Анаіс Марын: Польшча, не высылай беларусаў

Экс-спецдакладчыца ААН звярнулася да польскіх уладаў.

Былая спецыяльная дакладчыца ААН па правах чалавека ў Беларусі Анаіс Марын напісала артыкул для ўплывовага польскага выдання «Gazeta Wyborcza». У ім яна падзялілася сваім поглядам на цяперашняе становішча спраў у Беларусі, сітуацыю беларусаў у Польшчы і зрабіла некалькі высноваў, а таксама звяртаецца да афіцыйнай Варшавы.

Сайт Charter97.org падае пераклад на рускую мову:

— У апошнія месяцы дзесяткі беларускіх уцекачоў звярталіся да мяне з просьбай умяшацца ў сувязі з дзеяннямі польскіх уладаў. Беларусы падалі заявы на прытулак, але атрымалі адмову. Умяшанне ў асобныя справы выходзіць за рамкі паўнамоцтваў незалежных экспертаў пры ААН. Тым не менш я маю права — і лічу сваім абавязкам — падзяліцца перакананнем: большасць беларускіх уцекачоў сутыкнуліся б з рэпрэсіямі, калі б іх адправілі назад на радзіму.

Іх высылка туды зрабіла б Польшчу саўдзельніцай сур'ёзных парушэнняў міжнароднага і еўрапейскага права ў гэтай сферы.

Большасць людзей, што ўцяклі з Беларусі — «уцёклыя», як называе іх Лукашэнка, — успрымаюцца як здраднікі. Калі ж падчас свайго выгнання ў краіне, дзе гарантаваная свабода слова, яны крытыкавалі рэжым, яго палітыку або выступалі за санкцыі, ім можа пагражаць абвінавачанне ў экстрэмізме і суровае пакаранне: гады зняволення, спалучаныя з катаваннямі, а магчыма, і пазбаўленне грамадзянства.

Менавіта гэтая пагроза прымушае праціўнікаў рэжыму, якія засталіся ў Беларусі, звяртацца да самацэнзуры. Аднак было б памылкай лічыць, што тыя, хто выехаў з краіны, знаходзяцца па-за небяспекай. Сёння пад пагрозай рэпрэсій — не толькі палітычныя актывісты, якія ўдзельнічалі ў антыўрадавых дэманстрацыях 2020 года.

Людзі, што эмігравалі ў Польшчу «па эканамічных прычынах», па студэнцкай візе або з мэтай уз'яднання сям'і, таксама апынуліся пад прыцэлам КДБ.

Беларусы, якія ўжо некалькі гадоў жывуць у Польшчы і якім адмаўляюць у падаўжэнні віду на жыхарства або ў прадастаўленні міжнароднай абароны, чуюць, што «ім варта было раней падаць на прытулак», што яны былі «дробнымі апазіцыянерамі» або «недастаткова актыўнымі».

Некаторыя з прыводжаных абгрунтаванняў — напрыклад, сцверджанне, што сітуацыя з правамі чалавека ў Беларусі палепшылася (у 2025 годзе прайшлі «выбары», былі вызваленыя палітвязні), — можна растлумачыць толькі няведаннем або цынізмам.

Кожны тыдзень беларусаў адвольна затрымліваюць — у самой Беларусі або пры перасячэнні мяжы, — таму што КДБ упазнае іх на фотаздымках з дэманстрацый 2020 года або з акцый, што адбыліся з таго часу ўжо па-за межамі краіны. Ніводнае з гэтых абставінаў не становіцца перашкодай.

З пункту гледжання міграцыйнага права гэта робіць іх так званымі ўцекачамі «на месцы» (sur place), высылка якіх катэгарычна забароненая: яны не падалі на прытулак адразу, бо добрасумленна (bona fide) не ведалі, што рэпрэсіі ўзмоцняцца і набудуць трансгранічны характар. Адпраўка іх цяпер у Беларусь падвергла б іх сур'ёзнай небяспецы.

Аднак беларусы, як піша Анаіс Марын, вымушаныя жыць у выгнанні, адчуваюць сябе паміж молатам і кавадлам:

— Краіны-прыёмніцы сталі больш падазронымі — і віна за гэта ляжыць на гібрыдных атаках беларускага рэжыму. Выкарыстанне гэтым рэжымам мігрантаў з трэціх краін з 2021 года ўзмацніла антымігранцкія настроі.

Адчуваюцца стома і зніжэнне талерантнасці да ўцекачоў ад вайны, што выліваецца ў рост непрыхільнасці не толькі да ўкраінцаў, але і да беларусаў, якіх успрымаюць як агрэсараў і спекулянтаў. Яшчэ горш, вербоўка мігрантаў «з Усходу» для правядзення дыверсійнай і падрыўной дзейнасці ў краінах ЕС падштурхнула некаторыя з іх узмацніць умовы ўезду і знаходжання беларусаў у імя нацыянальнай бяспекі.

Ці датычыцца гэта Польшчы? Хоць закон аб замежніках яшчэ абмяркоўваецца, змены ўжо прыкметныя: упершыню за першую палову 2026 года па заявах беларусаў на прытулак было вынесена больш адмоўных рашэнняў, чым станоўчых. Калі гэта новая тэндэнцыя, цалкам зразумела, што яна выклікае ў іх трывогу.

Трывогу выказваюць і праваабаронцы: калі міжнароднае права забараняе дэпартацыю ў краіны, прызнаныя «нябяспечнымі», чаму Польшча такім чынам высылае беларусаў? Як і ў іншых частках Еўропы ў перадвыбарчыя гады, ідэі крайніх правых набіраюць папулярнасць, і за гэта цяпер расплачваюцца нават так добра інтэграваныя імігранты, як беларусы, якія ў значнай ступені спрыяюць росквіту польскай эканомікі.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com