Сіндром «Арэшніка»

Аарон Леа, Борух Таскін, The Moscow Times

Крэмль вяртаецца да ядзернай карты не ад лішку магчымасцяў, а ад іх дэфіцыту.

Пакуль эксперты робяць прагнозы аб верагоднасці ўдару, ядзерная зброя працягвае прыносіць Крэмлю значны палітычны даход. А ўсе расійскія ракеты пакуль на сваіх месцах. Некаторыя і наогул не лятаюць.

Амаль два гады таму ў артыкуле «Чалавек з «Арэшнікам» мы аналізавалі, ці пачне Пуцін ядзерную вайну. Сёння варта прызнаць: пытанне было пастаўлена няправільна, бо мы не ўдакладнілі «калі».

Акупаецца без запуску

Калонка Барыса Бандарэва для The Moscow Times выбудоўвае сцэнар ядзернага крызісу па фазах, і яго галоўнае назіранне — не тое, што здарыцца пасля ўдару, а тое, што адбываецца да яго: ледзь толькі разведка фіксуе прыкметы падрыхтоўкі — пачынаюцца ўцечкі, паніка на рынках, патрабаванні неадкладнай здзелкі, а адмова прыняць умовы Масквы ўжо выглядае як згода на катастрофу.

«Самастрыманне» (self-deterrence) — усталяваны тэрмін заходняй аналітыкі: Atlantic Council яшчэ ў красавіку 2023 года назваў «лагічнай памылкай» саму ідэю, што «Захад павінен стрымліваць сам сябе, каб не справакаваць эскалацыйны адказ Пуціна, уключаючы прымяненне тактычнай ядзернай зброі», — і настойваў, што «толькі ясная дэманстрацыя рашучасці стрымлівае дэспотаў». Адна з ключавых спецыялістак па гэтым пытанні, калумністка The Atlantic Эн Эплбаўм, апісвае той жа эфект як вынік мэтавай кампаніі запалохвання. Механізм, які Бандарэў распісвае як сцэнар будучыні, ужо дзейнічае: у адкладзеных пастаўках узбраення ва Украіну, у самаўстрыманні ад удараў Узброеных сіл Украіны ўглыб расійскай тэрыторыі і асабліва па нафтапераапрацоўцы. (Чаго вартыя эскапады прэзідэнта ЗША Дональда Трампа наконт дызельнага паліва расійскай вытворчасці!)

Але калі датэрміновая манетызацыя пагрозы ўжо прыносіць Крэмлю максімум выгод без выдаткаў пераходу парога — навошта націскаць на чырвоную кнопку? Імаверны адказ: аўдыторыя прызвычайваецца да рыторыкі, і для захавання эфекту патрэбныя ўсё больш драматычныя сігналы. Ядзерная пагроза — згасальны раздражняльнік, прэмія ад яе памяншаецца з кожным паўторам, і гэта стварае стымул да эскалацыі.

У кокане

Ёсць і больш простае тлумачэнне, чаму разлік Крэмля ўвогуле можа аказацца нерацыянальным.

1 верасня Пуцін заявіў пра ўзяцце Святагорска, асабіста спаслаўшыся на даклады сілавых ведамстваў і «дастаткова аб’ектыўную» карціну вайны. Праз шэсць дзён камандзір 3-га армейскага корпуса ЗСУ Андрэй Білецкі спакойна зняў відэа з цэнтра горада, а ISW пацвердзіў — Святагорск застаецца пад украінскім кантролем, і нават крэмлёўскі ваенкар прызнаў заяву ілжывай. Калі франтавыя даклады фальшывыя, дык чаму ядзерныя дакладныя? Генералітэт, які гадамі рапартаваў пра неіснуючыя перамогі, можа гэтак жа хаваць правалы стрымлівання і рэальную гатоўнасць стратэгічных войскаў. Рашэнне аб ужыванні зброі прымаецца ў тым жа інфармацыйным кокане — а значыць, менш рацыянальна, чым мяркуе любы сцэнар, уключаючы бандарэўскі.

Скепсіс ёсць і адносна тэзы, што, перажыўшы прымяненне зброі, Пуцін стане самым паважаным лідарам свету. Гістарычнага прэцэдэнта, які пацвярджае, што прымяненне зброі масавага паражэння павышае прэстыж агрэсара, а не ізалюе яго, папросту няма. Але думка цікавая і напэўна прымусіць заходнія аналітычныя цэнтры пералічыць варыянты.

Лесвіца, а не абрыў

Сам сцэнар робіць рэзкі скачок: ад «пагроза перастала акупляцца» да «ядзерная дэманстрацыя або ўдар», нібы іншых прыступак няма. А іх яшчэ мінімум дзве:

Высотны выпрабавальны выбух без баявых страт, які зломіць васьмідзесяцігадовае табу, не забіваючы нікога, — куды больш танная акцыя, чым тактычны ўдар па цэлі, і яго нельга зводзіць у адну кучу з рэальнай атакай.

Паўпрыкрытае, то-бок даступнае нават для журналістаў-расследавальнікаў, распаўсюджванне высокаабагачаных дзельных матэрыялаў у бок ізгояў кшталту Ірана (плявок Трампу), КНДР (плявок Сі) або хусітаў Емена (плявок і Трампу, і Нэтаньягу).

Гэтыя прыступкі ані колькі не выключаюць працяг невідочнага ціску, які Масква з нарастаючай інтэнсіўнасцю ўжо ўжывае: дыверсіі на падводных кабелях сувязі, глушэнне GPS, аперацыі супраць спадарожнікаў, гібрыдныя ўдары кшталту інцыдэнта ў аэрапорце Лейпцыга.

І пакуль гэтыя брыдоты маркіруюцца як гібрыдная вайна, а не дзяржаўны тэрарызм, як прапануе кіраўнік эстонскай разведкі Каупо Розен, Крэмль можа аднаўляць пахіснутую даставернасць пагрозы, нават не набліжаючыся да рэальных ядзерных удараў.

Уся канструкцыя апісваецца як гульня Масквы супраць «Захаду», але ў яе даўно з’явіўся трэці ўдзельнік, чые рашэнні не менш значныя. Украінскія ўдары па тылах, эскалацыя паветранай вайны, устойлівасць фронту — тое, што наўпрост фармуе крэмлёўскі разлік рызыкі, а не пасіўны фон для перамоў Вашынгтона і Масквы, — павінна ўлічвацца.

І гэта мы яшчэ не ставім пад сумнеў бяз’ядзерны статус Украіны.

Праверкі не вытрымлівае

Дыягназ пра самастрыманне — не адкрыццё аўтара. Арыгінальная яго другая частка: аперацыя па расколе расійскай эліты праз закрытыя каналы. Але для эліт усё яшчэ дзейнічае эфект «крабаў у вядры», пра яго мы таксама пісалі і зрабілі выснову: не раскалоцца. Занадта запалоханыя, і ўсе «сігналы» тыпу дэмаршу Мельнічэнкі — правакацыі Масквы для праверкі Захаду і размывання яго рашучасці.

Ядзерная аўтарызацыя праходзіць праз два розныя ўзроўні, а не адзін: ухваленне — тры «чэгеты» прэзідэнта, міністра абароны і начальніка Генштаба; і выкананне — афіцэры РВСН і 12-га Галоўнага ўпраўлення Мінабароны, якія фізічна абслугоўваюць пуск. Нават калі ўсе тры «чэгеты» пацвердзяць загад, адмова або затрымка на ўзроўні выканаўцаў магчымыя. Так ужо было ў гісторыі «халоднай вайны» (Станіслаў Пятроў, Васіль Архіпаў, Уільям Басэт). Сігнал, адрасаваны размытаму «генералітэту», б’е міма абедзвюх рэальных кропак уздзеяння адначасова, таму трэба называць абодва слаі асобна, а не адзін замест другога.

Эмігранцкі цэнтр і гарантыя асабістай бяспекі як умова здзелкі пакуль нерашаная праблема: Лубянка абыходзіцца з палітычнай эміграцыяй як са спісам мэтаў, а не з партнёрам. А значыць, наўрад ці якое б там ні было заходняе ўрад зможа фізічна абараніць афіцэра ўнутры РФ, падштурхоўваючы яго да здрады з разліку захавання міру праз дыяспару.

Куды сур’ёзней іншае: схаваныя сігналы пра змену рэжыму, перададзеныя падчас ядзернага крызісу, — класічны трыгер логікі «use or lose» (выкарыстай або страці). Карыбскі крызіс трымаўся на стрымліванні, адрасаваным суверэннай уладзе наверсе, а не на падбухторванні афіцэраў да перавароту. Аперацыя, задуманавая як прадухіленне ўдару, у момант крызісу можа яго паскорыць. Да таго ж спецслужбы ніколі не транслююць прапановы пра прытулак публічна менавіта з гэтай прычыны — ператвараць мысленны эксперымент Бандарэва ў «палітычную прапанову» азначае прыпісванне яму ступені рэалізаванасці, якой у таемнай аперацыі быць не можа.

Нарэшце, рэакцыя Кітая ў гэтай схеме не ўзгадана зусім — пры тым, што сам аўтар у іншай частцы тэксту прызнае: абмежаваная ядзерная эскалацыя можа быць Пекіну выгадная. Тут яшчэ больш няпэўна, а таму небяспечна.

А вось гэта — паспрабуйце

Пазбавіць пагрозу манетызаванасці — неабходная ўмова, але не бяспечнае рашэнне: дыктатар, які выявіў, што дэманстрацыя падрыхтоўкі да ядзернага ўдару больш не купляе саступак, найхутчэй зноў пройдзецца па ніжніх прыступках эскалацыйнай лесвіцы (гібрыдныя дыверсіі, выпрабавальны выбух), чым звернецца да ядзернага ўдару.

Але інфармацыйны кокан робіць нават гэты разлік менш прадказальным. Дыягназ Бандарэва — «Захад ужо плаціць цану пагрозы, якая яшчэ не матэрыялізавалася», — дакладны. Ягоны рэцэпт — тайны раскол эліты — інтуітыўна прывабны, але не вытрымлівае праверкі ні структурай ядзернага камандавання, ні логікай крызісу, ні логікай сакрэтнасці. Паміж верным дыягназам і рызыкоўным лячэннем застаецца зазор, які ў адкрытай дыскусіі пакуль ніхто не закрыў, а запаўняць яго трэба не аперацыяй па перавароце, а працай на ніжніх, неваенных прыступках эскалацыі, дзе Крэмль ужо дзейнічае і дзе ў Захаду ёсць рэальныя, правяраныя рычагі.

Рэцэпты ўсе ёсць — і «санкцыі з пекла», і своечасовае насычэнне Украіны зброяй і боепрыпасамі, і контратакі ўжо не дыпламатычнага кшталту.

Дэвальвацыя апошняга козыра

Крэмль вяртаецца да ядзернай карты не ад лішку магчымасцяў, а ад іх дэфіцыту. РФ не можа цягвацца з ЗША эканамічна і тэхналагічна, з Кітаем — прамыслова і дэмаграфічна, з Еўропай — памерам рынку, а вайна з Украінай за чатыры з паловай гады не дасягнула ніводнай з заяўленых мэтаў: нават Луганская вобласць яшчэ не цалкам пад кантролем расійскіх войскаў. Адзіная вобласць, дзе РФ застаецца звышдзяржавай, роўнай ЗША, — ядзерная зброя. І адзіны козыр: чым прыкметней разрыў паміж прэтэнзіяй на статус і здольнасцю яго падмацаваць, тым часцей даводзіцца выкладаць яго на стол. «Арэшнік» — не зброя моцнага, а тое, што застаецца, калі астатняе не працуе.

Вялізная тэрыторыя — таксама ходкі довад: РФ немагчыма знішчыць, краіна занадта вялікая. Але памер тэрыторыі — гэта яшчэ і кошт утрымання: адзінаццаць часавых паясоў, якія трэба злучаць і ахоўваць, пры скарачаючымся насельніцтве ператвараюцца ў пастаянны рахунак. А дзяржава жыве не квадратнымі кіламетрамі, а вузламі — кіравання, энергетыкі, транспарту, сувязі, — і пустая прастора паміж імі не робіць іх менш уразлівымі. Тэрыторыя (нават калі на дзве траціны яна балота) дае стратэгічную глыбіню, але не даказвае здольнасці «выіграць» ядзерную вайну — як вялікі дом не становіцца вогнеўстойлівым толькі таму, што ў ім шмат пакояў.

У «апошняга козыра» ёсць непрыемная ўласцівасць: працуе, пакуль праціўнік верыць, што ракета можа ўзляцець. Вайна ва Украіне паступова разбурае гэтую веру: заходнія сістэмы навядзення і кіравання, далёкабійныя ракеты, удары па тэрыторыі РФ — кожны раз, калі чарговая чырвоная лінія перасякаецца, свет не пераварочваецца. Той жа механізм эрозіі прэміі, пра які гаварылася вышэй адносна тактыкі вайны, працуе і на ўзроўні статусу звышдзяржавы: чым часцей Крэмль паказвае козыр, тым менш ён каштуе, але адмовіцца ад яго — не маючы раўназначнай па сіле — ніяк нельга. Адсюль растучая неабходнасць пацвярджаць пагрозу ўсё больш пераканаўча — словамі, дактрынай, вучэннямі, новым носьбітам, брудным «Бурэвеснікам» і іншымі «Авангардамі». Рана ці позна ўзнікае пытанне любога шантажыста: што рабіць, калі ахвяра больш не верыць?

І яшчэ важная заўвага. СССР статус звышдзяржавы забяспечваў не толькі ядзернай трыядай. Былі і дыверсіфікаваная эканоміка, і блок саюзнікаў, а таксама армія, дэмаграфія, ўніверсалісцкая ідэалогія. У цяперашняй РФ разрыў паміж прэтэнзіяй і рэсурсамі значна шырэйшы, і ядзерны арсенал — адзінае, што яго закрывае, дазваляючы звычайнай буйной дзяржаве патрабаваць статус аднаго з двух «распарадчыкаў свету». Горш таго, няўдачы Трампа падштурхоўваюць Пуціна, і яго ўжо, падаецца, не задавальняе парытэт, ён хоча стаць уладальніцаю марскою (закрэслена) адзіным начальнікам зямнога шара, падражаючы так ненавідным і так любімым ім бальшавікам. Таму страта даставернасці ядзернай пагрозы для Крамля — не страта ваеннага інструмента, а страта прызнанага статусу, дзеля якога ў многім і вядзецца вайна. А для чалавека, які лічыць аднаўленне і пераадоленне гэтага статусу сваёй асабістай гістарычнай місіяй, такое паражэнне можа апынуцца страшнейшым за паражэнне на фронце.

І таму з-за такога «козыра», неабходнасці ўтрымліваць велізарную тэрыторыю і дашчэнту праедзенай мінуўшчыны ўсё выглядае куды горш, чым напісана ў Бандарэва.

Кіраваны (хоць, можа, гэта таксама ідэолагема) боскім провідам і прызначэннем Пуцін знаходзіцца ва ўладзе ілюзій, угодліва прададзеных яму «светачамі ядзернага розуму» братамі Кавальчукамі і спеваком спальвання свету Сяргеем Караганавым. Няма сумневу, што Юрый, любімы вучань нобелеўскага лаўрэата Жарэса Алфёрава, таленавіты (абароніў дысертацыю доктара навук у 34 гады — вельмі рана, бо ў СССР рэдка станавіліся дактарамі навук да 45 гадоў). Няма сумневу, што Міхаіл Кавальчук, выбітны фізік-крысталаграф, таксама не толькі старэйшы брат, але і буйны вучоны. Але паглядзім, што яны параілі Пуціну:

усе мінулыя кіраўнікі (пачынаючы з Хрушчова) былі слабакамі, не сталі ўжываць ядзерную зброю, а сённяшняе кіраўніцтва РФ — не слабакі, а нават наадварот;

канцэпцыя «гарантаванага ўзаемнага знішчэння» (MAD) — фэйк, прыдуманы ў Пентагоне;

абмежаваныя па магутнасці ядзерныя ўдары не прывядуць да ядзернай зімы, гэта фэйк, прыдуманы «заклапочанымі навукоўцамі» — вулкан Кракатау ў доказ;

РФ можа і павінна перамагчы ў ядзернай вайне і вытрымае дзякуючы сваёй тэрыторыі, лішняй храмасоме і «генетычнаму коду пераможцы»;

Пуцін і яшчэ 150 тысяч найлепшых рускіх людзей змогуць як мінімум выратавацца і перачакаць у падземных гарадах Яматау (пра што яшчэ ў 1996 годзе пісала The New York Times) і на Алтаі (аб’екты асабіста ўведзеныя тым, хто сёння сядзіць у турме, — Цімурам Іванавым).

Усе гэтыя блізкія сэрцу Пуціна тэзісы і паслужаць абгрунтаваннем першага ядзернага ўдару, і ў нас ёсць упэўненасць, што Крэмль не спыніцца на ўжыванні тактычнай ядзернай зброі. Будзе знішчаць свет менавіта «Сатаной» (каму больш даспадобы — «Сарматам»).

Такія парады таксама фармуюць унутраную перакананасць, што ядзернай зброяй менавіта што давядзецца скарыстацца. І тады Пуцін зноў скажа: «Я не вінаваты, нас прымусілі». Калі інструмент наўмыснай пагрозы вычарпая датэрміновы палітычны дывідэнд, менавіта гэтая эскаталагічная перакананасць, замкнёная ўнутры інфармацыйнай бурбалкі, можа ператварыць ядзерны шантаж са спосабу гандлю ў загад. А выпадкі з шматкроцным «ўзяццем» украінскіх гарадоў не надта спрыяюць фармаванню той карціны свету, якая дазволіла б Пуціну ўсвядоміць наступствы.

І далей — толькі рызыка выканаўцы.

Тут мы з Бандарэвым згодныя.

Аарон Леа, Борух Таскін, The Moscow Times.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com