Адсоўванне Масквы

Нікол Пашынян стварыў найноўшую гісторыю.

Самым нечаканым сюжэтам выбараў у Арменіі сталі віншаванні. Нікола Пашыняна і армянскіх грамадзян, якія таксама абвешчаныя пераможцамі, віншуюць заходнія лідары і нават прэзідэнт Казахстана, які яшчэ ўчора заклікаў Пашыняна да асцярожнасці пры руху на Захад. Віншуюць лідары меркаванняў і карыстальнікі сацсетак, быццам Арменія выбірала не парламент, а ход гісторыі…

Нікола Пашыняна, сапраўды, ёсць з чым віншаваць: глыбока лакальную падзею ў не самай ключавой краіне свету яму ўдалося прадставіць сутыкненнем цывілізацый і геапалітычнай рэвалюцыяй. Магчыма, ён перамог бы і без усяго гэтага. І без лішніх ускладненняў, і без ціску на царкву, з-за якога ў барацьбу ў вобразе галоўнага суперніка ўключыўся магнат расійскай вырабкі Самвел Карапетян, які раней спраўна выконваў няпісаную дамоўленасць з армянскай уладай аб ненападзе.

Тады перадвыбарчая сутычка, напэўна, пайшла б па стандартным сцэнары: улада абвінавачвала б апанентаў у старых грахах, а тыі адказвалі б абвінавачаннямі ў здрадзе.

За вайну і супраць вайны

Пашынян сваю кампанію будаваў на адзіным, але беспераможным контрхадзе: што б там ні было раней, ад вайны Арменію можа ўберагчы толькі ён. Пашынян па пасадзе — манапаліст тэмы ўрэгулявання, і гэта само па сабе стала наймацнейшым адміністрацыйным рэсурсам. Апазіцыя нават не адразу заўважыла, як яе выпхнулі ў тую нішу, з якой абвінавачванне Пашыняна ў здрадзе аўтаматычна ператваралася ў заклікі да рэваншу і, значыць, да вайны.

Але ў урэгуляванні быў яшчэ адзін прайграўшы — Масква. Па розных матывах, але аднолькава паспяхова Баку і Ерэван фактычна адсоўвалі яе, з задавальненнем асвоіўшы двухбаковы фармат зносін, без пасярэднікаў — і маскоўскіх, і еўрапейскіх. І калі апошнія і так не вельмі настойвалі на сваім удзеле, Масква страціла важны плацдарм для пранікнення ў інфраструктурныя праекты, якія для яе — аснова яе экасістэмы ва ўсім рэгіёне.

Словам, Масква не магла не апынуцца на баку апазіцыі. Але паколькі ў апазіцыі былі людзі і раней Маскве блізкія, «карабахскія» матывы супрацьстаяння пашырыліся да гістарычнага выбару паміж Захадам і Расіяй: той, хто супраць Пашыняна, цяпер аказаўся не толькі за вайну, але і супраць Еўропы, і за Маскву.

Пазіцыянаванне

А сам Пашынян быў не проста ўзважаны, але і ўсяляк мацаваў падазрэнне: нягледзячы ні на што ён заўсёды знойдзе магчымасць дамовіцца з Крамлём — хоць на парадзе Перамогі, хоць на слёце эколагаў на Алтаі. Для падтрымання геапалітычнага агню ў яго меўся іншы фланг — заходні. Брусэль таксама апынуўся ўцягнуты ў сістэму каардынат, прапанаваную Пашынянам: хто супраць міру — той за Маскву з усімі вынікаючымі наступствамі.

І ва многім гэта так. У абывацельскім успрыманні ўсе сігналы — і ўлады, і апазіцыі — праламляюцца праз грані армянскай міфалогіі, у якой каштоўнасці часта ўніверсальныя толькі ў той ступені, у якой яны адпавядаюць інтарэсам армянства. І паміж радкоў апазіцыйных заклікаў гэты матыў адчувальны і праніклівы: калі Масква, хай яна і не дапамагла ў вайне, але калі яна зноў скажа, што Карабах — гэта Арменія, дык няхай і Крым з Данбасам, а трэба будзе, дык і Кіеў будзе Расіяй. А Пашынян па-ранейшаму настойвае на нейтралітэце, але яго пазіцыянаванне ўжо не патрабуе дадатковых высілкаў: ён з Захадам, і выбар зроблены.

Усё гэта калісьці ўжо было — гадоў трыццаць таму на любых постсавецкіх выбарах фаварыты таксама любілі дзяліцца на празаходніх і прарасійскіх; гэта лічылася крытэрыем, які насамрэч і тады дзейнічаў у значна меншай ступені, чым хацелася думаць. Але тады, кажучы «Захад», людзі мелі на ўвазе не геаграфію, а палітычную філасофію, што было асабліва зручна тым, што яе не патрабавалася фармуляваць. Цяпер выбар, які называюць «заходнім», — толькі форма пазіцыянавання паміж Захадам і Расіяй.

Ідэйнага напаўнення для гэтага ўжо не патрабуецца, нават дэкларатыўнага. Калі раней дыстанцыяванне ад Масквы было фактарам, неабходным для далейшай палітычнай эвалюцыі, у сённяшніх абставінах яго ўжо прынята лічыць самадастатковым.

Захад за асобнымі выключэннямі і раней быў для постсавецкіх краін катэгорыяй інструментальнай. Але ў развагах пра Захад хоць бы паміж радкоў і апрыёры меркаваліся хаця б рыторычныя практыкаванні на тэму рэформ. Па старой памяці Еўрапейскі саюз у сваіх узаемаадносінах з кандыдатамі на ўступленне абазначаў канкрэтныя задачы і ставіў залікі — хай і пры ўзаемнай маўклівай згодзе, што ў гэтым статусе можна знаходзіцца гэтак жа доўга, наколькі пакутлівым будзе чаканне рэальных рэформаў.

Адсоўванне Масквы

Ерэван жа паводле тэхналогіі Пашыняна гэты этап незаўважна мінуў. Некаторыя здзівіліся, што першым яго павіншаваў прэм’ер Грузіі Іраклі Кабахідзэ. Для Кабахідзэ еўрапейскі выбар — проста выбар сталіцы: Брусэль або ўмоўны Будапешт. Але і сярод лідараў апазіцыі, якая хутка ўжо як два гады выходзіць на пратэсты, не чуваць тых, хто ясна б задэклараваў: Еўропа пачынаецца не ў Бруселі, а ў Тбілісі. Апошнім, хто зыходзіў з гэтага, дарэчы, быў Міхаіл Саакашвілі. Праўда, яго запалу не хапіла да таго часу, калі рэфармаваную ім краіну ўжо не сорамна было паказаць Еўропе. А цяпер, пры ўсіх відавочных адрозненнях Грузіі і Арменіі, Кабахідзэ не можа не пачуць нечага вельмі ідэйна яму блізкага ў абяцаннях Пашыняна разабрацца з паражанай апазіцыяй — пасадзіць, адабраць бізнес. І галоўнае — упэўненасць у тым, што гэта па цяперашніх часах, калі не норма, дык трэнд.

Пашынян шчыра і папярэджвае: пытанне ўступлення ў ЕС мае выключна тэарэтычны характар. Заходні выбар, здаецца, яшчэ ніколі не быў такім унутрыпалітычным. Пашынян абвяргае старыя міфы, але ў тым ліку з-за іх у Арменіі за апошнія трыццаць гадоў не з’явілася сілы, якая адважылася б абазначыць сябе як ліберальную.

Цяпер жа патрэбы ў гэтым і зусім няма.

Пашынян ставіць пад сумнеў святое — «Навекі з Расіяй», але ён і не аддаляецца ад Расіі. Проста дзякуючы прайгранай вайне ў яго з’явілася магчымасць адмовіцца ад некамфортнай мадэлі папярэднікаў, у якой Арменія найбольш узаемавыгадным чынам дэлягавала Маскве адказнасць за сваю бяспеку, а Масква за ўсёабдымныя прэферэнцыі лёгка яе прымала, бо зусім не збіралася яе несці.

Але і Маскву гэтая мадэль больш не цікавіць — іншыя часы, іншыя мэты і іншыя магчымасці. Хто б ні быў на месцы Пашыняна, дамаўляцца трэба не толькі з ім, але і з Аліевым, і з Эрдоганам, і з Такаевым, і нават з Іванішвілі, і спіс усё даўжэйшы. І ўся геапалітыка.

Другі тайм

Ды і кветкі, каньяк і іншыя забароны, прыдуманыя Раскамнаглядам для Арменіі, і нават напамін пра ўкраінскія падабенствы — не спосаб пераканаць у чымсьці армянскага выбаршчыка і тым больш не адказ на глабальны выклік. Калі б гэта было так, Масква пачала б усё гэта раней, а не за некалькі тыдняў да развязкі, калі выбар ужо даўно быў зроблены.

І наўрад ці ў Маскве жывуць ілюзіямі наконт рэсурсу такога ціску, які не спрацоўваў ні ва Украіне, ні ў Грузіі, ні ў Малдове. Вядома, часткова санкцыі — адказ расійскаму грамадзяніну: няма падставы для непакою, Расія па-ранейшаму ўсесільная імперыя і нікому не дазволіць нічога лішняга.

Але важней тое, што гэта і пачатак размовы пра новую кропку адліку ва ўзаемаадносінах з Ерэванам, якая, верагодна, працягнецца і пасля выбараў. Цяпер цвіком палітычнага сезона стане новая канстытуцыя. Яна неабходная, у прыватнасці, для заключэння мірнага дагавора з Азербайджанам — Баку патрабуе выключэння з прэамбулы спасылкі на Дэкларацыю незалежнасці, якая заклікала да аб’яднання з Карабахам.

Але для канчатковага развітання з карабахскай ідэяй Пашыняну патрэбны рэферэндум. Пакуль для яго прызначэння не хапае двух галасоў, але, трэба меркаваць, пераможца іх знойдзе. І вось тады пачнецца другі тайм у тым жа бязлітасным стылі. «Ні пяді роднай карабахскай зямлі!» — супраць «Забыць Карабах дзеля Арменіі». І з тымі ж удзельнікамі, толькі куды больш зацікаўленымі — Азербайджанам, Турцыяй і, вядома, Расіяй.

З канстытуцыяй можна не спяшацца. Тут як з еўрапейскім выбарам: мэта пачакае, жыццё — у руху.

Вадзім Дубноў, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com