Да чаго варта падрыхтавацца выпускнікам беларускіх школ у 2026-м?

Уступіў у сілу шэраг навін.

У гэтым годзе беларускія школы заканчваюць амаль 59 тысяч 11-класнікаў. Ужо 23 мая для іх прагучаць апошнія званкі, а потым — выпускныя, яны ж уступныя іспыты. Але ў Беларусі ўступная кампанія — гэта не толькі пра веды, конкурсы і прахадныя балы, піша «Салідарнасць».

Новы фармат выпускных

Калі раней шмат гадоў школьнікаў не выпускалі за межы навучальных устаноў (пры гэтым усё роўна даводзілася ўзгадняць з чыноўнікамі музычны плэйліст і праграму свята), то цяпер — роўна наадварот. Пакуль, праўда, гэта не абавязковы фармат для ўсёй краіны, але ў Мінску ідэю падхапілі.

«Рэстаранаў з лімузінамі», супраць якіх асабіста аполчваўся Лукашэнка, афіцыйна па-ранейшаму не будзе — проста 11-класнікаў арганізавана звезуць на «маштабныя івэнты», у прыватнасці, у Палац спорту, «Мінск-Арэну», «Чыжоўка-Арэну», «Футбольны манеж».

У школах застануцца толькі выпускнікі Фрунзенскага раёна сталіцы. Зручна, скажам прама — усё пад кантролем, патрыятычная праграма святкавання і музыка толькі з «правільных» спісаў, з хэдлайнерам з Расіі.

Акрамя таго, выпускнікоў на апошніх званках павязуць на арганізаваныя экскурсіі. Здагадваецеся, куды? Правільна — да мемарыялаў Вялікай Айчыннай вайны.

«Прывабныя» прапановы

Высвятляць планы старшакласнікаў адміністрацыя школ пачынае загадзя, але сёння ўжо мала хто шчыра прызнаецца, што плануе паступаць у Польшчу, а не заставацца ў Беларусі. І дзеці, і бацькі ведаюць, што ў лепшым выпадку гэта заканчваецца прафілактычнымі гутаркамі.

Паралельна ідзе апрацоўка, куды лепш паступаць. Ужо з зімы, расказалі «Салідарнасці» бацькі некаторых старшакласнікаў, прадстаўнікі сілавых структур прыходзяць у старшыя класы і рэкламуюць навучанне ў Акадэміі міліцыі, нядаўна створаным каледжы МУС, Ваеннай акадэміі.

Акрамя таго, варта памятаць: з 2023 года навучанне нават у расійскіх ВНУ не дае беларусам адтэрміноўкі ад войска. Як і ўвогуле навучанне за мяжой без накіравання. То бок, калі без дазволу Мінадукацыі адправіць юнака вучыцца за мяжу — у РБ яго будуць лічыць «ухілістам» і завядуць справу. А калі такі дазвол ёсць — дзяржструктуры возьмуць пісьмовае абавязацельства вярнуцца.

Важна: у РФ маладых людзей з Беларусі могуць спрабаваць вербаваць на вайну ва Украіне. Пакуль няма дакументальных пацвярджэнняў прымусовай адпраўкі беларускіх студэнтаў на фронт. Але і абмежаванняў, паводле расійскіх законаў, для гэтага таксама няма — і гэтую рызыку трэба ўсведамляць.

Каб на Захадзе «дрэннаму не навучылі»

Як паказала нядаўняе даследаванне інстытута «Палітычная сфера», нягледзячы на шматлікія перашкоды, якія стварае дзяржава беларусам для навучання за мяжой (зацягванне выдачы атэстатаў, даведак са школ, праблемы з апастылем і г.д.), нашых зямлякоў у еўрапейскіх ВНУ — амаль трыццаць тысяч чалавек. У лідарах напрамкаў — Польшча, Расія, Чэхія, Літва і Германія.

Аднак у гэтым годзе наконт Літвы — вялікае пытанне. Бо ў красавіку 2026-га ўлады прызналі Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт «экстрэмісцкім». І пагразілі крымінальнай адказнасцю за навучанне ў ім.

Менш выбару

Уступная кампанія ў беларускія ўніверсітэты сёлета не надта радуе. Новых цікавых спецыяльнасцяў мала: як заявіў міністр адукацыі Андрэй Іванец, упор робіцца на прафілізацыю ўжо існуючых напрамкаў, важных для эканомікі.

Такіх прафілізацый цяпер шэсць, у тым ліку дзяржаўны аўдыт, інжынерыя плёначных матэрыялаў, сфера кібербяспекі.

ВНУ плануюць набраць каля 49 тысяч першакурснікаў — з іх больш як 33 тысячы бюджэтнікаў (колькасць месцаў павялічылі на 1,3 тысячы), каля 16 тысяч — платнікаў (іх колькасць скарацілі на 500).

Пры гэтым у медыцынскія ВНУ платнага набору не будзе ўвогуле. Толькі на завочным аддзяленні — толькі для фармацэўтаў і толькі 55 месцаў па ўсёй краіне. Затое плануюць набраць больш мэтавікаў — да 70%.

Абавязковае размеркаванне

Акрамя ўзмоцненай працы ідэолагаў са студэнтамі ўсе гады навучання, не варта забываць пра фактар, які чыноўнікі называюць «доўгам перад дзяржавай». Калі беларус/беларуска вучыцца ў ВНУ на бюджэце, пасля выпуску яго або яе чакае абавязковая адпрацоўка. Мінімум 2 гады, для мэтавікоў — 5 гадоў.

На практыцы «гарантаванае рабочае месца» і «стартавыя ўмовы для самарэалізацыі» азначаюць немагчымасць звольніцца на працягу тэрміну адпрацоўкі, часта жахлівыя жыллёвыя ўмовы і нізкія зарплаты ў рэгіёнах. І калі б толькі гэта!

«Я вывозіў на трактары за горад мёртвых кароў і скідаў у яму. У мяне псіхіка ледзь не паехала за месяц працы. Я ў той момант вельмі шмат піў», — расказваў пра сваю адпрацоўку выпускнік ветэрынарнага каледжа.

Адмова ад размеркавання магчымая ў рэдкіх выпадках, або пры кампенсацыі «сродкаў, затрачаных дзяржавай на навучанне». У мінулым годзе арыенціровачныя сумы для выпускнікоў ВНУ складалі ад 28 да больш як 60 тысяч рублёў.

Хаця, безумоўна, ведаць свае правы і як іх абараніць — можна і трэба.

Што рабіць, калі не згодныя з размеркаваннем пасля ВНУ

Але ў імкненні замацаваць кадры, нагадаем, беларускія ўлады гатовыя пайсці на многае. Некалькі гадоў таму з падачы Лукашэнкі сур'ёзна абмяркоўвалася 10-гадовая абавязковая адпрацоўка для медыкаў — рабства ў чыстым выглядзе. Таксама пад выглядам перніка Мінадукацыя прапаноўвала размеркаванне для платнікаў, да гэтай ініцыятывы вярталіся некалькі разоў.

І гарантаваць, што ў бліжэйшыя гады чыноўніцкія галовы не наведаюць новыя «геніяльныя» ідэі, як не выпусціць моладзь з краіны і прымусіць выпускнікоў навучальных устаноў працаваць там, куды пашлюць, — на жаль, не можа ніхто.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com