Як стаўленне да крадзяжу адрознівае беларусаў ад расіян

Біблійную запаведзь усходнія суседзі разумеюць інакш.

Людзі крадуць адзін у аднаго, колькі сябе памятаюць. Крадзеж, як з'ява, не мае нацыянальнасці і тэрытарыяльных абмежаванняў. Ахвотныя пагрэць рукі на чужым дабры знойдуцца ў любой краіне, піша «Салідарнасць».

Што нас адрознівае, дык гэта стаўленне да самай з'явы, сфармаванае стагоддзямі з пакалення ў пакаленне. І гэта яшчэ адзін пункт у скарбонку адрозненняў паміж беларусамі і расіянамі.

Нашы продкі да стварэння Статута ВКЛ 1588 года жылі паводле непісаных прававых звычаяў, якія з з'яўленнем зводу законаў сталі выконваць дапаможную функцыю.

Крадзеж у тыя часы лічыўся цяжкім злачынствам. За ўкрадзены снап жыта маглі высекчы розгамі каля слупа ганьбы на потэху зевакоў. За вылаўленую з чужога стаўка рыбу без згоды яго гаспадара адразалі вуха. А тых, каго лавілі з украдзеным зноў, без лішніх размоў вялі на шыбеніцу. Як і канакрадаў — крадзеж каня лічыўся цяжкім праступкам і караўся смерцю.

Крадзеж у нашых продкаў пагарджаўся, злодзеяў лічылі лянівымі, няздольнымі сумленна працаваць. А лянота — гэта яшчэ адзін цяжкі грэх.

Многія з нас памятаюць класіку беларускіх народных казак — «Лёгкі хлеб», у якой воўк палічыў занадта доўгім і цяжкім шлях ад сяўбы да дастання гарачага каравая з печы. Яго выбар на карысць лёгкага спосабу здабыць пражытак, украўшы барана або каня, скончыўся вельмі плачэўна.

І гэта не адзіны прыклад з багатага беларускага фальклору. Яшчэ адна класічная гісторыя — пра сына, які не захацеў стаць кавалём, а вырашыў красьці. Але так і не набіў пуза, украўшы вала, а хутчэй наадварот — схуднеў у чаканні выкрыцця і непазбежнай кары.

У адрозненне ад яго бацькі, які ўтайне ад сына купіў таго вала ў гаспадара. І зноў празрыстая мараль: жыві сваім, хай і цяжкім, працай. І не крадзі.

Паказальны момант. Як правіла, у нашых казках менавіта станоўчы герой становіцца ахвярай крадзяжу або адкрытага рабаўніцтва.

У Расіі першым зводам законаў стала Саборнае ўкладанне 1649 года, прынятае ў часы царствання Аляксея Міхайлавіча. Яго выкарыстоўвалі да 1832 года, амаль як і Статут ВКЛ 1588-га, дзеянне якога адмянілі ў 1835-м.

Укладанне прадугледжвала шырокі спектр пакаранняў за крадзеж — ад цялесных да смяротнага пакарання. У Расіі таксама каралі смерцю канакрадаў. Цяжкім злачынствам быў замах на чужы ўраджай. А таксама крадзеж пчол.

Калі ў ВКЛ за крадзеж на пасецы маглі высекчы, то ў Расіі злодзею пагражала смерць. Пчолы лічыліся сакральнымі істотамі, бо давалі васк для царкоўных свечак. Пры гэтым красьці ў попа не лічылася вялікім грахом, бо меркавалася, што ён і так нажываецца на простых смяротных усё іх жыццё.

У адрозненне ад нашага выпадку, многія артыкулы Укладання 1649-га пакідалі апошняе слова не за судом або мясцовым феадалам, а за царом. Ён, вядома, быў адзін, а тых, чые лёсы аддаваліся на яго волю, было «няма ліку».

У адным з расійскіх даследаванняў традыцыйнай культуры Расіі ў сярэдзіне ХІХ — пачатку ХХ стст. стаўленне расіян да крадзяжу названа амбівалентным. З аднаго боку, крадзеж успрымаўся як цяжкі грэх. З другога — існавала цэлая сістэма выключэнняў, паводле якой некаторыя віды прысваення чужога лічыліся менш цяжкімі, а некаторыя і ўвогуле не лічыліся грахом.

Дапушчальным сярод сялян і бедных мяшчан лічыўся крадзеж з прычыны галоднай нястачы: «Галодны і архіерэй украдзе». Не вінавацілі за ўкрадзеную ежу цяжарных жанчын. А таксама крадзеж не ўспрымаўся як праступак і грэх, калі здзяйсняўся ў сям'і.

Прафесар Белгародскага ўніверсітэта Галіна Шыпіцына, якая вывучала рускі фальклор сярэдзіны XIX стагоддзя, прыйшла да высновы, што, у адрозненне ад тых жа скандынаўскіх народаў, катэгарычнага непрыняцця і асуджэння крадзяжу ў свядомасці расійскага народа гістарычна не склалася.

І зноў усё тая ж амбівалентнасць: адны прыказкі і афарызмы відавочна асуджалі крадзеж, абапіраючыся на хрысціянскую мараль, а іншыя падкрэслівалі яго выгаду. А таксама саслоўную няроўнасць: «Самі [багатыя] крадуць, а нам не дазваляюць».

Публіцыст Аляксей Болгараў у вялікім артыкуле ў «Ежедневном журнале» распавядае, як у першыя гады існавання СССР спроба ўладаў абараніць дзяржаўную маёмасць ад замахаў, а ў тыя гады за крадзеж у дзяржавы каралі значна больш строга, чым за крадзеж у прыватнай асобы, мела адваротны эфект. Працытуем:

Узброіўшыся насаджанай камуністамі формулай «дзяржаўнае — гэта агульнанароднае», увесь народ імгненна трансфармаваў гэты слоган у вядомае: «цягні з завода кожны цвік: ты тут гаспадар, а не госць». Калі бытавое, якое наносіла шкоду прыватнай асобе, крадзеж — кватэрны або кішэнны — па-ранейшаму ў цэлым асуджалася, дык украсьці нешта з прадпрыемства звычайна нават не называлі гэтым словам.

Украсьці ў дзяржавы для савецкага чалавека было настолькі нармальна, што само слова «крадзеж» у народзе практычна не ўжывалася. Нават у савецкай прэсе часцяком гучаў тэрмін «несуны», а не «злодзеі».

Знаходжанне ў складзе Расійскай імперыі і СССР, а таксама цесныя кантакты з сучаснай Расіяй адбіліся і на нас. У «захаваных» Лукашэнкам калгасах многія дасюль кіруюцца старой савецкай «народнай мудрасцю», якая кажа: «усё навокал калгаснае, усё навокал маё».

Аднак у цэлым запаведзь «не крадзі» беларусы шануюць значна больш, чым расіяне. І гэта яшчэ адна падстава зрабіць усё магчымае, каб трымаць дыстанцыю і заставацца самімі сабой.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com