Што адбудзецца пасля звяржэння Лукашэнкі?

Змены ў Беларусі забяспечаць бяспеку ўсяго рэгіёну.

Вядомы амерыканскі пісьменнік Юрый Фельштынскі, аўтар кнігі пра сучасную гісторыю Беларусі «Беларусь Наталлі Радзінай. Журналістка супраць дыктатара» даў інтэрв’ю польскаму выданню niezalezna.pl.

Юры Фельштынскі ўпэўнены, што адсутнасць цікавасці Еўропы і астатняга свету да Беларусі — гістарычнае непаразуменне, а ўступленне нашай краіны ў ЕС і НАТА забяспечыць бяспеку ўсяго рэгіёну. Сайт Charter97.org публікуе пераклад інтэрв’ю з польскай мовы.

— Вы гадамі займаліся гісторыяй Расіі, яе спецслужбаў. А на пачатку гэтага года выйшла ваша новая кніга, прысвечаная Беларусі і заснаваная на досведзе беларускай апазыцыі. З чым звязаны ваш інтарэс да гэтай тэматыкі? І ці ёсць у гэтым усім яшчэ след спецслужбаў? У чым, на ваш погляд, актуальнасць гэтай кнігі?

— Не трэба быць вялікім стратэгам, каб разумець, што ў сучасным свеце Беларусь з’яўляецца ключом да бяспекі Еўропы. На ўсходзе яна мяжуе з Украінай. На захадзе — з Літвой і Польшчай. Перад уварваннем ва Украіну ў лютым 2022 года Расія выкарыстала Беларусь як найважнейшы плацдарм для падрыхтоўкі свайго наступу, а атака на Кіеў з Беларусі стала кірункам галоўнага ўдару расійскай арміі. Мяркавалася, што імклівы захоп Кіева прывядзе да капітуляцыі Украіны і да вяртання ва ўкраінскую сталіцу ўрада Віктара Януковіча, а расійскія войскі праз Адэсу змогуць выйсці да межаў Малдовы, дзе ў рэгіёне, які называецца Прыднястроўем, таксама меўся даўно створаны Расіяй плацдарм, неабходны для захопу гэтай невялікай рэспублікі, што да 1991 года, як і Украіна, была часткай СССР.

На наступным этапе расійскае кіраўніцтва планавала прад’явіць НАТА ўльтыматум аб вывадзе з яго складу краін Балтыі, пагражаючы інакш паўнамаштабным уварваннем. На далейшым этапе НАТА павінны былі пакінуць краіны, што ўступілі туды пасля 1991 года. У гэтым і палягаў план Пуціна па аднаўленні СССР і таго ўплыву, якім карыстаўся Савецкі Саюз у Еўропе.

Але ўсё гэта было магчыма толькі ў тым выпадку, калі Беларусь заставалася б плацдармам для магчымага ўварвання ва Украіну і астатнюю Еўропу. Страціўшы кантроль над Беларуссю, Расія ўжо не змагла б ні пагражаць Еўропе, ні ўварвацца ў яе.

Адсутнасць цікавасці Еўропы і астатняга свету да незалежнай Беларусі варта лічыць трагічным гістарычным непаразуменнем. У снежні 1991 года разам з Расіяй і Украінай Беларусь падпісала Белавежскія пагадненні, афіцыйна спыніўшы існаванне СССР. Але на першых пасля распаду СССР прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі да ўлады прыйшоў прарасійскі палітык Лукашэнка, які застаўся кіраваць гэтай краінай назаўсёды як дыктатар.

Апазіцыйны антылукашэнкаўскі рух пачаўся ў Беларусі ўжо ў 1995 годзе. Ён жорстка падаўляўся ўрадам, які забіваў канкурэнтаў Лукашэнкі за ўладу і крытыкаў яго рэжыму, пакінуў у сіле смяротнае пакаранне, ад якога адмовілася не толькі Еўропа, але і Расія (з 1996 года), і прыбягаў да масавых арыштаў і зняволенняў апазіцыянераў, пакінуўшы ў Беларусі старое савецкае КДБ некранутым і нават не пераназваным.

Масавыя пратэсты, што пачаліся ў Беларусі ў жніўні 2020 года пасля таго, як прайграўшы выбары Лукашэнка абвясціў сябе на гэтых выбарах пераможцам, працягваліся некалькі месяцаў. Па сутнасці, гэта была рэвалюцыя, падаўленая Лукашэнкам з надзвычайнай жорсткасцю. І ўвесь гэты час Еўропа і ЗША назіралі за тым, што адбывалася, не аказваючы паўстанцам рэальнай дапамогі.

Не дзіўна, што рэвалюцыя была падаўленая. Апазіцыя была разгромленая. Лукашэнка застаўся пры ўладзе і прадставіў сваю краіну ў распараджэнне Пуціна, дазволіўшы скампактаваць у Беларусі расійскія войскі, неабходныя для ўварвання ва Украіну.

Разгром пратэстнага руху 2020 года, якому не дапамаглі ні Украіна, ні Польшча, ні Літва, што мяжуюць з Беларуссю, стаў першапрычынай пачатку поўнамаштабнай вайны ва Украіне ў лютым 2022 года.

— Галоўная гераіня вашай кнігі — журналістка Наталля Радзіна. Чаму менавіта яна, а не, скажам, Святлана Ціханоўская, якая, дарэчы, у лютым пераехала са сваім офісам з Вільні ў Варшаву.

— Калі я пішу кнігі, прысвечаныя складаным праблемам, што выходзяць за межы чыстай гісторыі, я вельмі часта абапіраюся на дапамогу сваіх сааўтараў, якія дапамагаюць мне разабрацца ў тэме. «ФСБ падрывае Расію», «Карпарацыя», «Трэцяя сусветная: бітва за Украіну», «Ад Чырвонага тэрору да тэрарыстычнай дзяржавы» — усе гэтыя кнігі былі напісаныя дзякуючы дапамозе маіх сааўтараў.

Беларусь я спрабаваў зразумець праз жыццё беларускага палітыка. Такім быў мой намер: паказаць Беларусь праз жыццё аднаго канкрэтнага чалавека. Вы слушна задалі пытанне пра Святлану Ціханоўскую, бо я паехаў менавіта да яе. Я сустрэўся ў Вільні з ёй і членамі яе каманды; затым пераляцеў у Вашынгтон, бо некалькі членаў яе каманды тады былі ў Вашынгтоне. Але Ціханоўская не пакінула на мяне ўражання, і, падаецца, гэта было ўзаемна. Ніякага энтузіязму з яе боку я не заўважыў.

Гэта было яшчэ да таго, як мне стала вядома, што перад ад’ездам з Беларусі Ціханоўская ўзяла ў Лукашэнкі 15 тысяч долараў. Калі б я ведаў пра гэта раней, сустракацца з Ціханоўскай я б не стаў.

Наступнай у спісе была Наталля Радзіна. Мы былі знаёмыя пэўную колькасць гадоў. Наталля час ад часу брала ў мяне інтэрв’ю для свайго сайта «Хартыя’97». Але канчатковае рашэнне напісаць пра Беларусь праз жыццё Наталлі Радзінай было прынята мною пасля таго, як у лютым 2024 года мы апынуліся ўдзельнікамі адной панэлі на форуме Свабоднай Расіі ў Вільні, а затым яшчэ і прэзентацыі ў Варшаве зборніка артыкулаў «Беларусь у НАТА», адным з аўтараў якога быў я. Гэтыя дзве падзеі ўсё і вызначылі. Я зразумеў, што здолею расказаць пра сучасную Беларусь — яе гісторыю, значэнне, праблемы і перспектывы — праз жыццё Наталлі Радзінай. Спадзяюся, што мне гэта ўдалося.

— Паводле даных польскага міграцыйнага парталу — на студзень 2026 г. у Польшчы пражывала каля 141 тыс. беларусаў з дазволам на знаходжанне. У перыяд з 2020 па 2025 год гэтая лічба павялічылася ў дзесяць разоў. А калі параўнаць з пачаткам 2016 года, то больш чым у 30 разоў (тады ў Польшчы пражывала каля 4 500 грамадзян Беларусі з дазволам на жыхарства). Польшча дзесяцігоддзямі з’яўляецца домам для многіх беларускіх апазіцыянераў. Як гісторык — якія вы бачыце магчымыя плюсы, а таксама мінусы ўзрастаючага патоку беларусаў у Польшчу?

— Статыстыка эміграцыі беларусаў — і Польшча не адзіная краіна, у якую беларусы ўцякаюць, — сведчыць пра непрыманне беларусамі рэжыму Лукашэнкі. Я спрабаваў паказаць у сваёй кнізе, што беларусы ніколі не лічылі сябе другасным прыдаткам Расіі, а арыентаваліся на тую Еўропу, да якой належалі Польшча і Літва. Гэты шлях адкрыты для Беларусі і сёння — праз уступленне ў ЕС і НАТА. Перашкодай з’яўляюцца Лукашэнка і Пуцін.

Але гэта часовыя цяжкасці, хоць яны цягнуцца ўжо некалькі дзесяцігоддзяў. Усе дыктатары смяротныя. Лукашэнка з Пуціным — не выключэнне. Калі дыктатарскі рэжым Лукашэнкі будзе звяргнуты, Беларусь здабудзе свабоду і ўвойдзе ў ЕС, міграцыя насельніцтва перастане быць вымушанай з’явай.

Польшча, што мяжуе з Украінай і Беларуссю, апынулася натуральным прыстанкам для ўкраінцаў, якія ратуюцца ад расійскай агрэсіі, і беларусаў, што ўцякаюць ад лукашэнкаўскай дыктатуры. Статыстыка гэтых міграцый вельмі прыблізная. Да паўтара мільёна ўкраінцаў выехалі ў Польшчу, паўтара–два мільёны палякаў жывуць і працуюць за мяжой. На гэтым фоне 140 тысяч беларусаў не надта змяняюць дэмаграфію краіны. Гасціннасць у дачыненні да суседзяў, якія апынуліся ў безвыходным становішчы, — якасць высакародная і звычайна ўзаемавыгадная.

— Ваша кніга выйшла на трох мовах — беларускай, рускай і ўкраінскай. Ці будзе яна таксама па-польску? І чаму?

— Я вельмі спадзяюся, што мая кніга выйдзе па-польску, перадусім таму, што гісторыя Беларусі неразрывна звязаная з польскай і павінна ўяўляць цікавасць для польскага чытача. У цяперашняй сітуацыі, калі Расія развязала вайну ва Украіне і пагражае агульнаеўрапейскаму міру, усведамленне стратэгічнай важнасці Беларусі — чаму будзе садзейнічаць публікацыя гэтай кнігі — з’яўляецца складнікам абароннай палітыкі дзяржаў Усходняй Еўропы. Змена рэжыму ў Беларусі, увод яе ў ЕС і НАТА, назаўсёды абароніць Польшчу ад расійскага ўварвання, у той час як Беларусь, якую Расія выкарыстоўвае як плацдарм для канцэнтрацыі войскаў і ўварвання да суседзяў, уяўляе пагрозу, у тым ліку і для Польшчы.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com