Вырашальны момант для ўкраінскай Незалежнасці

Шанец даецца адзін раз.

«Будзьце мужнымі і адважнымі. Не бойцеся і не палохайцеся іх, бо Сам Гасподзь, ваш Бог, пойдзе з вамі; Ён не пакіне вас і не адступіцца ад вас». (Другазаконне 31:6)

Памятаючы пра мінулае, не згубіць будучыню.

Трыццаць пяць гадоў незалежнасці Украіны — гэта не толькі час асэнсаваць ужо пройдзены этап, але і, што найважнейшае, — вызначыць арыенціры далейшага руху.

Калі параўнаць наш шлях з выхадам народа Ізраіля з егіпецкага палону ў «краіну, дзе цячэ малако і мёд», як сказана ў Бібліі, то нам засталося прайсці яшчэ пяць гадоў.

Але менавіта гэтыя гады могуць стаць самымі цяжкімі, запатрабуюць адзінства, кансалідацыі намаганняў і імкнення да свабоды. Бо трэба будзе даць бой не толькі вонкаваму ворагу, але і «пясчаным бурам» у выглядзе хлусні, стомы, нявер'я і страты надзеі.

Як пісаў Іван Якаўлевіч Франко ў сваёй паэме «Мойсей»: «І зневірився люд, і сказав: «Набрехали пророки! У пустині нам жить і вмирать! Чого ще ждать? І доки?»

Сёння Украіна падышла ледзь не найбліжэй да стану, калі сумневы адносна далейшага шляху могуць пранізаць — і ўжо пачалі пранізваць — грамадства. А надпісы «Чаго чакаць? І дакуль?» будуць памнажацца, быццам скрыжалі, хай і начэрчаныя на кардоне.

Таму, каб адказаць на пытанне: «Што далей і як не спатыкнуцца, каб нарэшце выйсці з цемры пустыні?», неабходна прааналізаваць шлях, які наша дзяржава ўжо прайшла за гэтыя 35 гадоў, і вызначыць стратэгічныя прыярытэты на наступны вырашальны этап.

Распад СССР стаў найбуйнейшым геастратэгічным пераломам ХХ стагоддзя. Прэзідэнт Расіі Пуцін называе гэтую падзею найвялікшай памылкай. І не дарэмна, бо калі гаворка ідзе пра геапалітычны злом, то яго ўжо не змяніць, а вось памылку можна паспрабаваць выправіць.

Таму і сёння, калі ў заходніх паліталагічных колах спыненне існавання Савецкага Саюза ўспрымаецца хутчэй як аб'ектыўны гістарычны працэс — бо любая імперыя з часам прыходзіць у заняпад і распадаецца, — то ў Крамлі, насуперак гэтай гістарычнай заканамернасці, дамінуе іншы пункт гледжання: гэтага не павінна было адбыцца.

Пакуль у Маскве кіруюцца менавіта такімі меркаваннямі, расійская стратэгія непрызнання незалежнасці Украіны будзе заставацца вызначальнай і выключаць любыя кампрамісы — хай то дзеля прывідных выбараў або дзеля доўгага і трывалага міру. У гэтым пытанні «прарокі» дакладна не павінны хлусіць. Аднак гэта вялікая памылка і для кіраўніцтва РФ, бо зацыкленасць на ідэі «выправіць гісторыю» ўжо прывяла да вялікай вайны, у якой не будзе пераможцаў і ў якой сама Расія не здольная перамагчы.

Незалежнасць Украіны, нягледзячы на тое, што яна стала вынікам гістарычнага працэсу распаду імперыі, была кульмінацыяй дзесяцігоддзяў і стагоддзяў барацьбы нашых продкаў за свабоду. Памятаць трэба менавіта пра гэта.

Ці хаця б пра тое, якой менавіта цаной заплацілі за яе тыя, каго сёння — на 35-м годзе незалежнасці краіны, за якую яны змагаліся, — нарэшце прыдалі зямлі на радзіме. Гэта павінны бачыць і памятаць цяперашнія абаронцы. Ці не стануць і яны новымі закладнікамі палітычных тэхналогій, вымушанымі шукаць спакою дзесьці ў іншым месцы — падобна да тысяч тых, хто яшчэ не вярнуўся?

У 1991 годзе гісторыя, падобна да зруху тэктанічных пліт, выклікала магутны землятрус у самым цэнтры Еўропы. Цяжка сказаць, ці нарадзіла гэта — хаця б у тагачаснай эліты — хвалю надзеяў і чаканняў. Дый ці была гэта тая самая эліта, якой трэба было ўвасобіць чаканні ў рэальную працу па дзяржаўным будаўніцтве?

Відавочна, што менавіта яны — эліты — павінны былі сфармаваць моцныя інстытуты, якія, у сваю чаргу, адказваюць за развіццё і ўмацаванне эканомікі, арміі, навукі, тэхналогій і адукацыі.

Ужо сёння можна з упэўненасцю сказаць, што менавіта тады нешта пайшло не так. Замест пабудовы Украінскай дзяржавы, за якую змагаліся і паміралі тысячы ўкраінцаў, мы атрымалі кланава-алігархічную рэспубліку, якая, адстойваючы інтарэсы адных, сістэмна разбурала веру і адзінства грамадства — грамадства, якое, нягледзячы на дзве рэвалюцыі, урэшце згуртавалася ўжо падчас вайны.

Ці хопіць гэтага для самага складанага ўчастка шляху, або ж тыя, хто дбае толькі пра ўласныя інтарэсы, возьмуць рэванш і вызначаць далейшы лёс свабоды? Усё гэта стала вынікам менавіта ўпушчаных магчымасцяў — у тым ліку праз страту ўласнай гісторыі.

Гісторыі, якую і сёння ва Украіне нехта спрабуе перапісаць.

Можна доўга аналізаваць перыяд, што пачаўся ў 1991 годзе, але самай трагічнай памылкай тады было меркаваць, што ўласная свабода, набытай у віхуры гісторыі, тым жа віхорам і абароніць сябе. Менавіта нам — тым, каму ў 1991-м было па 18 і хто верыў у тую эліту, — у 2014 годзе давялося ўласнай крывёю выпраўляць іх памылкі. Але ці былі гэта сапраўды памылкі або проста чыйсьці план — пакажа гісторыя.

Менавіта таму занядбанне абароны і аховы дзяржавы стала галоўным фактарам, які ўрэшце і прывёў да таго, што гэта крывавая вялікая вайна стала магчымаю.

Вядома, любыя складаныя палітычныя рашэнні прымаюцца з улікам сітуацыі, у якой дзяржава знаходзіцца ў канкрэтны момант. Гэта трэба разумець і паважаць такія рашэнні. Магчыма, сапраўды, на фоне нестабільнасці дзяржаўных інстытутаў маладой дзяржавы варта было пайсці на саступкі Расіі, каб не дапусціць вайны яшчэ тады — больш за 30 гадоў таму.

Але ці было прадбачліва пры гэтым масава раззбройвацца, скарачаць выдаткі на армію, за адныя суткі прымаць рашэнне аб падзеле Чарнаморскага флоту? Атрымліваецца, што вайна не проста адкладалася — адбывалася планамернае аслабленне Украінскай дзяржавы.

Мы, грамадзяне Украіны, не толькі раззброілі ўласную армію — мы страчвалі стратэгічныя заводы, прадпрыемствы, навуковы патэнцыял, тэхналагічныя вытворчасці. Менавіта гэтага сёння не хапае, каб хаця б выбудаваць уласную ракетную і супрацьракетную галіну.

Вайна — гэта цяжкі стан. І найлепш, калі палітыка дзяржавы будуецца на максімальных намаганнях па прадухіленні эскалацыі, што вядзе да непазбежнага. Аднак пазбегнуць гэтага можна рознымі шляхамі. Галоўнае пры гэтым — дбаць пра ўмацаванне патэнцыялу, каб у крытычны момант усё ж мець магчымасць абараніць сябе.

А ёсць і іншы шлях — дэклараваць шчырыя намеры і памкненні, не дбаючы пра абарону і бяспеку і ідучы на канфрантацыю ў разліку на тое, што вайны ўрэшце не здарыцца.

Яшчэ адзін асаблівы ўрок — гэта ўрок Будапешцкага мемарандума.

Сёння гаворка не пра ролю ядзернай зброі. Бо ў сучасным свеце тэхналагічнага прагрэсу з'яўляюцца куды больш танныя і простыя, але не менш смяротныя сістэмы ўзбраення, якія і будуць вызначаць аблічча будучых войнаў.

Прыклад Будапешцкага мемарандума важны тым, што бяспека дзяржавы не можа грунтавацца выключна на знешніх запэўненнях або нават гарантыях. Ніякія дакументы не могуць замяніць уласную здольнасць дзяржавы абараняць сябе. А абараніць сябе дзяржава можа толькі дзякуючы гатоўнасці свайго народа да супраціву і барацьбы — нават працяглай.

Я не адкідаю ідэі міжнародных саюзаў і блокаў у сферы бяспекі, але аддаю сабе справаздачу ў тым, што карысць ад іх магчымая толькі тады, калі за імі стаяць уласная сіла, эканамічная ўстойлівасць і тэхналагічная перавага. А аб'ядноўвацца варта з тымі, хто будуе сваю дзяржаўную стратэгію ў сферы абароны на разуменні змен, якія нясе свету навукова-тэхнічны прагрэс, і на гатоўнасці да іх.

Ацэньваючы дзесяцігоддзі нашай незалежнасці, нельга абмінуць увагай 2014 год. Пачатак вайны, якую спрабавалі прадухіліць не шляхам узмацнення, а праз раззбраенне і дрэйф у бок Расіі. Гэта быў вельмі цяжкі год стратаў і болю, але адначасова — і надзеі.

Менавіта тады, праз вайну, украінскае грамадства прадэманстравала велізарны патэнцыял да самарганізацыі і супраціву. А яшчэ былі людзі, якія не спалохаліся ўзяць на сябе адказнасць там, дзе дзяржаўныя інстытуты не паспявалі дзейнічаць або іх проста не было.

Урэшце грамадства па-сапраўднаму ўсвядоміла важнасць арміі, давер да Узброеных Сіл узрос, самі Узброеныя Сілы пачалі змяняцца, а дзяржава была вымушаная зрабіць бяспеку асновай нацыянальнай палітыкі. Вялікую вайну тады ўдалося спыніць. І зноў, як у далёкім 1994 годзе, менавіта наша непадрыхтаванасць прывяла да адзіна правільнага на той момант рашэння.

Мінск даў яшчэ адзін урок. Шанец даецца адзін раз.

Менавіта цяпер патрэбныя рашэнні, а не адкладзеныя праблемы, якія ўжо немагчыма вырашыць інакш, як вайной. Нягледзячы на ўвесь трагічны характар папярэдняй сітуацыі, мы атрымалі шанец пераасэнсаваць нашы ўяўленні і падыходы да значэння незалежнасці і месца Украіны ў свеце. Месца, якое можна заняць толькі маючы ўласную сілу.

Урэшце дыпламатычныя манеўры вакол спроб весці перамовы з Расіяй прывялі да прадказальнай вайны.

Цяжка сказаць, ці не з'яўляюцца і сёння пасткай якія-небудзь перамовы з Расіяй, бо адзіны выхад — гэта спыненне агню. Але што дакладна з'яўляецца пасткай, дык гэта аслабленая, дэмарралізаваная і палітызаваная армія, якая ўжо не дасць шанцу выбрацца з пасткі перамоў.

Выхад з чарговай «пясчанай буры» 2022 года адкрыў для нас досвед зусім новай вайны. Мы ўбачылі, што сучасная вайна — гэта ўжо не толькі танкі, артылерыя і ракеты. Гэта беспілотныя сістэмы, штучны інтэлект, аўтаномныя сістэмы кіравання, аналізу і збору даных, робатызаваныя комплексы, устойлівая спадарожнікавая сувязь.

Вайна стала ў нечым таннейшай і даступнейшай, але пры гэтым — больш жорсткай. Украіна стала адным з галоўных палігонаў вайскова-тэхналагічнай рэвалюцыі ХХІ стагоддзя і павінна была б стаць ледзь не самай магутнай дзяржавай у свеце. Дзяржавай, якая вынайшла новую зброю.

Вось яшчэ адзін урок.

Вайна паскарае развіццё навукова-тэхнічнага прагрэсу. На жаль, менавіта гэты прагрэс, штодзённа забіраючы жыцці, у тым ліку і мірных людзей, дае камусьці магчымасць зарабляць. Так, на жаль, было заўсёды. Таму ніякі маркетынг — якім бы «прыгожым» ён ні быў — не заменіць сапраўднай стратэгіі, заснаванай на навуцы і досведзе.

Толькі выразна сфармуляваная палітычная мэта і распрацаваныя стратэгіі — у тым ліку ваенная — адкрываюць шлях да рэалізацыі гэтай мэты. А наша мэта — гэта ўсё ж ПЕРАМОГА.

Супраціў украінскага народа пацвердзіў нашу суб'ектнасць і выразна паказвае неабходнасць адмовіцца ад палітыкі так званых «шэрых зон» у сістэме міжнародных адносін. Мы выходзім са статусу «буфера» паміж Усходам і Захадам, у якім нас дзесяцігоддзямі спрабавалі ўтрымаць і Усход, і Захад.

Але ўжо сёння Украіна стала эпіцэнтрам, з якога пачынаецца фарміраванне новай архітэктуры бяспекі еўрапейскага кантынента. Узброеныя Сілы Украіны набылі ўнікальны досвед вядзення поўнамаштабнай тэхналагічнай вайны супраць пераўзыходзячага праціўніка — досвед, якога няма ні ў адной арміі краін НАТА. Такія рэаліі, якія могуць адмаўляць толькі тыя, хто ўпарта спрабуе ігнараваць сучасныя рэаліі вайны і жыць у парадыгме стрымлівання часоў «халоднай вайны».

Украіна стала адным з ключавых суб'ектаў фарміравання новай еўрапейскай архітэктуры бяспекі. Ці гатовы да гэтага ўсе ў Еўропе — яшчэ адно адкрытае пытанне.

Цяпер перад намі паўстае галоўнае пытанне: як ператварыць досвед гэтай вайны ў доўгатэрміновую сістэму нацыянальнай бяспекі? Як нам прайсці праз гэтую пустыню — магчыма, яшчэ пяць гадоў, — не пасварыўшыся і не растварыўшыся ў свеце, які ўжо пачынае жыць і выбудоўваць парадак па новай логіцы: логіцы надзвычай імклівага навукова-тэхнічнага прагрэсу.

Для гэтага патрэбная прадуманая і дзейсная стратэгія развіцця, у аснове якой ключавое месца павінна займаць БЯСПЕКА. І так: кожны, хто абяцае эканамічны рост і аднаўленне, занядбаўшы ключавы фактар бяспекі, — гэта «прарок», які прадказвае нам усім ужо вядомы шлях.

Але фактар бяспекі — гэта не толькі сучасныя Узброеныя Сілы. Гэта і падрыхтоўка фізікаў, інжынераў, матэматыкаў. Гэта веданне гісторыі і захаванне сувязі са сваімі каранямі як залог выжывання нацыі. Гэта наш рухавік для выхаду з пустыні і пабудовы ўласнай, здабытай крывёю незалежнасці.

Украіна ўжо даказала, што ўмее змагацца. Цяпер нам трэба даказаць, што мы ўмеем выжываць і перамагаць стратэгічна: не дапускаць памылак мінулага, ператвараць досвед у дактрыну будучыні, тэхналогіі — у эканоміку, армію — у сістэму стрымлівання, а Незалежнасць — у незваротную гістарычную рэальнасць.

Нам трэба ісці далей і зрабіць усё, каб на саракавы год незалежнасці Украіны мы змаглі сказаць: «Нам ужо дакладна ніколі не будзе сорамна, бо мы не спыніліся ў пустыні…»

Валерый Залужны, NV

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com