17 лiстапада 2026, aўторак, 16:28
Падтрымайце
сайт
Сім сім,
Хартыя 97!
Рубрыкі

Калі ў Беларусі быў сапраўдны залаты век?

Калі ў Беларусі быў сапраўдны залаты век?

Полацк Усяслава Чарадзея, ВКЛ Вітаўта ці эпоха Скарыны.

Полацкае княства часоў Усяслава Чарадзея, Вялікае Княства Літоўскае пры Вітаўце ці XVI стагоддзе Францыска Скарыны і Статутаў ВКЛ? Які перыяд мінулага можна назваць сапраўдным залатым векам Беларусі?

Аб гэтым гісторык Цімафей Акудовіч распавядае ў новым выпуску праграмы «Вусы Скарыны». Сайт Charter97.org падрыхтаваў тэкставую адаптацыю асноўных тэзісаў выпуску.

Залатым векам звычайна называюць перыяд, які нашчадкі лічаць часам найвышэйшага росквіту сваёй краіны. Гэта эпоха моцнай дзяржавы, ваенных перамог і культурных дасягненняў. Аднак пры ўважлівым разглядзе выяўляецца, што ідэальнага часу не існавала. За вонкавым бляскам амаль заўсёды хаваліся войны, унутраныя супярэчнасці і будучыя крызісы.

Полацк і вытокі дзяржаўнасці

Першым прэтэндэнтам на званне залатога веку могуць быць XI–XII стагоддзі. Пры Усяславе Чарадзеі Полацкае княства стала адным з наймацнейшых палітычных цэнтраў Усходняй Еўропы. У сярэдзіне XI стагоддзя ў Полацку ўзвялі Сафійскі сабор, які мусіў падкрэсліць самастойнасць і высокі статус горада.

У XII стагоддзі жыла Еўфрасіння Полацкая. З яе імем звязаныя развіццё адукацыі, заснаванне манастыроў, будаўніцтва Спаса-Праабражэнскай царквы і знакаміты крыж, выраблены майстрам Лазарам Богшам у 1161 годзе. У гэты ж час на землях сучаснай Беларусі будаваліся храмы, ствараліся летапісы і развівалася кніжная культура. Яшчэ адной выбітнай постаццю эпохі стаў Кірыла Тураўскі.

Полацк сапраўды можна лічыць адным з вытокаў беларускай дзяржаўнасці і культуры. Аднак перыяд яго найвышэйшага росквіту аказаўся адносна кароткім. Полацкая зямля не ахоплівала ўсю тэрыторыю сучаснай Беларусі, а іншыя землі існавалі ў складзе асобных княстваў. Таму казаць пра агульны залаты век усёй Беларусі ў XI–XII стагоддзях было б перабольшаннем.

Эпоха Вітаўта

Яшчэ адзін магчымы залаты век прыпадае на канец XIV і першую палову XV стагоддзя. Падчас правлення Вітаўта Вялікае Княства Літоўскае дасягнула вяршыні свайго палітычнага і ваеннага ўплыву. Яго ўладанні і сфера ўплыву цягнуліся ад Балтыкі да паўночнага ўзбярэжжа Чорнага мора.

Галоўным сімвалам гэтай эпохі стала Грунвальдская бітва 1410 года. Аб'яднанае войска Польшчы і ВКЛ нанесла рашучую паразу Тэўтонскаму ордэну. Перамога змяніла суадносіны сіл у рэгіёне і ўмацавала міжнароднае становішча Вялікага Княства.

У літоўскай гістарычнай памяці час Вітаўта часта называюць залатым векам. Для Беларусі гэта таксама важная частка мінулага. Большасць беларускіх земляў уваходзіла ў склад ВКЛ, а русінскія князі, шляхта і гарады адыгрывалі заўважную ролю ў жыцці дзяржавы.

Аднак Вялікае Княства таго часу заставалася складаным аб'яднаннем розных земляў. Яго рэгіёны адрозніваліся мовай, верай, прававымі традыцыямі і культурай. Агульная палітычная сістэма ўжо існавала, але адзіная культурная прастора толькі фармавалася. Таму эпоху Вітаўта хутчэй можна назваць часам ваенна-палітычнай моцы, чым паўнавартасным залатым векам беларускай культуры.

XVI стагоддзе і Францыск Скарына

Найбольш звыклым прэтэндэнтам на званне залатога веку Беларусі застаецца XVI стагоддзе. Гэта час Рэнесансу, Рэфармацыі, развіцця кнігадрукавання, права і архітэктуры.

У 1517 годзе ўраджэнец Полацка Францыск Скарына выдаў у Празе «Псалтыр», а потым надрукаваў асобнымі кнігамі Біблію. У 1522 годзе ён адкрыў друкарню ў Вільні і выпусціў «Малую падарожную кніжыцу». Праз тры гады там жа быў надрукаваны «Апостал».

У гэтую эпоху працавалі гуманіст і паэт Мікалай Гусоўскі, асветнік і выдавец Сымон Будны. Узвысіўся род Радзівілаў, а Нясвіж ператварыўся ў адзін з важных культурных цэнтраў Вялікага Княства. Будаўніцтва новага замкавага комплексу пачалося там у 1580-х гадах.

Адзін з галоўных дасягненняў XVI стагоддзя — тры Статуты ВКЛ, прынятыя ў 1529, 1566 і 1588 гадах. Яны былі развітымі зводамі дзяржаўнага, грамадзянскага і крымінальнага права. Трэці Статут, у падрыхтоўцы і выданні якога важную ролю адыграў Леў Сапега, быў надрукаваны на канцылярскай русінскай мове. У беларускай гістарыяграфіі яе часта называюць старабеларускай.

Не абыходзілася і без ваенных перамог. У 1514 годзе войскі ВКЛ і Польшчы разграмілі маскоўскую армію пад Оршай, а ў 1564 годзе атрымалі перамогу на рацэ Уле.

Але і XVI стагоддзе нельга лічыць безвоблачным. Узмацненне Маскоўскай дзяржавы прывяло да цяжкіх войнаў. Падчас Лівонскай вайны маскоўскія войскі захапілі Полацк, а ўсходнія рэгіёны ВКЛ панеслі сур'ёзныя эканамічныя і чалавечыя страты.

У 1569 годзе была заключана Люблінская ўнія, якая стварыла Рэч Паспалітую. Вялікае Княства пазбавілася значнай часткі сваіх паўднёвых земляў, перададзеных Кароне Польскай. Пры гэтым ВКЛ захавала ўласнае права, адміністрацыю, казну і войска. Адначасова сярод знаці ўзмацняліся польскі культурны і моўны ўплывы.

Таму XVI стагоддзе можна назваць не толькі вяршыняй, але і «залатой восенню» Вялікага Княства Літоўскага. Культура і права дасягнулі высокага ўзроўню, аднак ужо праяўляліся працэсы, якія ў будучыні змянілі дзяржаву.

Калі ўсё ж выбіраць адзін перыяд, найбольш пераканаўча выглядае менавіта XVI стагоддзе. Яно пакінула спадчыну, непасрэдна звязаную з сучаснай беларускай культурай: кнігі Скарыны, мова Статутаў, архітэктура Нясвіжа і традыцыя пісьмовага права.

Аднак кожны з разгледжаных перыядаў меў сваё значэнне. Полацк даў Беларусі старажытную дзяржаўную і культурную традыцыю. Эпоха Вітаўта стала часам геапалітычнай моцы. XVI стагоддзе прынесла росквіт кнігадрукавання, права і культуры. Таму беларускі залаты век правільней шукаць не ў адной ідэальнай эпохе, а адразу ў некалькіх яскравых старонках нацыянальнай гісторыі.

Напісаць каментар

Таксама сачыце за акаўнтамі Charter97.org у сацыяльных сетках

▲