытаў, выдадзеных расійскімі банкамі кампаніям, за год вырасла да 11,5%), а насельніцтва хоча закрыць дэпазіты і патрабуе выдаць наяўныя. Але дзе ўзяць грошы, каб аддаць укладчыкам і прадухіліць іх паніку?

Банкі пакуль спадзяюцца на спецкрэдыты ЦБ РФ, але ў такой сітуацыі цалкам магчыма, што будзе прынята і нейкае ўрадавае рашэнне па барацьбе з «небяспечным непадпарадкаваннем» укладчыкаў. Напрыклад, увядуць ліміт зняцця наяўных з рахункаў. У рэшце рэшт, на аўтазапраўках ліміт на набыццё бензіну ўжо ўвялі амаль паўсюль, цяпер можна ўжо ўвесці ліміт і на выманне грошай з банкаў. Прэцэдэнт жа створаны…

Адносна сумленны спосаб адабрання грошай

Улады Расіі могуць пайсці і шляхам трансфармацыі зберажэнняў у безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты. Гэта інструмент, які Пуцін абажае і ўвесь час кажа, што трэба перастаць трымаць грошы на дэпазітах. Усе купляйце безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты, дзе грошы нельга зняць да заканчэння тэрміну дзеяння сертыфіката! Нагадаю, што Пуцін прапанаваў шырока ўкараняць безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты ў лютым 2024 года ў тэксце апошняга (хоць паводле Канстытуцыі яны павінны быць штогод) паслання Федэральнаму сходу.

Строга кажучы, менавіта такі варыянт у найбольшай меры адпавядаў бы праграме намесніка кіраўніка адміністрацыі прэзідэнта Максіма Арэшкіна. Гэты дакумент — грандыёзная праграма перазапуску расійскай эканомікі, прадстаўленая аналітычным цэнтрам «Трэці Рым» (структура пры Прэзідэнцкай акадэміі, якая працуе пад кіраўніцтвам Арэшкіна). Даклад падрыхтаваны да пасяджэння Савета па стратэгічным развіцці і нацыянальных праектах у жніўні 2026 года. І там цэнтральнае месца займае такі тэзіс:

Грошы ў краіне ёсць. Трэба пабудаваць механізм, які ператварае назапашванні ў доўгі інвестыцыйны капітал.

Вось безадзыўныя зберагальныя сертыфікаты на 5 і 10 гадоў — гэта і будзе спосаб атрымання «доўгага капіталу» для дарагіх і доўгатэрміновых інвестыцыйных праектаў. Вельмі падобна на сталінскія аблігацыйныя пазыкі.

Да жніўня 2026 года насельніцтва Расіі, відаць, масава ўсвядоміла — і простыя грамадзяне, і ўладальнікі бізнесу — што расійска-украінская вайна можа быць бясконцай, безнадзейнай і якая чарэватая для іх вялікімі і разнастайнымі негатыўнымі наступствамі, у тым ліку стратай актываў, ды і зберажэнняў. І ўсе спрабуюць ад гэтага ўхіліцца, усе спрабуюць неяк сабатаваць.

Але тады раз’юшаная дзяржава вымушаная адкідваць усе строі «сацыяльна арыентаванай рынкавой эканомікі» і пераходзіць да адзінай адэкватнай ваенныму часу мадэлі — прымусовага кіравання дзейнасцю людзей і кампаній праз мабілізацыйныя меры. Вось гэты ўказ аб бяспецы інфраструктуры — усяго толькі адзін з крокаў, ён толькі стварае прэцэдэнт, які цяпер лёгка тыражаваць і на іншыя сферы жыцця грамадства.

У гэтым жніўні Расія канчаткова перайшла да пабудовы мабілізацыйнай эканомікі па ўзору СССР 1930-х гадоў. У такой эканамічнай сістэме прыватная ўласнасць буйнага бізнесу не проста мала паважаная, але і наўпрост перашкаджае камандаванню гаспадаркай. Усё трэба перадаць пад кіраванне дзяржавы. Так было пры ліквідацыі НЭПа, так, верагодна, будуць развівацца падзеі і цяпер.

Будзем назіраць!

Ігар Ліпсіц, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com