Звыклая для Крамля карціна пачынае даваць трэшчыны

Неабходнасць заканчэння вайны ўсё часцей абмяркоўваюць ужо не толькі заходнія дзяржавы.

У апошнія тыдні вакол расійска-ўкраінскай вайны гучыць усё больш заяваў пра неабходнасць як мага хутчэйшага міру, прычым некаторыя з іх зыходзяць ад вельмі нечаканых для Масквы палітычных фігур. Аднак за ростам міратворчай рыторыкі пакуль не праглядаецца рэальнага набліжэння да завяршэння вайны. Наадварот, сітуацыя хутчэй сведчыць пра чарговы віток эскалацыі, які суправаджаецца надзвычай інтэнсіўнай інфармацыйнай кампаніяй. Усё, што адбываецца, усё больш нагадвае асобную бітву інфармацыйнай вайны, якая разгортваецца паралельна з баявымі дзеяннямі ва Украіне. І менавіта ў гэтай інфармацыйнай плоскасці цяпер асабліва прыкметна, наколькі адчувальнай для Крамля стала сама тэма спынення вайны.

Адзін з найбольш паказальных эпізодаў — сустрэча Уладзіміра Пуціна з прэм’ер-міністрам Індыі Нарэндрай Модзі напярэдадні саміту Шанхайскай арганізацыі супрацоўніцтва ў Бішкеку. Падчас публічнай размовы з расійскім лідарам Модзі нечакана загаварыў пра неабходнасць як мага хутчэй скончыць вайну ва Украіне. Фармальна падобныя заявы можна было б аднесці да традыцыйнай дыпламатычнай рыторыкі, якая ні да чаго не абавязвае. Аднак у дадзеным выпадку прынцыповае значэнне мае тое, што словы пра неабходнасць міру прагучалі непасрэдна ў прысутнасці Пуціна. Для Крамля, які паслядоўна дэманструе нежаданне абмяркоўваць спыненне вайны без дасягнення заяўленых мэт, такі сігнал наўрад ці можна назваць камфортным.

Падобная сітуацыя ўжо ўзнікала падчас зносін Пуціна з прэзідэнтам Казахстана Касым-Жамартам Такаевым, які таксама публічна падымаў тэму завяршэння вайны. Тады расійскі прэзідэнт прыкметна спрабаваў растлумачыць, чаму баявыя дзеянні працягваюцца, а пазней Крамлю давялося дадаткова пракаментаваць размову, якая адбылася. Сёння падобныя эпізоды становяцца асабліва паказальнымі, паколькі расійскае кіраўніцтва ўсё больш жорстка ставіцца да самой ідэі мірнай дыскусіі. Нават унутры Расіі прастора для размоў пра спыненне вайны паступова звужаецца, а любыя падобныя ініцыятывы ўспрымаюцца ўладай як палітычна непажаданыя. Таму публічная прапанова Модзі шукаць шлях да міру гучыць для Крамля значна непрыемней, чым можа падацца на першы погляд.

Асабліва важна, што гаворка ідзе не пра лідэра дзяржавы, якую Масква афіцыйна адносіць да ліку сваіх праціўнікаў. Індыя застаецца адным з ключавых эканамічных партнёраў Расіі, набывае расійскую нафту і займае значнае месца ў гандлёвых схемах, на якія Крамль абапіраецца пасля разрыву многіх сувязяў з Захадам. Адначасова расійская прапаганда пастаянна малюе Індыю часткай умоўнага глабальнага Поўдня, які нібыта разам з Масквой супрацьстаіць заходняму дамінаванню і неакаланіялізму. Калі адзін з найважнейшых удзельнікаў гэтай канструкцыі проста кажа Пуціну, што вайну пара заканчваць, звыклая крэмлёўская карціна глабальнага супрацьстаяння пачынае даваць трэшчыны. Гэта ўжо не ціск Захаду, які лёгка абвясціць варожым, а сігнал ад дзяржавы, якую сама Расія імкнецца прадстаўляць сваім стратэгічным партнёрам.

Яшчэ больш цікавай у гэтым кантэксце выглядае сустрэча Пуціна са старшынём КНР Сі Цзіньпінам. Пасля яе кітайскі бок зноў загаварыў пра актывізацыю дыпламатычных намаганняў, накіраваных на ўрэгуляванне расійска-ўкраінскай вайны. Крамль пры гэтым паспрабаваў максімальна асцярожна апісаць змест размовы і фактычна пазбег прызнання таго, што пытанне Украіны абмяркоўвалася змястоўна. Такая слоўная эквілібрыстыка паказвае, наколькі нязручнай для Масквы становіцца сама верагоднасць таго, што Пекін можа падымаць тэму спынення баявых дзеянняў. Само нежаданне Крамля адкрыта прызнаваць наяўнасць такой размовы ўжо сведчыць пра палітычную адчувальнасць праблемы.

Паралельна ў заходніх СМІ з’яўляюцца новыя публікацыі пра візіт дырэктара ЦРУ Джона Рэткліфа у Маскву і яго магчымыя кантакты з расійскім кіраўніцтвам. Паводле адной з версій, амерыканскі прадстаўнік спачатку меў зносіны з кіраўніком ФСБ Аляксандрам Бортнікавым і перадаваў даволі жорсткія сігналы адносна неабходнасці завяршэння вайны. У публікацыях сцвярджалася, што змест гэтых размоваў выклікаў сур’ёзнае раздражненне ў Маскве і нібыта стаў прычынай адмовы Пуціна ад асабістай сустрэчы з Рэткліфам. Праверыць дакладнасць падобных дэталяў практычна немагчыма, бо значная частка інфармацыі паступае са спасылкамі на неназваныя крыніцы. Але значна важней іншае: паведамленні пра такія кантакты з’яўляюцца не ўпершыню і кожны раз фарміруюць прыкладна аднолькавую карціну.

Мэта гэтай інфармацыйнай кампаніі праглядаецца даволі выразна. Праз заходнія выданні паслядоўна распаўсюджваецца ўяўленне пра тое, што Пуцін не мае намеру спыняць вайну і гатовы замест гэтага ісці на далейшую эскалацыю. Да гэтага ж шэрагу адносяцца паведамленні пра магчымыя новыя маштабныя ўдары па Украіне, пагрозы ператварыць Кіеў у непрыдатны для жыцця горад і іншыя сцэнарыі рэзкага павышэння ставак. Агульная схема такіх публікацый зводзіцца да дэманстрацыі рашучасці Крамля працягваць вайну нягледзячы на дыпламатычны ціск. Пуцін нібыта спрабуе загадзя пераканаць знешнюю аўдыторыю, што любыя спробы схіліць яго да спынення баявых дзеянняў бессэнсоўныя.

Галоўнае змяненне ў тым, што неабходнасць завяршэння вайны ўсё часцей абмяркоўваюць ужо не толькі заходнія дзяржавы. Гаворка паступова заходзіць пра краіны, якія Масква лічыць дружалюбнымі або прынамсі палітычна нейтральнымі адносна Расіі. Індыя кажа пра гэта фактычна прамым тэкстам, прычым робіць гэта на самым высокім узроўні і публічна. Кітай выказваецца значна асцярожней, аднак дыпламатычныя фармулёўкі Пекіна таксама дазваляюць меркаваць яго зацікаўленасць у пэўным змяненні цяперашняй сітуацыі. Гэта стварае для Крамля значна больш складаную праблему, бо заявы падобных партнёраў немагчыма проста спісаць на заходнюю русафобію або варожую палітыку.

Для Кітая працяг вайны доўгі час аб’ектыўна ствараў нямала выгод. Вайна разбурыў значную частку магчымасцяў для нармалізацыі адносінаў Расіі з заходнімі краінамі і тым самым паскорыў эканамічную пераарыентацыю Масквы на Пекін. Пакуль канфлікт працягваецца, Расія застаецца значна мацней залежнай ад кітайскага рынку, кітайскіх тэхналогій, дыпламатычнай падтрымкі і магчымасцяў абыходзіць былыя гандлёвыя абмежаванні. Акрамя таго, Кітай атрымлівае магчымасць набываць расійскія рэсурсы на выгадных умовах і прадаваць Маскве абсталяванне, альтэрнатывы якому для яе істотна скараціліся. З гэтага пункту гледжання працяглая ізаляцыя Расіі ад Захаду цалкам адпавядае стратэгічным інтарэсам Пекіна.

Але ў такой мадэлі існуе прынцыповае абмежаванне, здольнае змяніць кітайскі разлік. Калі працяг вайны пачне ўспрымацца Пекінам як рэальная пагроза ўстойлівасці рэжыму Пуціна, былыя перавагі могуць хутка страціць сваю прывабнасць. Кітай наўрад ці зацікаўлены ў маштабнай унутранай дэстабілізацыі Расіі, бо яна паставіла б пад пагрозу існуючыя эканамічныя сувязі і сістэму палітычнай залежнасці Масквы ад Пекіна. Таму для кітайскага кіраўніцтва вайна выгадная толькі да таго часу, пакуль яна аслабляе Расію, але не стварае непасрэднай пагрозы распаду існуючай палітычнай канструкцыі. Менавіта змяненне ацэнкі ўстойлівасці пуцінскага рэжыму магло б стаць прычынай больш прыкметнага ціску Кітая на Маскву з патрабаваннем спыніць баявыя дзеянні.

На гэтым фоне ў міжнароднай дыпламатыі ўсё больш выразна фарміруецца яшчэ адна важная ідэя — уяўленне пра стратэгічную бесперспектыўнасць вайны. Аргумент паступова зводзіцца не столькі да маральнай ацэнкі расійскай агрэсіі, колькі да сцвярджэння, што працяг баявых дзеянняў не здольны прынесці Маскве вынік, які апраўдвае выдаткаваныя рэсурсы. Лагіка нагадвае сітуацыю з зацяжнымі канфліктамі, якія ў пэўны момант спыняюцца не таму, што адзін з бакоў дасягнуў поўнай перамогі, а таму, што кошт далейшай барацьбы становіцца празмерным. Для дасягнення максімальных мэт спатрэбіліся б велізарныя дадатковыя рэсурсы, час і чалавечыя страты, тады як гарантыі выніку ўсё адно адсутнічаюць. Падобны погляд, мяркуючы па дыпламатычных сігналах, пачынае распаўсюджвацца далёка за межамі заходняй палітычнай прасторы.

Для Казахстана працяг вайны азначае дадатковыя рызыкі, у тым ліку звязаныя з экспартам нафты і агульнай нестабільнасцю транспартнай інфраструктуры рэгіёна. Для Індыі ўсё больш істотнымі становяцца рызыкі другасных санкцый і магчымых новых абмежаванняў з боку Злучаных Штатаў. Іх логіка ў выніку можа рабіцца максімальна практычнай: калі Расія ўжо атрымала пэўныя тэрытарыяльныя здабыткі, дык навошта працягваць канфлікт, ствараючы ўсё новыя праблемы сваім партнёрам. Таму пытанне, якое ўсё часцей неафіцыйна адрасуецца Пуціну, гучыць даволі проста — што менавіта ён яшчэ разлічвае атрымаць ад далейшага працягвання вайны. Для расійскага прэзідэнта такое пытанне асабліва нязручнае, бо пераканаўчага адказу, здольнага патлумачыць саюзнікам бясконцасць канфлікту, у Крамля становіцца ўсё меней.

Крамль адказвае на гэтыя змены маштабным інфармацыйным контрнаступам. Праз расійскія і замежныя каналы распаўсюджваюцца гісторыі пра тое, што Пуцін нібыта фізічна не можа спыніць вайну без дасягнення пэўных тэрытарыяльных мэт, паколькі інакш ягоная ўласная ўлада апынецца пад пагрозай. Першая ключавая думка палягае ў тым, што расійскі прэзідэнт нібыта загнаны ў кут і таму проста пазбаўлены магчымасці пагадзіцца на кампраміс. Другая думка — што Расія ўсё адно здольная перамагчы, калі ёй даць яшчэ трошкі часу і не будзе занадта моцнага ціску на Маскву. Гэтая канструкцыя дазваляе адначасова апраўдваць працяг вайны і патрабаваць ад партнёраў цярпення.

Характэрным прыкладам такой дваістай інфармацыйнай стратэгіі стала тэма магчымай новай мабілізацыі ў Расіі. Для ўнутранай аўдыторыі паслядоўна транслюецца тэзіс пра тое, што ніякая маштабная мабілізацыя не спатрэбіцца, бо Узброеным Сілам нібыта хапае наяўных рэсурсаў. Для знешняй аўдыторыі адначасова распаўсюджваецца процілеглы сцэнар, згодна з якім пасля пэўных палітычных падзей Крамль зможа мабілізаваць сотні тысяч новых ваеннаслужачых. Тлумачэнне адтэрміноўкі мабілізацыі неабходнасцю дачакацца выбараў выглядае асабліва сумнеўна, бо расійскія электаральныя працэдуры даўно перасталі ствараць для ўлады такую палітычную нявызначанасць, якую выбары ствараюць у дэмакратычных дзяржавах. Таму рэальныя прычыны нежадання Крамля запускаць новую поўнамаштабную мабілізацыю, верагодна, ляжаць у іншай плоскасці, хоць сама пагроза выкарыстоўваецца як элемент ціску на замежную аўдыторыю.

Другім інструментам ціску застаюцца дэманстратыўныя пагрозы маштабнымі бамбардзіроўкамі ўкраінскіх гарадоў. Паведамленні пра нібыта падрыхтаваныя разбурныя ўдары павінны падтрымліваць уяўленне пра тое, што ў Крамля захоўваюцца дадатковыя магчымасці для рэзкай эскалацыі. Іх функцыя заключаецца не толькі ў запалохванні Украіны, але і ў спробы даказаць знешнім партнёрам, што расійская перамога застаецца дасягальнай. Пасланне ў дадзеным выпадку гучыць даволі празрыста: не прымушайце Пуціна спыняць вайну цяпер, таму што ён нібыта знаходзіцца ўсяго за некалькі крокаў ад вырашальнага поспеху. Галоўнымі адрасатамі такога сігналу з’яўляюцца не столькі Кіеў, Вашынгтон або Берлін, колькі расійскія эліты і дзяржавы, адносіны з якімі Крамль па-ранейшаму лічыць стратэгічна важнымі.

Магчыма, падобная інфармацыйная кампанія сапраўды дазволіць Пуціну атрымаць яшчэ некалькі месяцаў для спробы змяніць сітуацыю на фронце. Аднак абяцаная вырашальная перамога застаецца тым жа прапагандысцкім тэзісам, якім яна была і раней, а неабходнасць пастаянна даказваць яе блізкасць гаворыць сама за сябе. Інтэнсіўнасць крэмлёўскіх інфармацыйных ўкідаў паказвае, наколькі сур’ёзна Масква ўспрымае нарастаючае раздражненне нават сярод тых краін, якія не далучыліся да заходняй палітыкі ціску. Публічная ўпэўненасць расійскага прэзідэнта ў непазбежнасці ўласнага поспеху ўсё больш кантрастуе з колькасцю апраўданняў, пагроз і тлумачэнняў, якія даводзіцца вырабляць расійскай прапагандысцкай машыне. Менавіта таму цяперашняя інфармацыйная актыўнасць Крамля выглядае не столькі праявай сілы, колькі прыкметай таго, што дэманстраваная Пуціным упэўненасць у значнай ступені з’яўляецца штучна сканструяванай.

Пётр Алешчук, спецыяльна для Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com