«Лукашэнка жыве значна бліжэй да Афганістана, чым уся Беларусь»

«Год жанчыны» абнажыў сур'ёзныя праблемы ў псіхіцы дыктатара.

Абвешчаны Лукашэнкам Год беларускай жанчыны набліжаецца да сярэдзіны, а абяцанага «максімуму» для беларусак, паводле нашых назіранняў, не бачна.

Ці варта лічыць прарывам нованароджанае жаночае інтэрнэт-радыё, у сацсетках якога ад 68 да 359 падпісчыкаў, або сумнеўны крэатыў ад камунальнікаў.

А што з рэальнымі праблемамі: разрыў у заработках, гендарная дыскрымінацыя, навязванне «традыцыйных» роляў маці, працаўніцы і, прабачце, «упрыгажэння калектыву»?

«Дыскрымінацыя паловы насельніцтва — вялізныя страты для эканомікі»

Эканаміст Леў Львоўскі у размове з «Салідарнасцю» адзначае: з пункту гледжання прав жанчын і гендарнай роўнасці Беларусь — «моцны сярэдняк, нават вышэй за сярэдняе». І на ўмоўнай шкале ад Афганістана да Швецыі наша краіна значна бліжэй да Швецыі.

Але гэта зусім не азначае, што гендарныя праблемы вырашаныя, разыходзімся. У Беларусі захавалася савецкая спадчына ў частцы падвойных стандартаў да жанчын.

— З аднаго боку, пастулявалася роўнасць. Большасць савецкіх жанчын працавалі, і гэта лічылася нармальным. Такая норма ўвайшла і ў нашу культуру: ніхто ў нас не падае ў прытомнасць ад таго, што жанчына а) працуе, б) будуе кар'еру. Беларусы спакойна ставяцца да таго, што іх начальніцай можа быць жанчына, — кажа эканаміст.

Ёсць і іншая норма, таксама дасталася нам ад Савецкага Саюза: жанчына і працуе, і дома большая частка абавязкаў кладзецца на яе. Пранне, прыбіранне, гатаванне, заняткі з дзецьмі, іншая (неаплатная) хатняя праца.

І вось ад гэтага «падвойнага цяжару», «double burden», мы адыходзім вельмі павольна.

Пры гэтым, падкрэслівае эксперт, справа не ў беларускім урадзе, не ў дзяржаве. У самым грамадстве многія дагэтуль лічаць абсалютна натуральным становішчам рэчаў падвойную жаночую занятасць.

Тое самае і на рынку працы. Хоць чыстага сэксізму (калі працаўніку плацяць меней толькі таму, што гэта жанчына) у Беларусі, нібыта, няма, агульная няроўнасць в аплаце працы відавочная: сярэдні заробак беларусак ніжэйшы, чым у беларусаў.

Да таго ж захоўваюцца інстытуцыйныя фактары: калі самі жанчыны па розных прычынах выбіраюць менш аплатныя прафесіі, ахвяруюць кар'ернымі магчымасцямі дзеля сям'і, часцей абіраюць не сферу STEM, а, напрыклад, медыцыну.

А вось чаму так адбываецца з матывацыяй і выбарам, хто на гэта ўплывае і як можна ліквідаваць першапрычыны, — пытанне, якое патрабуе асобнага вывучэння. З якім, адзначым, беларускія ўлады не спяшаюцца. Навошта ламаць прыгожую карцінку, у якой 39% беларускіх даследчыкаў — жанчыны, а ў НАН Беларусі «дасягнуты гендарны баланс» (49,6% жанчын-навукоўцаў)?

— Гэта вельмі важна. Проста таму, што ў жанчын ёсць правы, і яны мусяць паважацца. А асобнае эканамічнае значэнне гэтых правоў у тым, што дыскрымінуемыя групы горш працуюць, менш уцягнутыя ў рынак працы. То-бок дыскрымінацыя паловы насельніцтва — гэта вялізныя страты для эканомікі.

Усе краіны так ці інакш знаходзяцца ў стане канкурэнцыі за людзей: яны прапануюць пэўны ўзровень жыцця, правоў, заробкаў, а ўзамен патрабуюць падаткі. І калі мы не канкурэнтаздольныя ў тым, якія правы і магчымасці маюць жанчыны ў Беларусі, — мы рызыкуем іх проста страціць. Людзі будуць з'язджаць у іншыя краіны.

«Зусім пазбегнуць праблем гендарнай няроўнасці нельга. Але іх можна істотна аслабіць»

Не забываем і пра няроўнасць у прававым плане: спіс забароненых для жанчын прафесій, «квоты» пры паступленні ў ВНУ для розных палоў. Нарэшце, дэкрэтны адпачынак, які дагэтуль большасць успрымае як жаночы абавязак, але ў страхавы пенсійны стаж ён не ідзе. Пры гэтым, напрыклад, тэрміновая служба ў войску ў яго залічваецца.

Насамрэч, кажа Леў Львоўскі, і дэкрэт, і абавязковая служба — фактары гендарнай няроўнасці, якую дзяржава ажыццяўляе ў дачыненні да ўласных грамадзян.

Эксперты не раз казалі пра тое, што трохгадовы адпачынак па доглядзе за дзіцем, у размоўным ужытку дэкрэт, — зусім не сацыяльнае дабро, якім яго спрабуюць падаць беларускія ўлады. Гэта дадатковы фактар дыскрымінацыі жанчын (бо нават паводле афіцыйнай статыстыкі толькі ў кожнай сотай беларускай сям'і ў дэкрэт ідзе бацька).

А пры прыёме на працу многія беларускі сутыкаюцца з падыходам: «навішто браць дзяўчыну, яна ж потым пойдзе ў дэкрэт, шукай ёй замену, захоўвай працоўнае месца — адны складанасці». Не кажучы ўжо пра тое, што «выпадзенне» з прафесіі на тры гады для некаторых сфер крытычна важнае.

— Зусім пазбегнуць гэтых праблем нельга нават у Швецыі, якая лічыцца эталонам барацьбы за гендарную роўнасць. Але іх можна моцна аслабіць, і тут якраз важная роля дзяржавы. Гэта яно павінна ўкараняць і заахвочваць бацькоўскі дэкрэт, — заўважае Леў Львоўскі.

Беларускія ўлады абвясцілі, што будуць фармаваць нацыянальны вобраз жанчыны-працаўніцы. Але разам з гэтым трэба думаць і пра паляпшэнне дэмаграфіі, «вяртаць на п'едэстал вобраз маці».

Можна сказаць, мэты супярэчаць адна адной. І нібыта нешта робяць: той жа спіс забароненых прафесій скарачаюць, адкрываюць групы для малых да 2 гадоў, але гэтага відавочна мала. Рэальна вырашыць абедзве задачы?

— Вырашыць — можа, і не. Але займацца імі, імкнуцца нешта палепшыць — рэальна, — перакананы суразмоўца «Салідарнасці». — Нормы грамадства хутка не змяняюцца, адразу іх зрушыць не атрымаецца.

Але калі ў нас будзе больш дзіцячых садкоў па месцы жыхарства (не ў разліку на душу насельніцтва, а геаграфічна менавіта там, дзе жывуць маладыя сем'і). Калі іх пашырыць, каб можна было аддаваць дзяцей у яслі да 2 гадоў, яшчэ нейкія варыянты. Лібералізаваць гэтую сферу, каб гэта былі не толькі дзяржаўныя дзіцячыя сады, але і прыватныя, — мы ведаем, што прыватны бізнес больш гнуткі, знаходзіць лакальны попыт і задавальняе яго. І, канешне, скараціць дэкрэтны адпачынак хаця б да двух гадоў і ўвесці бацькоўскі — як норму.

Тады беларусы змогуць у большай ступені сумяшчаць — не мацярынства і кар'еру, а бацькоўства і кар'еру.

«Пасобіі — гэта інвестыцыі ў будучы чалавечы капітал краіны»

— Што яшчэ магла б зрабіць дзяржава, калі б выступала за ўзмацненне ролі жанчын у жыцці грамадства, за ліквідацыю дыскрымінацыі не толькі на словах?

— Прыняць цэлы шэраг мер вакол нараджальнасці, пра што мы толькі што казалі. Далей — самім не прапагандаваць няроўнасць з высокіх трыбун.

Бо калі паслухаць рыторыку Лукашэнкі — уражанне, быццам ён жыве значна бліжэй да Афганістана, чым уся Беларусь. У яго пастаянна жанчына — «упрыгожанне», маці, работніца і гэтак далей. І гэта важна для ўспрымання людзей, для змянення культурных нормаў.

— А калі гаварыць пра эканамічныя стымулы? Мы бачым, што гэта палка з двума канцамі. З аднаго боку, беларуская дзяржава шмат гадоў прывучала людзей да дзяржаўнай падтрымкі, у тым ліку каб стымуляваць нараджэнне дзяцей. А з другога, цяпер чуюцца папрокі ў іждзівенстве.<�юB>

— Гэтыя папрокі, адзначу, мы чуем ад аднаго і таго ж чалавека. А стымулы для нараджальнасці — патрэбныя і важныя. Іх першая функцыя — нам, як грамадству, сапраўды не хапае дзяцей. Яксьці ўсе ўжо забываюць, што дзеці — літаральна будучыня краіны.

Калі ў нас нараджальнасць амаль 1 дзіця на жанчыну, а каб нарадзілася дзіця, патрэбныя двое людзей, — то кожнае наступнае пакаленне будзе ўдвая меншае за папярэдняе.

Гэта праблема для пенсійных фондаў, праблема для рынку працы, для эканомікі ў цэлым, бо пажылыя людзі менш прадуктыўныя.

Такім чынам, пасобіі для сем'яў і дзяцей — гэта не падачка, гэта інвестыцыя ў тое, каб у нашай эканоміцы было больш людзей.

І другая функцыя пасобій, пра якую варта памятаць. Народжанае дзіця — о, цуд, не працуе. Значыць, з'яўляецца дадатковы член сям'і, а яе даходы не змяняюцца або нават змяншаюцца.

Нараджэнне дзіцяці павышае верагоднасць трапіць сям'і ў беднасць. А беднасць, асабліва дзіцячая беднасць, — вельмі дрэнна для будучыні эканомікі. Бо дзеці горш растуць, развіваюцца, вучацца і г.д. І зноў жа выходзіць, што грашовыя пасобіі — гэта інвестыцыі ў будучы чалавечы капітал краіны.

Дарэчы, удакладняе эксперт, гаворка далёка не толькі пра матэрыяльную дапамогу. Калі дзяржава дбае пра дэмаграфію, пра ўласную будучыню, — трэба субсідаваць часавыя выдаткі бацькоў на выхаванне дзяцей: развіваць яслі і дзіцячыя сады, іншую інфраструктуру. Зноў жа, змяняць грамадскую свядомасць, каб паход з дзіцем у бізнес-цэнтр, рэстаран (а чаму б і не ў парламент?) стаў нормай.

— Карацей, патрэбныя рэформы. Калі іх не праводзіць — наколькі гэта дрэнна для перспектыў Беларусі? Ці зможам выруліць?

— Пакуль што, калі казаць пра дэмаграфію ў Беларусі, тэндэнцыя ў нас вельмі дрэнная. Адзін з самых нізкіх у свеце ўзроўняў нараджальнасці. Фактычна ніжэй — толькі ў Паўднёвай Карэі і фармальна ва Украіне (але праз вайну там шмат праблем з данымі). Хаця чыноўнікі нядаўна, каб крыху падсаладзіць сітуацыю, сказалі, што яшчэ ў Ватыкане і Сан-Марына нараджальнасць горшая.

Пераламіваць нашы негатыўныя тэндэнцыі трэба ўжо цяпер, прымаючы цэлы комплекс мер. Гэта ў прамым сэнсе пытанне выжывання.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com