«Ёсць людзі ў крытычнай сітуацыі»: крык душы палітзняволенага

Аляксандр Краўчук гадамі змагаўся з чыноўнікамі, а цяпер дамагецца справядлівасці ад фондаў.

Гісторыя прадпрымальніка Аляксандра Краўчука з Кобрына прагрымела на ўсю Беларусь у 2016 годзе.

Трагедыі папярэднічалі наступныя падзеі: беларус набыў у Германіі Volkswagen Touran з газавым абсталяваннем. У студзені 2014-га з офіса дылера «Атлант-М» паведамілі: балоны трэба мяняць — па віне вытворцы некалькі такіх выбухнула ў Еўропе. Заднюю пару замянілі адразу, а замены пярэдніх Аляксандру давялося чакаць больш за два гады.

Калі ў жніўні 2016-га дылер нарэшце патэлефанаваў, Аляксандр з дзецьмі паехаў у Мінск. Дарогай заехаў на запраўку «Газпрам трансгаз Беларусь» — і ў гэты момант газавае абсталяванне выбухнула. Дзеці практычна не пацярпелі, а Аляксандру выбухам адарвала нагу ніжэй каленя.

Пасля трагедыі ён гадамі спрабаваў дамагчыся кампенсацыі, судзіўся з дзяржаўнымі структурамі, канфліктаваў з чыноўнікамі і казаў, што сутыкнуўся з неабачлівасцю і несправядлівасцю, а ў 2024 годзе яго арыштавалі за кантакт з журналістамі.

Пасля выхаду на волю і дэпартацыі з Беларусі Аляксандр Краўчук распавёў сайту Charter97.org сваю гісторыю. Зараз ён пражывае ў Польшчы.

Першыя спробы дамагчыся расследавання

Пасля трагедыі ў 2016 годзе Аляксандр зразумеў, што яго справу хочуць спусціць на тармазах:

«У бальнічную палату прыйшоў следчы, пачаў нейкія пытанні задаваць. Я яго перш за ўсё спытаў: вы праверылі ціск у балонах? Ён сказаў: не, мы стравілі ціск у балонах (стравіць — прымусова выпусціць лішак паветра, каб вярнуць паказчыкі да нормы — Заўв. Charter97.org). Я кажу: як гэта так? Вы былі абавязаныя гэта зрабіць. «Ну, мы не ведалі», — сказаў ён, зрабіўшы выгляд, што ў гэтым не разбіраецца.

Як я даведаўся пазней, следчыя пачалі вымаць доказы толькі да канца наступнага дня пасля трагедыі. Фактычна я яшчэ ў бальніцы разумеў, што справу яны збіраюцца спусціць на тармазах».

Так і адбылося: азнаёміўшыся з дакументамі, Аляксандр даведаўся, што ў узбуджэнні крымінальнай справы адмовілі.

Былы палітзняволены распавядае, што некалькі разоў сустракаўся з пракурорам Брэсцкай вобласці, але разумеў, што на мясцовым узроўні нічога не даб'ецца, таму ў 2017 годзе выйшаў на Івана Носкевіча, тагачаснага старшыню Следчага камітэта Беларусі.

«Носкевіч спытаў у куратара, як была праведзеная праверка. Менавіта праверка, таму што крымінальнай справы не было. І я дакладна запомніў словы куратара: «Праверка праведзеная павярхоўна». Носкевіч даў каманду ўзбудзіць крымінальную справу.

Ну, натуральна, далей ужо ўсё за вушы падцягвалася. Палуянчыку, так званаму следчаму, і яго начальніку Носкевіч абвясціў вымовы. Я дамагаўся, каб супраць іх узбудзілі крымінальную справу, але паўсюль быў адварот-паварот».

Страчаны час і суд

Найважнейшыя следчыя дзеянні, як распавядае Аляксандр, апынуліся ўпушчаныя ў самым пачатку:

«Камеры раптам не працавалі, журналы і доказы, хутчэй за ўсё, падтасавалі. У самым пачатку там была следчая, якая сказала жонцы: «Вы не хвалюйцеся, мы там шмат усяго знайшлі, усё будзе нармальна». А потым аказалася, што нічога няма».

Справу перадалі ў Следчы камітэт Брэста. Следчы зрабіў, што мог: накіраваў запыты на завод Volkswagen у Германію, адпраўляў балоны на экспертызу ў Расію — але грунтоўныя доказы сабраць ужо не атрымлівалася. Калі міналі тэрміны даўнасці, Аляксандр сустрэўся з былым кіраўніком Адміністрацыі Лукашэнкі Ігарам Сяргеенкам, і неўзабаве пасля гэтай размовы справа зрухнулася з мёртвай кропкі і была перададзеная ў суд горада Кобрына:

«З улікам таго, што ў гэты час я вёў палітычную актыўнасць, у 2021 годзе вынеслі рашэнне па іску. У межах крымінальнай справы вынеслі прысуд таму, хто праводзіў у мяне праверку балонаў. Але мяне не надта цікавіла, якое там будзе пакаранне. Мяне цікавіла, каб была нейкая сума кампенсацыі, каб я мог набыць пратэз. А сума за пратэз была прыстойная. Я тады падаў ім дагавор і рахунак-фактуру з Германіі. Але яны на гэта не звярнулі ўвагі. Што да ўсіх маіх выдаткаў — пытанняў не было, іх задаволілі. А што да іску аб маральнай шкодзе, суддзя Тацяна Коберская прысудзіла 10 тысяч рублёў. На той момант гэта было дзесьці ў раёне 3 тысяч долараў. То бок фактычна ні пра што».

Аляксандр падаў наглядную скаргу ў Генеральную пракуратуру і нечакана атрымаў адказ на сваю карысць:

«Яны ўсе былі ў шоку, вядома. Прыйшоў адказ у Брэсцкі суд, што рашэнне суда трэба скасаваць, накіраваць справу на новы разгляд, а «Газпрам трансгаз Беларусь» таксама з'яўляецца адказчыкам у межах гэтай справы.

Што яны робяць далей? Каб вы разумелі, адказ пракуратуры не з'яўляецца абавязковым для суда. Старшыня Брэсцкага суда сабраў судовую калегію, усіх суддзяў, і накіроўвае справу на другую апеляцыю. Туды прыязджае «Газпрам трансгаз Беларусь» і суд проста адмяняе рашэнне, г.зн. закрывае справу».

Арышт і СІЗА

Прыблізна праз паўгода Аляксандр напісаў яшчэ адну наглядную скаргу — ужо самастойна, а потым разам з жонкай паехаў у Польшчу да сына. 23 красавіка 2024 года яны вярнуліся ў Беларусь:

«Раніцай прыязджае апер з Кобрынскага РАУС і другі апер з РАУС Брэста. Я якраз рана ўстаў з жонкай. Яна ўжо спусцілася ўніз, я яшчэ быў на другім паверсе. Выглядаю ў акно, а там ужо разгортваецца гэтае «маскі-шоў» з сілавікоў. Жонка кажа: «Глядзі, міліцыя прыехала». Я ўжо адчуў, што, напэўна, будуць браць».

Сілавікі пагражалі разабраць дом былога палітзняволенага «па бервяночку» і запатрабавалі тэлефон. Як пазней распавялі Аляксандру ў турме, мабільны спатрэбіўся сілавікам, каб далучыць да справы размову, праслуханую праз хатні роутар без VPN.

Успамінаючы арышт, ён распавёў яшчэ пра адну дэталь: пошта, што прыехала ў той дзень, прывезла тую самую наглядную скаргу, якую жонка па ягонай просьбе аплаціла і адправіла нанова.

«На гэта супрацоўнік УУС горада Брэста Кірыл Гнацьеў сказаў: «Я вам не раю гэтага рабіць, бо вы таксама сядзеце, а дачка пойдзе ў прытулак».

Дачка, якая скончыла дзевяць класаў, у тым жа годзе была вывезеная да брата ў Польшчу і з таго часу ні разу не была дома.

Аляксандра абвінавацілі па арт. 361‑4 ч. 1 і 2 («садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці»). Усё з-за таго, што мужчына расказваў пра ўсе спробы дамагчыся справядлівасці ў сітуацыі з нагой журналістам з «Радыё Рацыя».

Спачатку яго адвезлі ў РАУС нібыта для дачы паказанняў, а праз пару дзён — у СІЗА-7 у Брэсце.

«Там, наколькі я разумею, паступіла каманда прэсаваць мяне, каб я прызнаў віну. Мяне кідалі з камеры ў камеру вельмі шмат разоў. У некаторых камерах я па чатыры-пяць разоў быў. Мяне там ужо ўсё СІЗА ведала. Але віну я так і не прызнаваў.

З улікам майго фізіялагічнага стану і другой групы інваліднасці мне быў належны пасцельны рэжым. Але там была такая лекар, Людміла Шчэтка яе звалі, падленькая, вядома. Відаць, па іх указанні яна адмяніла мне пасцельны рэжым. Вядома, цяжка было. Але яны зразумелі, што гэта на мяне не ўплывала».

Адзін з самых цяжкіх эпізодаў звязаны з начальнікам аперчасткі Іллёй Коленнікам. Падчас праверкі ў калідоры Аляксандр паскардзіўся на адсутнасць мыліц, і гэта справакавала ў сілавіка агрэсію:

«Яму гэта не спадабалася. Ён падышоў: «Хто гэта там такі?» Я прадставіўся. У яго ў руках была нейкая папка, ён ударыў мяне па галаве. Я кажу: «Вы ўсведамляеце, што вы робіце?»

Гэта яго вельмі моцна раззлавала. Ён закрычаў: «Да мяне ў кабінет яго!» У кабінеце, як я разумею, ён хацеў вывесці мяне на правакацыю. Калі я туды зайшоў, у мяне забралі мыліцы. Я адразу сеў. Ён пачаў крычаць: «Устаць!» Я ўстаў. Ён падбег да мяне, схапіў за горла, пачаў душыць.

Але я не рэагаваў. Зразумеў, што ён хацеў, каб я яго ўдарыў. Я проста стаяў. Потым ён адпусціў, пабег за стол, пачаў нешта крычаць: «Гэтыя змагары — сукі!» Карацей, такі словаток з яго ішоў. Калі ён астуў, я яму кажу: «Ты так са сваімі дзецьмі размаўляй. Са мной так не варта». Ён падбег да мяне, схапіў за майку і парваў яе на мне».

Не дабіўшыся рэакцыі словамі, Коленнік перайшоў да ўдараў:

«Яны б'юць запясцямі так, каб сінякоў не заставалася. Спачатку ён мяне шэсць разоў так ударыў. У скулы, у падбародак. Я нічога, стаяў. Потым гляджу, у яго твар чырвоны стаў, вочы на выкат. Бачыць, што я ніяк не рэагую, стаю. Ён яшчэ тры разы так ударыў. Апошні раз ён яксьці так ударыў, нібыта з паветрам у вуха, і ў мяне лопнула барабанная перапонка. Я ўпаў, страціў прытомнасць. Потым прыбеглі і адвялі мяне ў падвальнае памяшканне».

Умовы ў падвальных камерах, куды яго пасля гэтага неаднаразова змяшчалі, Аляксандр апісвае так:

«Там, вядома, клопаў поўна, бетонныя падлогі, сырасць. Каб вы разумелі: калі пакінуць запалкі на стале, раніцай вы іх ужо не запаліце. Мала таго, там не было нават вулічнага святла. Унітазаў нармальных таксама не было».

Такое абыходжанне працягвалася каля сямі месяцаў. Сітуацыя часова палепшылася пасля ўмяшання адваката, але неўзабаве ціск аднавіўся. Двух адвакатаў Аляксандра ў выніку пазбавілі ліцэнзій. Пазней жонка напісала скаргу на дзеянні сілавікоў, і на апошнія паўтара месяца яго перавялі ў больш зносныя ўмовы.

У лютым 2025 года ён апынуўся ў папраўчай калоніі №2 у Бабруйску, у спецыфічным атрадзе для інвалідаў і пенсіянераў пад назвай «Вікінгі».

«Там, вядома, я ўсяго наглядзеўся. Там і эпілептыкі, і шызанутыя, каго толькі няма. Але самае цікавае, што ў гэтым атрадзе быў такі «казёл», «начальнік», ці як гэта называецца, брыгадзір атрада. Лысы такі. Уся сістэма была накіраваная на тое, каб у пенсіянераў адціскаць пенсіі. То бок калі ты плаціш, да цябе больш-менш лаяльнае стаўленне. Калі не плаціш, з табой абыходзяцца, скажам так, дрэнна».

Вызваленне і дэпартацыя

13 лістапада 2025 года ранняй раніцай Аляксандра без тлумачэнняў разбудзілі:

«Я адразу зразумеў, што гаворка пра вызваленне. Калі прывялі на ІК-2, там ужо таксама былі хлопцы-палітзняволеныя з іншых атрадаў. Самае дзіўнае, што дакументы па крымінальнай справе, прысуды — усё гэта мне аддалі. Не забіралі. Праўда, там былі некаторыя дарагавартасныя медыцынскія прэпараты — іх не аддалі».

Пасля гэтага палітзняволеных пасадзілі ў аўтобус:

«Натягнулі на вочы зімовыя турэмныя шапкі. Рукі заматалі скотчам. Некаторым яшчэ і ногі заматвалі. Але палічылі, што я на пратэзе нікуды не пайду, таму мне ногі не заматвалі.

Ехалі доўга. Потым заехалі ў нейкі лес каля трасы. У мяне ўжо пачалі праскокваць нядобрыя думкі. Можа, ужо і нікога не ўбачу. Калі шчыра, усё гэта так доўга зацягвалася, што такая думка сапраўды засела ў галаве».

Пасля доўгага чакання ў аўтобусах — куды, паводле назіранняў Аляксандра, звозілі палітзняволеных з розных калоній — іх нарэшце павезлі да мяжы з Украінай.

«Бліжэй да вечара далі нейкія сухпайкі, таму што ўвесь дзень не кармілі. Аддалі грошы, якія заставаліся ў мяне на рахунку ў калоніі. І павезлі нас на ўкраінскую мытню. Там ужо ўсе выйшлі з аўтобусаў, пераселі ў іншыя і паехалі ў Чарнігаў».

Дэпартацыю Аляксандр успрыняў цяжка — жонка засталася ў Беларусі адна, а дома было шмат незавершаных спраў.

Жыццё ў эміграцыі і канфлікт з офісам Ціханоўскай

Праз некаторы час Аляксандр пераехаў у Польшчу, дзе жывуць яго родныя. Былы палітзняволены сутыкнуўся, паводле яго слоў, з сістэмнай адсутнасцю падтрымкі для беларускіх палітэмігрантаў, асабліва людзей сталага ўзросту і людзей з інваліднасцю:

«Сёння людзі за мяжой пакінутыя без увагі. Я са ўсімі перасварыўся. Са Святланай Ціханоўскай уключна.

Наша партыя палітзняволеных, якая сюды прыехала, была рэзанансная. То бок вакол нас быў шум. Таму больш-менш нейкая фінансавая дапамога была. А людзі, якія самі прыязджаюць у Польшчу ад пераследу, я з некаторымі размоўляў, у іх ні медыцыны, ні нармальнай дапамогі, нічога.

Спачатку нас сустрэлі добра, я нічога не магу сказаць. Але мяне больш за ўсё здзіўляе тое, што дапамогу нам далі фактычна з тых грошай, якія сабралі людзі. А дзе ж тая дапамога, якую выдзяляў Еўрасаюз? Там жа, па-мойму, агучваліся прыстойныя сумы. І ЗША давалі, і Еўрасаюз даваў. Кудысьці ў раёне паловы мільярда еўра. Дзе гэтыя грошы, куды яны падзеліся?»

Востры канфлікт узнік у Аляксандра з Аленай Недвецкай з Цэнтра беларускай салідарнасці — па пытанні аплаты моўных курсаў для дачкі:

«У мяне цяпер дачка праходзіць моўныя курсы B2. Я звярнуўся да Алены: ці можа фонд аплаціць дачцэ курсы? Яна кажа: «Добра, зробім, а якая кошт?» Я кажу: «Я ў дачкі спытаў, яна сказала 460 злотых». Яна сказала: «Добра, без пытанняў». Я ж не падумаў, што яна не зразумее, што гэта за месяц. Там 2720 злотых за ўвесь курс. Потым яна кажа: «Добра, я нешта прыдумаю». Мінае месяц, другі — і ўсё гэта цягнецца. Спрабую выйсці з ёй на кантакт. Бо я ў яе не прашу грошай, а проста прашу сказаць: так ці не. Яна пазбягае выходзіць на сувязь».

Калі канфлікт атрымаў агалоску, Недвецкая, нібыта, пачала пагражаць заявай у паліцыю. Спроба надаць гісторыі агалоску праз інтэрв'ю «Радыё Рацыя» таксама не ўвянчалася поспехам — Недвецкая адмовілася размаўляць з журналістамі, а інтэрв'ю з Аляксандрам знікла з сайта:

«Артыкул у іх на сайце пратрымаўся хвілін 30–40 і знік. Потым журналістка сказала, што яе адчыталі за тое, што яна ў аднабаковым парадку падрыхтавала гэты матэрыял... Разумееце, вось такая, відаць, атрымліваецца незалежная прэса».

Асобна Аляксандр распавёў пра размову са Святланай Ціханоўскай 2 сакавіка 2026 года падчас яе «прамой лініі»:

«Кажу: «Так гэта не робіцца, разберыцеся. Людзі прыехалі, а вы тут нават медыцыну нармальна не здолелі арганізаваць». На што яна кажа: «А што, мы мала зрабілі?» Я кажу: «Ды за пяць гадоў вы нічога тут не зрабілі. Толькі атачылі сябе незразумелымі людзьмі кшталту Анатоля Лябедзькі і Франака Вячоркі і бязглуздзіцай займаецеся».

Ціханоўская, са слоў Аляксандра, пакрыўдзілася і папрасіла яго даслаць апісанне праблемы на пошту. Ён гэта зрабіў, падняўшы пытанне беларусаў, якія былі вымушаныя выехаць у Польшчу:

«Я напісаў, што прыязджаюць людзі пенсійнага ўзросту, інваліды, а фактычна ніякай сацыяльнай падтрымкі ў іх няма. Людзі ў крытычнай сітуацыі. Ладна, сын мне не дасць памерці з голаду. А ж прыязджаюць бабулі па 70 гадоў. Куды яна пойдзе працаваць? Як яны збіраюцца іх падтрымліваць, я наогул не разумею. Няма ніякай праграмы».

Адказу ні ад Ціханоўскай, ні ад «Каардынацыйнай рады», куды ён адправіў такое ж пісьмо, так і не паследавала.

Медыцынская дапамога: абяцанні без выніку

З моманту прыезду ў Польшчу ў Аляксандра былі сур'ёзныя праблемы з кульцою і з'явілася паказанне да замены сцягнавага сустава:

«З самага пачатку, калі я прыехаў сюды, у мяне ўся кульця была ў крыві, бо пачалася лігатура. Я скідваў інфармацыю ў фонд дапамогі «PADAROZHNIK». Потым скідваў у іншыя фонды дапамогі. Казаў ім: «Робіце што-небудзь». У выніку, пакуль сын мяне да хірурга не адвёз, ніхто нічога не рабіў.

І гэта цягнецца дагэтуль. У мяне, дарэчы, ёсць медыцынскія дакументы з турмы, дзе прапісаная замена сцягнавага сустава. Спачатку «PADAROZHNIK» паабяцаў: «Мы вам усё зробім». Потым перакінулі мяне ў фонд дапамогі «ЛЕКАВІТ». «ЛЕКАВІТ» дагэтуль таксама ўсё абяцае. У выніку мяне выключылі з праграмы, хоць абяцалі зрабіць сцягнавы сустав. Выключылі таму, што я на канале блогера Сяргея Петрухіна сказаў, што дагэтуль ніякая дапамога не аказаная».

Пасля агалоскі «PADAROZHNIK» пачаў займацца зубамі палітзняволенага, але запатрабаваў падпісаць абавязальніцтва не раскрываць інфармацыю трэцім асобам:

«Я кажу: ужо палова лячэння прайшла, два месяцы, а вы мне пасярэдзіне лячэння гэты дакумент падсоўваеце? Не, кажу, я яго падпісваць не буду. І яны таксама прапалі. Ні слыху, ні дыху».

Цяпер Аляксандр з сям'ёй жыве ў Мінску-Мазавецкім, галоўным чынам за кошт дапамогі сына і невялікіх выплат ад польскіх сацыяльных службаў па групе інваліднасці.

«Атрымліваецца, я тут, у горадзе Мінск-Мазавецкі, у асноўным сяджу ў кватэры. Мне выйсці вельмі праблематычна. І з кульцой праблемы, і пратэз тут ужо рамантавалі. І, як кажуць, са сцягнавым суставам праблема... Проста не хочацца больш трошчыць нервы з фондамі падтрымкі. Таму, шчыра кажучы, мы тут паўгода, і фактычна я не атрымаў ніякай медыцынскай дапамогі».

Збор на новы пратэз Аляксандра Краўчука абвешчаны на сайце BySol.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com