Трэшчыны ў Z-супольнасці

Канструкцыя расійскага прапуцінскага грамадства і дзяржапарату захісталася.

У 2026 годзе прастора расійскіх сацыяльных медыя перажыла сур'ёзны крызіс. Значная частка праўрадавых і ўцягнутых у прапаганду Z-блогераў з велізарнай аўдыторыяй перайшла ў апазіцыю да ўлады.

У іх рэзка ўзрасла колькасць крытычных публікацый пра сітуацыю ў краіне, у т.л. пра неабходнасць спынення вайны. У адказ на гэта расійскія ўлады змякчылі абмежаванні інтэрнэту і пачалі ціснуць на ваенкароў, што знізіла іх апазіцыйную актыўнасць. Задача гэтага тэксту — распавесці пра гэты крызіс і падвесці яго вынікі.

Квітнеючая шматстайнасць Z-блогасферы

Звонку прапуцінскія актывісты могуць здавацца адзінай масай, чыя актыўнасць накіроўваецца з Крамля або з Лубянкі. Сапраўды, адміністрацыя Пуціна не шкадуе сродкаў на падтрымку прапагандысцкіх рэсурсаў і ўплывовых медыйных персан. Шырока распаўсюджаная практыка штомесячнай рассылкі папулярным лаяльным блогерам грошай у канвертах дзеля захавання іх добрых адносін з адміністрацыяй Пуціна. За ўдзел у «кампаніях» або публікацыю патрэбных матэрыялаў (у прыватнасці, супраць апазіцыі) ім даплачвалі асобна.

Сярод Z-блогераў выразна вылучаюцца чатыры буйныя групы з пункту гледжання стаўлення да ўлады і яе палітыкі.

Першая — «патрыёты сваёй краіны». Людзі, якія аддаюць даніну прапуцінскай палітычнай сімволіцы (напрыклад, яны ўдзельнічаюць у «кульце Вялікай перамогі»), гатовыя падтрымаць «нашых хлопцаў» на фронце, пашкадаваць ахвяраў украінскіх абстрэлаў у Белгарадзе, сабраць «гуманітарную дапамогу» вайскоўцам або мірным у прыфрантавой зоне, выступіць з канцэртамі ў Крыме або на акупаваным Данбасе. Але ў іх паўсядзённай рыторыцы падобныя тэмы адсутнічаюць, а самі яны пераважна занятыя прафесійнымі або медыйнымі тэмамі: лакшэры-жыццё, парады па доглядзе за скурай, фінансавае дабрабыт і г. д. Нярэдка «патрыятызм» такіх блогераў выглядае недарэчна, што робіць іх аб'ектам насмешак і «патрыятычнага» лагера, і апазіцыйнага.

Тыповы прыклад — эстрадныя выканаўцы і зоркі ТВ-шоў, раней што ўваходзілі ў арбіту мегазоркі Алы Пугачовай, а цяпер аб'яднаныя вакол яе былога мужа, «караля» расійскай поп- і квір-сцэны Філіпа Кіркорва і яго пратэжэ, папулярнай спявачкі і звышпапулярнай блогеркі Вольгі Бузавай (на яе інстаграм падпісана 23,3 млн, або сёмая частка расіян).

Апалiтычная і дэ-факта апазіцыйная да вацарэўшага ў уладзе неапурытанскага стылю «голая вечарынка», што прайшла ў ноч на 21 снежня 2023 года ў клубе «Мутабор», выклікала рэзкую рэакцыю Z-супольнасці і ўладаў. Клуб закрылі, канцэрты многіх удзельнікаў вечарынкі былі забаронены; некаторым давялося эміграваць. Кампанія супраць тых, хто, па словах публічна прабачыўшагася Філіпа Кіркорва, «увайшоў не ў тыя дзверы», задала новыя стандарты публічных паводзінаў багемы: публічныя пакаянні, дэманстрацыя лаяльнасці культу вайны і палітыцы на акупаваных тэрыторыях.

Але ўбудавацца ў новую ідэалагічную парадыгму зоркам эстрады аказалася складана. Вечарына ў стылі «перамогі» на 9 мая 2026 г., у якой узялі ўдзел Кіркораў і частка яго атачэння, бурна абмяркоўвалася ў сацсетках: яе ўдзельнікаў асуджалі за недарэчнасць надзетых імі «вайсковых» касцюмаў.

Другая — «сапраўдныя Z-блогеры». Прафесійныя прапагандысты. Яны гавораць пра вайну, апраўдваюць пуцінскую палітыку, выкрываюць Украіну, калектыўны Захад, апазіцыю і эмігрантаў. Частка з іх працуе ў дзяржаўных або калядзяржаўных медыя, (псеўда)грамадскіх арганізацыях. Яны баяцца дапусціць памылку, што запавольвае іх рэакцыю на актуальныя падзеі і абмяжоўвае аўдыторыю. Чытачы і гледачы чакаюць ад папулярных аўтараў, якіх перыядычна бачаць на ТБ, размовы пра рэальныя праблемы, а не толькі скандзіравання патрыятычных лозунгаў і адмаўлення назіранай рэчаіснасці. Z-блогерам даводзіцца віртуозна лаўіраваць у спробе не страціць аўдыторыю і не атрымаць пакарання ад начальства.

Найбуйнейшыя фігуры ў гэтай асяроддзі – Уладзімір Салаўёў, «улюбёны прапагандыст Пуціна», ТВ-каментар і вядучы, Маргарыта Сіманьян, кіраўніца дзяржаўнага тэлеканала «RT», МІА «Расія сёння» і ІА «Sputnik», а таксама Яўген Паддубны, намгендырэктара ВГТРК, дасведчаны тэлежурналіст і вайсковы карэспандэнт, які сабраў шмат званняў і госузнагарод, асабліва пасля ранення на фронце ў жніўні 2024 года

Салаўёў кіруе холдынгам праваенных тэлепраграм і сеткавых СМІ (уключаючы «Вечар з Уладзімірам Салаўёвым» на ТБ «Расія 1») і тэлеканалам «Салаўёў Live», які пачаў вяшчанне на дзяржсродкі ў 2022 годзе на хвалях закрытага «Euronews». За пяць гадоў ён сфармаваў уласную школу тэлевядучых і блогераў, якіх за высокую агрэсіўнасць і гіпертрафіраваную лаяльнасць Крамлю называюць «ахранотай». Яны безупынна з пенай ля рота гавораць пра вайну, пагражаюць Захаду і дэ-факта працуюць самадзейнымі і вельмі эфектыўнымі цэнзарамі Z-блогераў ад імя пуцінскай адміністрацыі. У іх глыбокі і радыкальны канфлікт і з «патрыётамі сваёй краіны», і з большасцю «ваенкароў».

У іншым амплуа выступае Маргарыта Сіманьян — разумнай і адказнай «мяккай сілы» Крамля, якая размаўляе з замежнай аўдыторыяй. Для расіян яна спрабуе выяўляць гуманнасць, выступаючы ў абарону маленькіх людзей перад рэгіянальнымі ўладамі. Але яна здольная і на агрэсіўныя заявы ад імя ўлады. Для Z-блогераў, асабліва ваенкароў, Сіманьян выконвае ролю «мамы», забяспечваючы некаторым з іх працаўладкаванне (напрыклад, Аляксандру Харчанку, сааўтару папулярнага тэлеграм-канала «Сведкі Байрактара»). У канцы 2023 Сіманьян звольніла некалькі радыкальных і папулярных Z-блогераў з ліку рускіх нацыяналістаў (Ягор Холмагораў, Дзмітрый Альшанскі), што рэзка павысіла градус крытычнасці іх публікацый.

Трэцюю групу ўтвараюць праўрадавыя «грамадзянскія актывісты». Яны ахвотна падтрымліваюць некаторыя дзеянні пуцінскай дыктатуры, уключаючы ідэалагічныя кампаніі, вайну, дапамогу арміі і насельніцтву акупаваных тэрыторый. Але галоўная іх задача — увасабленне ўласных праектаў і кар'ерны рост. Звычайна іх праекты па сутнасці не звязаныя з вайной, але могуць быць пабудаваныя на абслугоўванні ўлады і яе рэпрэсіўных палітык.

Ідэалагічна грамадзяне-актывісты прымакаюць да праўрадавых або патрыятычных праектаў — напрыклад, да прапуцінскай «Маладой гвардыі» «Адзінай Расіі», або да грамадскіх і сацыяльных ініцыятываў, звязаных з Рускай праваслаўнай царквой. Як публічна прыкметныя фігуры, яны арыентуюцца на дзяржаўніцкую ідэалогію, актыўны «патрыятызм» — без «перагібаў» і крытыкі ўлады. Але яны здольныя крытыкаваць рэгіянальныя ўлады і асобных федэральных чыноўнікаў.

Тыповы прыклад — новая ўпаўнаважаная па правах чалавека Яна Лантратава, якая неўзабаве пасля прызначэння заявіла, што яе галоўная задача — абарона правоў удзельнікаў СВА, або папулярная сярод пубертатных падлеткаў блогерка, кіраўніца Лігі бяспечнага інтэрнэту Кацярына Мізуліна (больш за 200 тыс. падпісчыкаў толькі ў цік-току), якая спецыялізуецца на даносах у органы ўлады на «непатрыятычных» або фрывольна апранутых прадстаўнікоў шоу-бізнесу і забаўляльныя сегменты інтэрнэту.

Ваенкары

Чацвёртую буйную групу складаюць ваенкары, звязаныя з арміяй, Данбасам або парамілітарнымі фарміраваннямі. Яны пастаянна пішуць пра вайну, звязаныя з ёй навіны тылу, пра Украіну. Звычайна гэта людзі з ультраправым палітычным бэкграўндам (актыўныя мілітарысты, рускія нацыяналісты, манархісты, неанацысты, расісты, футбольныя фанаты, гіпермаскулінныя антыфеміністы-неатрадыцыяналісты, радыкальныя праваслаўныя, чачэнцы-«кадыраўцы»). Ёсць сярод іх і радыкальныя левыя «антынатоўцы», і сталіністы (напрыклад, надзвычай папулярны севастопальскі вайсковы і «геймерскі» блогер Барыс Рожын, стваральнік праекта Colonelcassad). Яны актыўна падтрымалі (у тым ліку асабістым удзелам) уварванне Расіі ва Украіну ў 2014 годзе, а потым удзельнічалі ў баявых дзеяннях або займаліся дапамогай фронту і праваеннай прапагандай.

Адносіны гэтай групы Z-блогераў з уладай вельмі няпростыя. У траўні 2026 у дыскрэдытацыі арміі быў абвінавачаны Міхаіл Аксель, які з 2014-га падтрымліваў прарасійскія сілы на Данбасе, а ў апошнія гады быў ваенкарам на харкаўскім напрамку і каардынаваў працу ваенных інтэрбрыгад. «У дыскрэдытацыі арміі абвінавачаны лідар партыі «Іншая Расія» Эдуарда Лімонава, якая лідзіруе па колькасці ўдзельнікаў вайны, параненых і забітых партыйцаў», — абурылася папулярная левая Z-блогерка і журналістка Дар'я Міціна.

Але нічога дзіўнага ў гэтай навіне няма. Асяроддзе ваенкароў фармавалася пераважна з прадстаўнікоў радыкальнай мілітарысцкай нацыяналістычнай апазіцыі, якая лічыла Пуціна і яго паплечнікаў заклятымі ворагамі. Улада для іх была занадта ліберальнай, прарыначнай, праеўрапейскай, падтрымлівала міграцыю і ігнаравала маргіналаў. Некаторыя прадстаўнікі падобных рухаў не змаглі дамовіцца з дзяржавай і падвяргаюцца розным пераследам, напрыклад, Z-блогер Уладзіслаў Паздзнякоў, стваральнік сеткавай супольнасці «Мужчынская дзяржава». Ён актыўна падтрымлівае вайну і праваенныя грамадскія ініцыятывы, але ваенкарам не з'яўляецца.

Пуцінскім палітычным адміністратарам спатрэбілася нямала часу, каб уключыць гэтых радыкалаў у палітычную сістэму, і толькі пасля пачатку агрэсіі супраць Украіны ім знайшлося рэальнае «дзяржаўнае» справа: ваяваць супраць ЗСУ на Данбасе. Аднак эйфарыя «Рускай вясны» працягнулася два-тры месяцы, пасля чаго яны перайшлі да крытыкі «федэралаў» за абмежаваную і запознелую падтрымку сепаратыстаў і расійскіх баевікоў, за нежаданне адразу ўключыць Данбас у склад РФ, за карупцыю пры размеркаванні дзяржсродкаў і працяглы прыток мігрантаў з Цэнтральнай Азіі.

Аналагічная сітуацыя склалася з пачаткам паўнамаштабнай вайны ў 2022 годзе. Пасля першага месяца надзеі ў асяроддзі ваенкароў распаўсюдзіліся крытычныя настроі, прывёўшы да трох буйных крызісаў у іх адносінах з уладай. Першы разгарэўся вясной-летам 2023-га, калі ваенкары падтрымалі крытыку на адрас Мінабароны з боку кіраўніка ПВК «Вагнер» Яўгена Прыгожына: фронт дрэнна забяспечваецца, ваеннае і тылавое камандаванне робіць мноства памылак.

Пасля разгрома прыгажынскага мяцяжу ваенкары панеслі першыя страты: быў арыштаваны і асуджаны на 4 гады зняволення Ігар Гіркін (Стралкоў), былы лідар групоўкі, што ініцыявала вайну на Данбасе (парадку 160 тыс. падпісчыкаў у ютубе). Ён актыўна і радыкальна казаў пра недзеяздольнасць ваеннага і палітычнага кіраўніцтва РФ. Арышт Стралкова спыніў дзейнасць сфармаванага вакол яго Клуба абураных патрыётаў, які аб'ядноўваў блогераў-нацыяналістаў, што пішуць пра вайну.

Другі крызіс у адносінах ваенкароў і ўлады адбыўся ў лютым-красавіку 2024 года пасля самагубства Андрэя Марозава (Мурз), аднаго з найбольш вядомых ваенкароў. Ваенаслужачы Мурз хацеў прыцягнуць увагу да шматлікіх страт расійскіх вайскоўцаў пры штурме Авдзееўкі і праблем са сувяззю ў войсках (сродкі на яе былі развораныя). Мурз стаў ахвярай травлі з боку «ахраноты» пад кіраўніцтвам Уладзіміра Салаўёва. Два месяцы пасля яго сыходу ваенкары публікавалі разоблачэнні, працягваючы зададзеныя Мурзам тэмы.

І цалкам лагічнай стала адстаўка Сяргея Шайгу з пасады міністра абароны і арышты яго намеснікаў і начальнікаў упраўленняў міністэрства па абвінавачанні ва ўсепранікальнай карупцыі. Нібыта ў развіццё абвінавачанняў Мурза начальнік галоўнага ўпраўлення ВС РФ па сувязі Вадзім Шамарын быў прыгавораны за хабар да сямі гадоў зняволення, а яго папярэднік на гэтай пасадзе Аляксандр Аглоблін — да 9 гадоў. Ваенблогеры палічылі смерць Мурза «помсчонай» і засталіся задаволеныя новым міністрам Андрэем Белаусавым, які сустрэўся з імі, наладзіў адносіны і абмен інфармацыяй. Рэакцыя адміністрацыі Пуціна на гэта была нервовай, і кантакты былі спынены.

Трэці крызіс у адносінах ваенкароў і ўлады завяршыўся «без задавальнення». Ён быў звязаны з гібеллю ў верасні 2024 г. Сяргея Грыцая (Эрнэст) і Дзмітрыя Лысакоўскага (Гудвін), дасведчаных аператараў дронаў і распрацоўшчыкаў тэхналогій іх прымянення, папулярных блогераў. Яны пацярпелі за спробу выкрыць карупцыю на ўзроўні камандавання палка, у якім служылі: былі адправлены ў бессэнсоўны штурм. Тыя, каго яны абвінавачвалі ў карупцыі, спрабуюць уратаваць рэпутацыю праз суд.

Ваенкары тады ставілі пытанне пра казачную карупцыю ў камандаванні палявых частак і пра практыку «абнулення» — забойства (прамога або праз адпраўку ў штурм) нелаяльных і непатрэбных байцоў пры адсутнасці мінімальнага кантролю за дзейнасцю камандзіраў сярэдняга звяна з боку ваеннага начальства і ваеннай пракуратуры. Але на сей раз ваеннае кіраўніцтва замест прыняцця сістэмных мер заткнула залежных ваенкароў і націснула на «незалежных». Апазіцыйны настрой ад гэтага не паменшыўся.

У 2025 годзе яны публікавалі ўсё больш адкрытыя і радыкальныя тэксты пра сітуацыю на фронце. Апісваючы праблемы шараговых байцоў, створаныя працай украінскіх дронаў, дрэнным забеспячэннем, бессэнсоўнай адпраўкай на забой на дрэнна разведаныя ўкраінскія пазіцыі, звязаныя з карупцыяй на ўсіх узроўнях; кажучы пра зруйнаваныя населеныя пункты Данбаса, пра бесчынствы тыловых ахоўных частак, пра замяшчэнне «рускіх мужыкоў» у тыле мігрантамі, — ваенкары прыходзілі да высновы, што вайна вядзе не да перамогі, а толькі да бясконцых, нічым не апраўданых ахвяр.

Першым на гэтую рыторыку перайшоў усё той жа Ігар Гіркін, і ў зняволенні маючы доступ да інфармацыі і свайго блога, фактычны ініцыятар вайны з Украінай і культавая для ваенкароў фігура.

Улады глядзелі на іх апазіцыйную актыўнасць спакойна, паколькі ваенкары адыгрываюць важную ролю. Па-першае, яны інфармуюць праваенна настроеных расіян пра рэаліі вайны, эфектыўна замяняючы ім дзяржаўныя медыярэсурсы.

Па-другое, інфармуюць ваеннае і палітычнае кіраўніцтва пра найвострыя праблемы, якія спрабуюць схаваць армейскія камандзіры і спецслужбы.

Па-трэцяе, прыцягваюць сродкі ў прыхільнікаў вайны, забяспечваючы фронт дронамі, сродкамі сувязі, бронекамізэлькамі, палівам для генератараў у акопах і т. д.

Для найпапулярнейшых блогераў праведзены «чырвоныя лініі», на якія арыентуюцца астатнія. Ваенкары — супрацоўнікі дзяржмедыя, напрыклад Аляксандр Сладкоў (ВГТРК), на ўласных пляцоўках дазваляюць сабе куды больш, чым у федэральным эфіры.

Вынікам поўнай перамогі ваенкароў над інфармацыйнымі рэсурсамі Мінабароны і Генштаба стала спыненне з сярэдзіны кастрычніка 2025 года публічнай дзейнасці Ігара Конашэнкава, былога галоўнага спікера Мінабароны.

Медаканфлікт вясны 2026 года

У расійскай паліталогіі і сацсетках папулярная канцэпцыя «чорнага лебедзя» — раптоўнай, непрадказальнай і знешне не надта прыкметнай падзеі, якая можа цалкам змяніць сітуацыю і прывесці да вялікіх непрыемнасцяў. Зімой-вясной 2026 года ў Расіі адбыліся тры слаба звязаныя паміж сабой падзеі, якія нарадзілі магутнейшы за апошнія тры гады крызіс у адносінах цэнтральнай улады і лаяльнай, «патрыятычнай» (праваеннай) часткі грамадства.

З сярэдзіны студзеня 2026 года ўлада занепакоілася забаронай надзвычай папулярнага ў Расіі тэлеграма (месенджара) і пераводам усяго насельніцтва Расіі ў Мах, які належыць «Яндэксу». Паспешлівыя меры па ўкараненні недасканалага і непапулярнага Маха суправаджаліся забаронамі на выкарыстанне тэлеграма ў госустановах, сілавых структурах і абмежаваннем яго трафіку.

Улады не ўлічылі, што многія вайсковыя падраздзяленні каардынуюць аператыўную дзейнасць праз закрытыя чаты ў тэлеграме. На мяжы 2025-2026 гадоў іх сістэмы сувязі і так панеслі істотную шкоду: Ілан Маск увёў тэхналагічныя абмежаванні на выкарыстанне Starlink расійскімі вайсковымі. Удар па тэлеграме пры адсутнасці адэкватнай альтэрнатывы істотна скараціў баявыя магчымасці арміі. У студзені 2026 «фронт застыў», а затым расійская армія крыху адступіла па некалькіх напрамках. У ваенкароў гэта выклікала ўспышку вострай крытыкі недарэчных дзеянняў чыноўнікаў.

Праблема была (і застаецца) яшчэ і ў тым, што большасць ваенкароў вядуць сваю інфармацыйную дзейнасць менавіта ў тэлеграме. Фэйсбук і інстаграм у Расіі забаронены, а аўдыторыя іншых сацыяльных платформаў належыць да ўзроставых і сацыяльных страт, куды менш зацікаўленых палітыкай і вайной. Забарана тэлеграма наўпрост б'е па інфармацыйным і фінансавым баку дзейнасці ваенкароў, іх «зборах» на вайну і рэкламе.

У студзені–сакавіку 2026 года з-за ўспышкі небяспечнай інфекцыі (афіцыйна пастэрэлёз, насамрэч яшчур) у двух дзясятках рэгіёнаў Расіі, і асабліва – у Навасібірскай вобласці, разгарэўся скандал з-за забою буйной рагатай жывёлы. Атака на кароў і быкоў была абстаўлена па правілах «спецаперацый» — з раптоўнымі налётамі на сёлы вялікіх груп паліцыі і ветэрынараў, якія знішчалі статкі без папярэджання, нярэдка ў адсутнасць гаспадароў.

Фермеры сцвярджалі, што знішчэнне не закранула буйныя аграхолдынгі (што няпраўда, проста аграхолдынгі забівалі статкі ціха); выплачаныя кампенсацыі былі відавочна недастатковыя. Рэакцыяй на варварскія дзеянні ўладаў у дачыненні да статкаў сталі лакальныя пратэсты мясцовых жыхароў і ролікі ў сацсетках з пратэстамі супраць раптоўных мер і разарэння фермераў.

А 3 красавіка ў цэнтры Масквы раптам выключылі мабільны інтэрнэт. Уключаны ён быў толькі праз паўтары тыдні. Гэта стала шокам для расійскага палітычнага класа, чыноўніцтва, медыйнай супольнасці і бізнесменаў. Адключэнні мабільнага інтэрнэту ў 2025 годзе сталі нормай у еўрапейскай частцы краіны, асабліва ў прыгранічных з Украінай абласцях, на поўдні Расіі, у Паволжжы. Адключэнні тлумачыліся «прафілактыкай» атак украінскіх дронаў, якія арыентаваліся на мясцовасці паводле расійскіх сім-карт.

З канца 2025 года гэтая тэхналогія састарэла, але расійскія ўлады толькі ўчастылі і пашырылі адключэнні, нарадзіўшы ў сацсетках страхі поўнай блакіроўкі мабільнай сувязі нават у рэгіёнах, дзе дроны ЗСУ не з'яўляліся або бывалі рэдка. Многія тлумачылі гэты крок панікай спецслужбаў пасля ліквідацыі кіраўніцтва Ірана з дапамогай узлому сістэм відэаназірання. Абвешчана пра гэта было ў той жа дзень, 3 красавіка. У чэрвені спецслужбы заявілі, што раскрылі сістэму сачэння за вышэйшым чыноўніцтвам праз мабільныя дадаткі.

Рэальная прычына і вынік адключэнняў сувязі так і засталіся загадкай. Але разам з ціскам на тэлеграм і спробай перавесці карыстальнікаў сацсетак у Max гэта выклікала ў іх трывогу і пытанні, наколькі далёка пойдуць улады ў жаданні кантраляваць інтэрнэт.

Палітычныя прэтэнзіі да Пуціна пачалі з'яўляцца ў дзеячаў, далёкіх ад апазіцыі. 17 сакавіка вядомы Z-агульнасоц. дзеяч Ілья Рэмесло, былы член Грамадскай палаты і рэгулярны аўтар калонкі ў RT і РИА «Новости», раптам апублікаваў кароткі і энергічны тэкст, які тлумачыць, чаму ён перастаў падтрымліваць Пуціна. Тэкст пачынаўся з антываеннай тырады. Запіс толькі на старонцы аўтара паглядзелі 645 тысяч чалавек, яна была шматкроць ператрансляваная. То быў першы сур'ёзны званок пачаўшагася бунту.

Праз месяц Вікторыя Боня, фэшн-блогерка, актрыса і зорка рускамоўнага інстаграма, якая жыве ў Манака, звярнулася да Пуціна з разгорнутай «чалабітнай». У ёй былі запэўніванні ў асабістай адданасці, абвінавачанні «шушары», якая стаіць паміж Пуціным і народам, і папярэджанні пра нягоды, што пагражаюць Пуціну, калі ён не пачуе «голас народа». Боня казала пра буйное наводненне ў Дагестане, дзе мясцовыя ўлады выявілі поўную пасіўнасць, пра забарону інстаграма, што ўдарыла па малым бізнесе, пра праблемы з пляжамі ў Анапе пасля разліву нафты, пра знішчэнне статкаў у Сібіры, пра забарону сацсетак і прапанавала прыбраць бар'ер паміж Пуціным і народам з дапамогай спецплатформы, на якой народ будзе пісаць Пуціну.

Зварот Боні паглядзелі каля 30 млн чалавек, ён актыўна абмяркоўваўся ў медыя і «спрацаваў» нягледзячы на супрацьдзеянне «ахраноты» ў асобе Салаўёва і яго прыхлябацеляў. Дзмітрый Пяскоў пацвердзіў, што зварот дайшоў да Пуціна, і неўзабаве той выступіў супраць «звышмерных забаронаў».

Гэтыя заявы сталі часткай добра арганізаванай кампаніі. Салаўёў, які абразіў Боню, быў вымушаны запрасіць яе ў эфір і публічна выбачыцца. У красавіку 2026 года Таганскі суд Масквы спыніў справу аб «дыскрэдытацыі арміі» супраць Паўла Губарэва, аднаго з найбольш вядомых і апазіцыйных ваенкароў, былога «народнага губернатара Данецкай вобласці». Яго прыцягвалі да адказнасці за выказванні пра генерала Апці Алаудзінава, намесніка начальніка Галоўнага ваенна-палітычнага ўпраўлення ВС РФ, а з 2024 — камандзіра спецназа «Ахмат». Двума тыднямі раней Салаўёў абзываў Губарэва «мраззю» і «здраднікам» за разгорнутае інтэрв'ю ліберальнаму журналісту Юрыю Дудзю.

Выступленні Рэмесла і Боні, заканчэнне пераследу Губарэва, які меў усе шанцы падзяліць лёс старога саюзніка Ігара Гіркіна, пашырылі магчымасці для крытыкі ўлады Z-блогерамі. Ваенкары і частка Z-агульнасоц. дзеячаў скарысталіся гэтай магчымасцю, і неўзабаве іх стужкі захлынуў паток вострай крытыкі палітычнага кіраўніцтва краіны.

Ідэалагічны раскол паміж ваенкарамі

Крытыка датычыла немагчымасці і бессэнсоўнасці працягваць вайну ў яе цяперашнім выглядзе: расійская ваенная тактыка дазваляе прасоўвацца толькі па непатрэбных руінах і рэштках маланаселеных вёсак. Прычынай няўдачы ў вайне абвяшчаліся праблемы ў кіраванні краінай, а адказнасць за гэта, у адрозненне ад 2023 года, ускладалася не на Мінабароны і Генштаб, а на Пуціна.

Нярэдка блогеры нагадвалі, што Расіяй кіруюць старыя, якія неадэкватна ўяўляюць сучасныя рэаліі, прытрымліваюцца лішніх сацыяльных забаронаў і кепскай тэхналагічнай палітыкі, пабудаванай не на развіцці, а на абароне ад пагроз, дрэнна і павольна рэагуюць на «выклікі».

У красавіку 2026 года, калі з Крамля павеяла «адлігай», руска-нацыяналістычны публіцыст Ягор Холмагораў, некалькі гадоў які працаваў у Сіманьян, выказаў думку, што нагадала словы ненавісных яму «пра-заходніх» лібералаў: «Сітуацыя на сёння выглядае так, як калі б увосень 1942 года палітбюро пачало б новую калектывізацыю (напрыклад, адабрала б прысядзібныя ўчасткі) і абвясціла сухі закон. То бок гэтыя людзі рэальна абсалютна вар'яцкія і цягнуць нас да катастрофы прамым рэйсам».

Што да таго, што трэба зрабіць з ідзеючай вайной, меркаванні падзяліліся.

Значная частка (асабліва ўдзельнікі вайны з 2014 года і ўраджэнцы Данбаса) выступалі за спыненне вайны па лініі супрацьстаяння. Па іх меркаванні, ніякія мабілізацыйныя меры ў грамадстве ўжо не дапамогуць, а кожны крок эскалацыі вядзе да ўзмацнення Украіны, умацавання яе нацыянальнай ідэнтычнасці і ўнутранай сплочанасці і да павелічэння яе міжнароднай падтрымкі. Гіркін пісаў: «Цяпер можна колькі заўгодна мабілізаваць людзей на фронт, пераламаць зыход вайны яны не змогуць. Гэты момант прайшоў».

Супрацьнікам вайны стаў пісьменнік і папулярны блогер Данііл Туленкаў, былы штурмавік атрадаў злачынцаў «Шторм-Z», якому ўдалося дэмабілізавацца ў 2026 годзе. У траўні-чэрвені ён апублікаваў серыю «паражэнчых» запісаў з санаторыя ў Томскай вобласці, напоўненага скалечанымі ветэранамі. Туленкаў лічыць, што вайна згубная для краіны, а яе спыненне дыктуецца інтарэсамі расійскай дзяржаўнай, сацыяльнай і эканамічнай устойлівасці.

Іншая група ваенкароў, цясней звязаная з дзяржаўнымі або калядзяржаўнымі медыя, а таксама прадстаўляючая прафесійных вайскоўцаў, што пайшлі ў ваенную аналітыку і «грамадскую працу» (напрыклад, крытычны да федэральных уладаў канал «Два майора» з прыблізна 1 млн падпісчыкаў) заклікае да эскалацыі баявых дзеянняў, мабілізацыі грамадства і грамадзян на вайну, да палітычных чыстак, прарэджвання эліты і, вядома, да ўзмацнення бамбёжак Украіны, у тым ліку атамнымі бомбамі — да поўнага знішчэння ўкраінскай дзяржаўнасці і ўкраінства як феномена.

У тым жа духу пісаў прафесійны ваенны журналіст, савецкі афіцэр, рэдактар ваеннага аддзела руска-нацыяналістычнага штотыднёвіка «Заўтра» Уладзіслаў Шурыгін: «Пара […] прызнаць, што для нармальнага жыцця рускай дзяржавы абавязковай умовай з'яўляецца знішчэнне ўкраінскай дзяржаўнасці ў цяперашнім выглядзе».

А фактычны лідар Z-літаратараў, пісьменнік Захар Прылепін аргументаваў, што Украіне не патрэбны мір: «Нават калі мы калі-небудзь, неверагоднымі намаганнямі, цудам, на бровях, вернем Краматорск і Славянск — з чаго мы ўвогуле ўзялі, што Украіна спыніць вайну? […] Для Украіны вайна — гэта грошы, гэта сэнс існавання, гэта бясконца аднаўляльны рэсурс». Такія заявы выглядаюць як сеанс самаўгаворвання, што нават у выпадку перамір'я будзе патрэбны наступны раунд вайны.

Закруціць гайкі

Падобная актыўнасць Z-блогераў не магла доўга заставацца без пакарання. У траўні стала вядома, што Ягора Гузенку, аднаго з самых вядомых і скандальных ваенблогераў («Трынаццаты») пакінулі без сувязі і адправілі на перадавыя пазіцыі за запіс, у якой ён абвінаваціў Пуціна ў сістэматычнай хлусні. Тады ж канал «Русскі Мір. Украіна» заявіў: «Патрыятычнай грамадскасці Расіі пара сур'ёзна заняцца сваёй уласнай лёсам — па заканчэнні СВА актыў чакае жорсткая зачыстка».

У траўні многія былі ўпэўнены, што Гузенка стаў ахвярай «абнулення» — бязсуднага забойства або адпраўкі на заданне, з якога не вяртаюцца. Аказалася, ён жывы, але з 13 чэрвеня знаходзіўся ў руках ваеннай паліцыі, а 8 ліпеня яго афіцыйна арыштавалі па арт. 282 КК (узбуджэнне нянавісці або варожасці), і цяпер ён у Валгаградскім СІЗА. Лёс Гузенкі ўспрымаўся як дэманстрацыя «чырвоных ліній» у магчымай крытыцы ўлады, ва ўсякім выпадку ваеннаслужачымі. Цяпер канал Гузенкі ў асноўным складаецца са збораў на «гуманітарную дапамогу» і ролікаў пра ўкраінскія праблемы. Крытычныя пасты сталі рэдкасцю, іх танальнасць змякчылася.

У ліпені быў арыштаваны за «дыскрэдытацыю арміі» і Ілья Рэмесло, цяпер ён пад следствам.

Служба знешняй разведкі Расіі заявіла, што ўкраінскія спецслужбы спрабуюць скупляць расійскія «патрыятычныя» і ваенныя тэлеграм-каналы для распаўсюду дэзінфармацыі, дыскрэдытацыі арміі і ўлады. Пасля такога «папярэджання» колькасць крытычных публікацый у ваенкароў і іх градус рэзка паменшыліся.

Хаця некаторыя каналы эпізадычна дэманструюць крытычнасць.

Вынікі

Да лета расійскім уладам удалося рэзка знізіць крытыку ў свой адрас з боку ваенкароў і іншых Z-блогераў: вясновы медыйны крызіс у сацсетках быў купіраваны. Але той крызіс нарадзіў важныя змены ў публіцыстычнай Z-супольнасці. І магчыма, новы крызіс ужо не за гарамі. Значная частка Z-блогераў стала крытычней да ўлады і пачала называць Пуціна непасрэдным вінаватцам праблем. Упершыню Z-блогеры больш крытыкуюць не «лібералаў» і «глабалістаў», а чыноўнікаў з іх забаронамі.

Ваенкары і частка Z-блогераў пачалі змагацца з «пра-заходняй» апазіцыяй за тое, хто правільней прадстаўляе антыпуцінскія настроі. Пачынае фарміравацца «сапраўдная» радыкальная апазіцыя: складзеная з «тых, хто застаўся», «патрыятычнае антыпуцінства 2.0». Яно моцна адрозніваецца ад папярэднікаў, якія звалі Пуціна да вайны і падтрымкі «рускіх ва Украіне».

Градус публічна дэманстраванай ваенкармі нянавісці да «уехаўшых» пачынае зніжацца. Сімптомам гэтага стала інтэрв'ю Губарэва Дудзю і абмеркаванні ў ваенкароўскіх і Z-блогах магчымасці эміграцыі актыўных «патрыётаў».

Фокус «патрыятычнага антыпуцінства 2.0» прыняў антываенны характар. Брутальныя барадаатыя мужчыны з ваенным досведам, якія хваліліся гатоўнасцю да вайны і былымі заслугамі, быццам прачыталі Рэмарка і занялі процілеглую пазіцыю. Цяпер яны даказваюць, што вайну пара спыняць. Нярэдка гэта робіцца з «паражэнчых» пазіцый. Адзін з самых ад'ёзных разжыгальнікаў вайны, ваенкар «КП» Дзмітрый Стешын разважае пра неабходнасць ліквідацыі (за безнадзейнасцю гэтага праекта) прарасійскага анклава ў Праднястроўі, які раней быў фінальнай мэтай «Рускай вясны».

Патэнцыял крытычнага пафасу ваенкароў і спачуваючых ім блогераў, уключаючы прапагандыстаў, пакуль выкарыстаны вельмі слаба. Ён можа раскруціцца значна мацней. Прыкладна так з іроніі і сацыяльнай трывогі ТБ-перадач і публікацый савецкіх СМІ ў першай палове 1980-х за некалькі месяцаў вырасла перабудовачная журналістыка, настроеная супраць улады.

Усё гэта моцна змяняе палітычную атмасферу ўнутры краіны. Вынікам стала лакальнае адступленне ўладаў ад палітыкі абмежавання інтэрнэту і татальнага ўкаранення месенджара Max і пачатак публічнага крытычнага пераасэнсавання сацыяльна-палітычнай і эканамічнай сітуацыі ў Расіі. Пакуль гэтыя трэнды лёгка «падмарозіць» пагрозамі і рэпрэсіямі.

Але ў жалезабетоннай канструкцыі расійскай прапуцінскай Z-супольнасці і дзяржапарату з'явіліся сур'ёзныя трэшчыны.

Мікалай Мітрохін, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com