Калапс «бензакалонкі»

Наколькі глыбокім стаў паліўны крызіс у РФ.

Украінскія дроны здзівілі свет і расіян: у «краіне-бензакалонцы» ўзнік татальны дэфіцыт бензіну. Што далей? Пра гэта піша New Voice.

У ноч на 8 ліпеня падраздзяленні Deep Strike Сіл спецыяльных аперацый (ССО) паразілі два нафтаперапрацоўчыя прадпрыемствы ў расійскім горадзе Ніжнекамску (Татарстан), а таксама НПЗ у Саратаве. Гэтыя ўдары сталі чарговым эпізодам шматмесячнай кампаніі ўкраінскіх атак на вытворцаў бензіну і дызельнага паліва ў РФ, якая ў апошнія тыдні давяла «краіну-бензакалонку» да сапраўднага крызісу.

За некалькі дзён да ўдару па Ніжнекамску амерыканская газета The New York Times пагутарыла з жыхарамі расійскага Іркуцка, што знаходзіцца амаль у 5 тысячах кіламетраў ад украінскай мяжы. Адна з іх, 26-гадовая Алена Садоўнікава, распавяла, што заняла чаргу па бензіне а адзінаццатай вечара, а запраўілася толькі на наступны дзень а пятай гадзіне. То бок васямнаццаць гадзін запар жанчына разам з мужам і паўтарагадовым дзіцем чакала магчымасці заліць бензін у свой аўтамабіль.

Упершыню з дэфіцытам паліва Садоўнікава сутыкнулася яшчэ ў сярэдзіне чэрвеня, калі на запраўцы яго выдавалі толькі па талонах. «Я прыйшла ў жах: няўжо мы зноў у Савецкім Саюзе, дзе на каўбасу патрэбныя талоны?» — перадае яе словы The New York Times.

Улетку 2026 года падобныя чэргі сталі для Расіі звычайнай з'явай: ад Далёкага Усходу да Масквы. Пры гэтым у краіне-агрэсарцы не засталося ніводнага буйнога НПЗ, да якога не даляцелі б дроны Сіл абароны: «добрыя» БПЛА дабраліся нават да завода ў Омску, размешчанага за 2,5 тыс. км ад украінскай мяжы.

За першае паўгоддзе, паводле ацэнак спецыялістаў, беспілотнікі нанеслі ўдары па расійскіх НПЗ не менш як 194 разы (у 11 разоў часцей, чым летась) і вывелі з ладу ад 20–25% — паводле ацэнак найбольш кансерватыўных экспертаў — да 42,7% нафтаперапрацоўчых магутнасцяў РФ, пра што заяўляў Генштаб ЗСУ. У выніку адпуск паліва ўжо нармуецца ў большасці рэгіёнаў «краіны-бензакалонкі».

Аднак, як тлумачаць эксперты, заяўленыя Генштабам ЗСУ 42,7% — гэта доля магутнасцяў паражаных заводаў, а не падзенне аб'ёмаў выпуску; рэальнае скарачэнне перапрацоўкі складае каля 25%.

Генштаб ЗСУ ацэньвае сукупныя страты нафтаперапрацоўчай галіны РФ за апошні год — з лета 2025-га па лета 2026-га — у $13,5 млрд. А, напрыклад, страхавы брокер Mains — больш як у 1 трлн рублёў (13,12 млрд долараў) толькі за мінулы год.

Каля траціны расійскіх нафтаперапрацоўчых магутнасцяў выведзена з ладу, расказаў у адным з інтэрв'ю Крыс Уіфер — генеральны дырэктар міжнароднай кансалтынгавай кампаніі Macro-Advisory, які шмат гадоў працаваў у РФ.

Аляксандр Калядр, старшы навуковы супрацоўнік амерыканскага Цэнтра аналізу еўрапейскай палітыкі (SERA), якога цытуе расійскае выданне ў выгнанні «Медуза», назваў паліўны крызіс у РФ стратэгічным дасягненнем Украіны, а не пабочным эфектам вайны. Ён выказваецца яшчэ рэзчэй.

Гонка дронаў і рамонтныя брыгады

Яшчэ летась паветраныя ўдары па НПЗ у РФ былі адзінкавымі: адзін дрон на завод, на ўстараненне пашкоджанняў сыходзілі тыдні, а рынак заставаўся спакойным. Усё змянілася летам 2025 года, калі Украіна перайшла да атак з выкарыстаннем масіраваных «рояў» БПЛА і паўторных удараў, што зрывалі рамонтныя працы.

Паводле ацэнак агенцтва Bloomberg, летась Украіна здзейсніла 120 атак на расійскія энергетычныя аб'екты, з якіх 81 прыйшоўся менавіта на нафтаперапрацоўчыя заводы. Да кастрычніка, паводле дадзеных BBC, было паражана 21 з 38 буйных расійскіх НПЗ. А ў першым паўгоддзі 2026 года, як паказвае аналіз Financial Times і Rochan Consulting, колькасць удараў па расійскіх аб'ектах нафтаперапрацоўкі дасягнула як мінімум 194, прычым рэкордныя 16 паспяховых атак былі здзейснены толькі за май.

Кульмінацыяй стаў Омск: 6 ліпеня па мясцовым НПЗ нанеслі ўдары дроны FP-1. Гэта прадпрыемства, як патлумачылі ў Генштабе ЗСУ, стала апошнім з 11 найбуйнейшых вытворцаў бензіну ў Расіі, паражаных украінскімі сіламі.

На Омскі завод прыпадае вытворчасць прыблізна 11–12% усяго расійскага бензіну (кожны восьмы літр).

Спіс паражаных заводаў выглядае як поўная карта расійскай нафтаперапрацоўкі. «Маштаб, каардынацыя і паўторныя хвалі атак дронаў пазбаўляюць Расію магчымасці адрамантаваць заводы да наступнага ўдару», — канстатаваў незалежны аналітык Барыс Аронштэйн.

Сучасныя заводы ў РФ будаваліся на аснове заходніх тэхналогій і каталізатараў (UOP/Honeywell, Axens, Shell, Haldor Topsoe), а пасля 2022 года санкцыі зрабілі немагчымым хуткі рамонт складаных установак: крэгінгу, рыформінгу, гідракрэкінгу, ізамерызацыі.

«Устойлівасць расійскай нафтавай галіны напружаная да небяспечнай мяжы», — канстатаваў Сяргей Вакуленка з расійскага цэнтра Carnegie. Ён — адзін з аналітыкаў, найбольш асцярожных у сваіх ацэнках; паводле яго слоў, пасля удараў па маскоўскім НПЗ у Капотні і татарстанскім комплексе ТАНЭКА страта магутнасцяў «можа складаць 28% у параўнанні з папярэднімі гадамі».

У чэрвені Расія перапрацоўвала каля 3,95 млн барэляў нафты ў суткі — на чвэрць менш, чым годам раней, — і гэты паказнік стаў самым нізкім больш як за два дзесяцігоддзі, згодна з разлікамі эксперта Гэры Піча з Energy Intelligence. Вытворчасць бензіну ўпала на 17% (з 1,03 млн да 850 тыс. барэляў у суткі), што значна менш за патрэбы ўнутранага рынку.

Расія спрабуе закрыць брэш усімі магчымымі спосабамі. Яе ўрад увёў поўную забарону на экспарт бензіну для вытворцаў, плануе забараніць і продаж дызельнага паліва за мяжу, а таксама ўпершыню за многія гады звёў да нуля экспарт авіякерасіну.

У РФ пачалі ўвозіць паліва. Як паведамляюць прафільныя выданні, за першыя 25 дзён чэрвеня Беларусь паставіла рэкордныя 141 тыс. т (у 141 раз больш, чым годам раней); Казахстан можа адначасова перадаць 50 тыс. т; з Індыі морам ідуць партыі па 60–80 тыс. т, а планы дасягаюць 400 тыс. т у месяц.

Акрамя таго, урад РФ заканадаўча дазволіў заводам прадаваць бензін класа «Еўра-3» пад маркіроўкай «Еўра-5», у якім утрыманне серы можа перавышаць норму ў 15 разоў.

Украінскі ваенны аналітык Канстанцін Машавец у сваім пасту ў Facebook ацаніў штомесячны дэфіцыт бензіну ў РФ у 700 тыс. — 1,2 млн тон нават з улікам імпарту.

Незалежныя эксперты, якія ўлічваюць рэзервовыя магутнасці РФ, прыводзяць больш сціплыя лічбы: каля 0,3–0,7 млн т у месяц, а патрэба ў імпарце — 300–400 тыс. т.

Асобная гісторыя — дызель. На паперы яго ў Расіі ўдвая больш, чым патрабуе ўнутраны рынак. Аднак асноўныя вытворчыя магутнасці цяпер сканцэнтраваныя на Урале, у Сібіры і на Далёкім Усходзе, тады як галоўныя спажыўцы знаходзяцца на захадзе і поўдні краіны. Расійскае выданне «Важные истории» патлумачыла, што дастаўкай паліва павінна займацца чыгунка, але яна перагружаная ваеннымі эшалонамі: РЖД перавозяць каля 87% неваенных грузаў, аб'ёмы перавозак упалі да мінімуму за 16 гадоў, і нават спраўных вагонаў не хапае. У выніку фармальны профіцыт дызеля абарочваецца рэальным дэфіцытам у еўрапейскай частцы РФ — прыблізна па 300–600 тыс. тон у месяц. «Пакуль састаў фарміруецца і ўносіцца ў графік РЖД, пакуль яго вязуць у Ніжні Ноўгарад, удар ужо наносіцца па Валгаграду», — так тлумачаць механізм «папяровага профіцыту» эксперты «Важных историй».

Жніўная кампанія ўжо адстае ад графіку: на пачатак ліпеня ў РФ абмалочана толькі каля 3% плошчаў (прыблізна трэць мінулагодняга паказчыка), падлічыла кансалтынгавая кампанія Neo.

Пастаўка паліва, якая звычайна займае ад аднаго да трох дзён, расцягнулася да пяці–дзесяці, а дызельнае паліва ў аграрных рэгіёнах падаражэла на 40–90% у параўнанні з вясной. Крызіс, як падкрэсліў Крыс Уіфер, наступае «ў вельмі крытычны момант, калі сельскагаспадарчы сезон — і асабліва жніўная кампанія — толькі набірае абароты».

Тым часам улады імітуюць кантроль. Выступаючы 28 чэрвеня на з'ездзе сваёй партыі, расійскі дыктатар Уладзімір Пуцін, як адзначае ISW, «спрабаваў стварыць бачнасць стабільнасці»; сам ён прызнаў наяўнасць «пэўнага дэфіцыту», але назваў атакі «некрытычнымі». Віцэ-прэм'ер Аляксандр Навак ахарактарызаваў сітуацыю як «складаную, але кіраваную», а міністр фінансаў Антон Сілуанаў і ўвогуле адмаўляў скачок цэн на бензін.

Адчуванне непаразумення

На пачатку ліпеня жыхары акупаванага Крыму пачалі саліць мяса ў бочках: з-за пастаянных перабояў са святлом халадзільнікі не працуюць. Бензін для грамадзянскага насельніцтва на паўвостраве з'яўляецца рэдка: часам яго адпускаюць па спецыяльных кодах, але часцей паліва дастаецца толькі камунальным службам, вайскоўцам і прадстаўнікам акупацыйнай улады. Так апісвае жыццё на паўвостраве незалежнае крымскататарскае выданне CEMAAT Media. Паліва «выкідваюць» у вольны продаж па адным горадзе ў дзень: у панядзелак — Феадосія, у аўторак — Джанкой. Пры гэтым цана складае 220 рублёў за літр супраць афіцыйных 70 рублёў, а ў адны рукі адпускаюць не больш за 20 літраў.

А 7 ліпеня ўкраінскія дроны вывелі з ладу ЦЭЦ вакол Сімферопаля, і паўвостраў пагрузіўся ў блекаут: у крамах, паводле дадзеных CEMAAT Media, скісло малако, у гарадах адключыліся святлафоры, цана на кураціну за некалькі дзён узляцела з 260 да 380 рублёў за кілаграм, а фермэры пачалі масава забіваць жывёлу.

Праўда, крызіс адчуваюць і расіяне. У Іркуцку, паводле паведамленняў мясцовых СМІ, чэргі на запраўках настолькі вялікія, што рэгіянальныя ўлады паабяцалі ўсталяваць біятуалеты для тых, хто стаіць уздоўж дарогі; у Забайкаллі з-за нястачы паліва прыпынялі вываз смецця і скарачаюць аўтобусныя маршруты.

Па ацэнцы расійскага апазіцыйнага эканаміста Уладзіслава Іноземцава, з мая ў Расіі закрыліся больш як 300 незалежных АЗС.

Праблемы адчулі нават у расійскай сталіцы. «Мяне глыбока пужаюць нявызначанасць і непаразуменне таго, куды ўсё коціцца», — сказала тэлеканалу Al Jazeera жанчына па імені Ірына, чакаючы запраўкі ў Маскве. Іншы масквіч, Ігар, адзначыў: «Думаю, усё можа выйсці з-пад кантролю, калі крызіс прывядзе да спынення буйных вытворчасцяў».

Згодна з апытаннем сацыялогічнай групы Gallup, у канцы чэрвеня 60% расіян лічылі, што эканамічныя ўмовы пагаршаюцца, — а гэта максімум за два дзесяцігоддзі назіранняў.

Тры варыянты будучыні

Удары па НПЗ маюць магутны псіхалагічны і ўнутрыпалітычны эфект, але самі па сабе не разбураюць эканоміку РФ. «Расія зарабляе не на нафтапрадуктах на ўнутраным рынку, а галоўным чынам на экспарце сырой нафты», — тлумачыць энергетычны эксперт Уладзімір Амяльчанка з Цэнтра Разумкова.

Сапраўдны пералом, падкрэслівае ён, наступіць тады, калі ўдары перанясуцца на экспартную інфраструктуру — парты і нафтаправоды — адначасова з унутранай лагістыкай.

Амяльчанка раіць «знішчыць экспартны патэнцыял РФ да лістапада–снежня», наносячы ўдары па чатырох уразлівых пунктах: Крыму, Маскве, нафтаперапрацоўчых заводах і сістэме экспарту нафтапрадуктаў.

Паводле ацэнак апытаных NV экспертаў, магчымыя тры сцэнары далейшага развіцця падзей. Першы — кіраваны крызіс, які назіраецца ў Расіі цяпер: хранічны дэфіцыт у рэгіёнах, чэргі, рост цэн і ўвядзенне лімітаў, але без эканамічнага калапсу; пры гэтым армія, якая спажывае ў асноўным дызельнае паліва, практычна не церпіць. Другі — паглыбленне праблем: украінскія ўдары часткова пераносяцца на экспартныя парты і чыгуначныя вузлы, дэфіцыт дызеля б'е па аграрыях у разгар жніўнай кампаніі, падаюць экспартныя даходы, разганяецца харчовая інфляцыя. Трэці, найбольш цяжкі для Крамля сцэнар — сістэмны збой: нарміраванне паліва па талонах, чорны рынак, рэгіянальныя крызісы забеспячэння і адначасовы прамы ціск на ваенную лагістыку і пасяўную кампанію.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com