Усё пачалося ў 1991 годзе

Прэтэнзіі да Украіны прыдумаў не Пуцін.

Вырашыў асобна напісаць пра расійскую рэакцыю на абвяшчэнне незалежнасці Украіны. Бо вельмі не люблю гістарычныя міфы. Мінула ўсяго 35 гадоў, а ўсё ўжо міфалагізавана, нягледзячы на наяўнасць прафесійных даследаванняў, даступных простай мовай.

Ітак, пакуль разгортваўся працэс распаду Савецкага Саюза, расійскія дэмакраты падтрымлівалі суверэнітэт Украіны, бо ім трэба было перадусім аслабіць так званы «саюзны цэнтр», то бок Гарбачова і ўсе савецкія цэнтральныя інстытуты. Нагадаю, тады суверэнітэт разумелі не як незалежнасць, а як вяршэнства ўласных законаў на сваёй тэрыторыі.

Украіна абвясціла суверэнітэт 16 ліпеня 1990 года зусім не адной з першых, а ажно дзявятай з пятнаццаці «рэспублік-сясцёр» (першыя былі эстонцы яшчэ ў лістападзе 1988 года).

У той час суверэнітэт абвяшчалі таксама і аўтаномныя рэспублікі, то бок рэспублікі другога гатунку (усе яны дагэтуль застаюцца ў складзе РФ): праз чатыры дні пасля Украіны суверэнітэт абвясціла Паўночная Асетыя, затым Карэлія, Комі, Татарстан, Удмурцыя, Якуція-Саха і гэтак далей.

Пішу гэта для разумення кантэксту: у 1990 годзе асабліва пра незалежнасць ніхто не думаў, нават «Народны Рух Украіны» яшчэ не абвясціў курс на незалежнасць — зробіць ён гэта толькі ў кастрычніку таго ж года.

19 лістапада 1990 года Ельцын і Краўчук падпісалі расійска-ўкраінскі дагавор (дарэчы, прызналі не толькі суверэнітэт, але і тэрытарыяльную цэласнасць). Ельцын актыўна вербаваў прыхільнікаў «саюза без цэнтра» для супрацьстаяння Гарбачову. Магчыма, у альтэрнатыўнай гісторыі з усяго гэтага склалася б нейкая канфедэрацыя. То бок думка пра тое, што РФ і Украіна — два асобныя дзяржавы, тады нават не разглядалася.

Пасля абвяшчэння незалежнасці 24 жніўня 1991 года ў Маскве раптам усвядомілі, што справа сур'ёзная. Да гэтага «дэмакраты» не былі гатовыя.

Мінула ўсяго двое сутак, і паследавала рэакцыя з Расіі. 26 жніўня (гэта быў панядзелак) прэс-сакратар прэзідэнта Ельцына Павел Вошчанаў заявіў: РФ прызнае права рэспублік на самавызначэнне, але ў выпадку спынення саюзніцкіх адносін пакідае за сабой права падняць пытанне аб пераглядзе межаў.

Адзін з лідараў «дэмакратаў», мэр Масквы Гаўрыіл Папоў, прапанаваў перагледзець прыналежнасць Крыму, абласцей усходу Украіны і Адэскай вобласці. Сакратар Канстытуцыйнай камісіі Алег Румянцаў ахарактарызаваў украінскую незалежнасць як спробу «вонзіць нож у спіну пераможнай расійскай дэмакратыі». Вось такія дэмакраты.

Далей — болей. 28 жніўня ў Кіеў прыбывае буйная дэлегацыя на чале з віцэ-прэзідэнтам РФ Аляксандрам Руцкой (менавіта ён «вызваляў» Гарбачова з Фороса, таму на той момант карыстаўся немалым аўтарытэтам). Абвешчаная прычына візіту — ліквідаваць узаемны недавер і стабілізаваць адносіны. Шматтысячны мітынг каля Вярхоўнай Рады. Начныя перамовы. Вынік: узаемнае прызнанне права на незалежнасць, тэрытарыяльная цэласнасць (а гэта ключавое пытанне, таму Казахстан таксама захацеў падпісаць падобнае пагадненне з РФ) і г. д.

Выглядае як адступленне Масквы, шантаж не ўдаўся. Але ў той жа час камюніке змяшчае перасцярогу супраць «некантралюемага распаду» СССР і згадвае агульныя эканамічныя і ваенныя структуры. Іншымі словамі: хочаце быць незалежнымі — будзьце, але эканоміка і армія будуць агульнымі.

Далейшая рыторыка Руцкога і іншых маскоўскіх «дэмакратаў» значна больш жорсткая. То бок Руцкога паслалі ўрэгуляваць патэнцыйна востры канфлікт, але незалежнасць Украіны не прынялі.

Сітуацыя змяняецца толькі напярэдадні рэферэндуму. 30 лістапада Ельцын кажа Бушу: маўляў, калі 70 % украінцаў падтрымаюць незалежнасць, тады РФ яе прызнае. Няверагодна, каб Ельцын у гэта верыў (а Буш верыў — магчыма, быў лепш інфармаваны). Сваю гатоўнасць Ельцын тлумачыць перадусім нежаданнем даваць шанец радыкалам (тут усе тэрміны пераблытаныя — радыкаламі на той момант у яго разуменні былі крайнія кансерватары, што падтрымалі ГКЧП).

Наступіла 1 снежня. Больш за 90 % украінцаў прагаласавалі за незалежнасць, у тым ліку на ўсходзе — больш за 80 %, у Крыме — больш за 50 %. Далей паследавалі Белавежская пушча, стварэнне СНД, спыненне існавання СССР.

Незалежнасць Украіны пачалі прызнаваць іншыя краіны свету. Але ў 1992 годзе расійскія эліты вельмі балюча перажывалі страту Украіны. Класічны прыклад — артыкул расійскага ліберала, дэмакрата і антыкамуніста Аляксандра Мінкіна, што выйшаў на пачатку года.

Галоўная тэма артыкула — моцнае абурэнне на адрас Украіны, абвінавачанні ў здрадзе і падобныя эмоцыі. Прыкладна ў той самы час мэр Санкт-Пецярбурга Анатоль Сабчак назваў ідэю пра тое, што Крым — гэта Украіна, бессэнсоўем.

Найбольш яскравай заявай адносна незалежнасці Украіны — вядомы верш Іосіфа Бродскага, напісаны, хутчэй за ўсё, у тыя ж дні (дакладная дата не ўстаноўлена). Калі вы не ведаеце, пра што ідзе гаворка, і ў вас моцныя нервы — прачытайце.

Верш прасякнуты смяротнай, невылечнай крыўдай за несправядлівасць, якую ўчыніла Украіна, абвясціўшы незалежнасць. Задумайцеся: чалавек, якога імперыя кінула ў турму і ў высылку, крыўдуе на тых, хто хоча выйсці з гэтай турмы народаў. Такімі былі настроі сярод расійскіх «дэмакратаў» і «лібералаў».

Падсумоўваючы, расійскія «дэмакраты» прызналі незалежнасць Украіны ад СССР, але незалежнасць Украіны ад Расіі лічылі абсурдам і здрадай. Украіна можа быць незалежнай, але толькі ў тым выпадку, калі яна застаецца разам са «старэйшай сястрой». А значная частка тэрыторый належыць Украіне ў выніку непаразумення, якое трэба выправіць.

Я яшчэ раз падкрэслю, што прэтэнзіі на тэрыторыі і частку насельніцтва Украіны прыдумаў не Пуцін. Іх сфармулявалі расійскія «дэмакраты» адразу пасля абвяшчэння незалежнасці.

На шчасце, Расія пагрузілася ў глыбокі эканамічны крызіс (Украіна таксама), таму для буйнага канфлікту не хапіла рэсурсаў. Хоць ужо ў маі 1992 года пачынаецца расійская актыўнасць у Крыме, але гэта ўжо іншая гісторыя.

Валерый Пекар, «Фэйсбук»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com