Для Пуціна набліжаецца сакавік 1953-га

Гэта было прадказана сорак гадоў таму.

«Заўсёды і паўсюль парадаксальная логіка стратэгіі вызначае вынікі — ведаюць пра гэта ўдзельнікі ці не».

Эдвард Люттвак. «Стратэгія: логіка вайны і міру» (1987)

У максімальнай сіле — максімальная ўразлівасць

У нядаўна апублікаваным артыкуле ў The Moscow Times, які стаў папулярным сярод многіх уважлівых чытачоў (і законна дабраўся да вяршыні рэйтынгу), яго аўтар — ваенны гісторык Канстанцін Гайваранскі — даказвае, што Уладзімір Пуцін засвоіў галоўныя ўрокі Першай сусветнай. Пазбягае татальнай мабілізацыі, спаліў альтэрнатыўныя цэнтры легітымнасці і заблакаваў папулярным генералам доступ да ўлады. Параўноўваючы бягучы рэжым з таталітарнай устойлівасцю СССР у 1941 годзе і Трэцяга рэйха ў 1945-м, аўтар робіць выснову: сістэма пазбаўлена механізмаў для рэвалюцыі ўзору лютага 1917 года і фундаментальна ўстойлівая.

Гайваранскі мае рацыю: сёння сістэма ўстойлівая. Але што адбываецца пасля знікнення арбітра, якая механіка? Змова сакавіка 1953-га: тады сістэма таксама выглядала маналітнай — і рухнула цягам тыдняў пасля смерці вождзя не таму, што была слабая.

Нам падабаецца ягоны дыягназ сённяшняга дня, але не яго выснова. Для гэтага спатрэбіцца якар, у якасці якога мы абралі выдатнага амерыканскага аналітыка Эдварда Люттвака і яго знакамітыя кнігі. Гайваранскі апісвае ўстойлівасць пуцінізму, а паводле парадаксальнай логікі Люттвака менавіта гэтыя тры «засвоеныя ўрокі», што ідэальна абараняюць рэжым ад рэвалюцыі знізу, непазбежна ператвараюцца ў пасткі. Закрыўшы ўсе дзверы ад магчымай навалы рэвалюцыі 1917 года, пуцінізм толькі замураваў сябе сам — гарантаваўшы, што фіналам будзе ўнутраны сілавы злом.

Люттвак жа прапануе не лінейную логіку, а парадаксальную оптыку. Ужывем яе для двух канкрэтных прыкладаў.

Пастка «Падзяляй і ўладар»

Кожная стратэгічная перавага нараджае ўласную ўразлівасць, піша Люттвак. Пуцін утрымлівае ФСБ, Расгвардыю, армію, «Раснафты» і «Газпрамы» ў стане кіраванай канкурэнцыі, што функцыянуе пры жывым арбітры, але вядзе да катастрофы без яго. Чым больш эфектыўна сістэма падпарадкоўваецца арбітру сёння, тым катастрафічней яна працуе без яго заўтра. У кнізе «Дзяржаўны пераварот» Люттвак апісвае, як гэта працуе супраць дзеючага кіраўніка: пасля знікнення арбітра ўключаецца крызіс пераемнасці, што вядзе да міжкланавай барацьбы за транзіт без каардынатара.

Пуцін стварыў асяроддзе, якое падсілкоўвае абодва механізмы ў розны час і з розных прычын. Грамадзянская супольнасць знішчана, альтэрнатыўная легітымнасць выпалена, але дзяржапарат функцыянуе. Згодна з канцэпцыяй Люттвака гэта і ёсць ідэальнае асяроддзе для адначасовага наступлення сцэнарыяў. Не ўлічаная ім толькі карпаратыўная салідарнасць сілавікоў: ФСБ, ГУ ГШ і Расгвардыя аб'яднаныя агульным інстытуцыйным інтарэсам — захаваннем сістэмы як саслоўя. Аднак гарызантальны імунітэт працуе, калі ўсё штатна. Ва ўмовах вострага дэфіцыту рэсурсаў ён разбураецца праз «дылему вязня»: кожнае ведамства баіцца, што суседняе арыштуе яго кіраўніцтва першым. Так гарызанталь карпаратыўнай салідарнасці ператвараецца ў гонку на выжыванне. І ва ўзаемнае знішчэнне.

Дэлегаванне сілы

Да мяцяжу чэрвеня 2023 года таксама прымяняльная парадаксальная інверсія Люттвака. Пуцін стварыў ПВК як процівагу Генштабу, надаўшы Прыгожыну крытычную масу рэсурсу. Але інструмент балансавання набыў уласныя інтарэсы. І парадокс дэлегавання сілы быў прадказальны (калі б хто-небудзь чытаў Люттвака!). Пасля знішчэння Прыгожына Крэмль «адзяржаўніў» ПВК. «Шэры сектар» зачышчаны — і тут Гайваранскі мае рацыю: механізм змяніўся. Але адзяржаўніванне не ліквідуе парадокс, а пераносіць яго ўнутр. Звычайная вертыкаль пры жывым арбітры выглядае як лаяльнасць. Пры крызісе пошуку пераемніка тая ж вертыкаль становіцца арэнай апаратнай барацьбы за рэсурс. Андрэй Белоусаў і яго папярэднікі назапашвалі інстытуцыйную вагу менавіта таму, што сістэма гэта заахвочвала. Гэта не той жа механізм, што забяспечыў узлёт і папулярнасць Прыгожына, але аналагічны па выніку: Гіндэнбург (пра яго ролю ў Германіі выдатна напісана ў Гайваранскага) цяпер не па-за Мінабароны, а ўнутры яго. Нябачны — але не знік.

Дэфармацыі, а не імгненны крах

Эканоміка РФ не перажывае татальнай «бітвы рэсурсаў» у духу акопнай вайны 1916-га. Мы называем пуцінскую дзяржаву «неапатрымоніяльнай сыравіннай», таму што ўлада ў РФ трымаецца не на законах і інстытутах, а на асабістай лаяльнасці кіраўніку і размеркаванні рэсурсаў сярод набліжаных. Так, яна мае запас трываласці і паглынае ціск даўжэй за іншыя тыпы дзяржаў. Але і ўнутраны ціск рэальны: «смяротныя выплаты» кантрактнікам разагналі інфляцыю, дэфіцыт кадраў стварае вузкія месцы, дэфіцыт бюджэту расце, рубель абясцэньваецца.

Гэта не «эканоміка абвальваецца за месяцы» — гэта сігналы назапашвання дэфармацый, якія неапатрымоніяльная мадэль адкладае «на потым», не ліквідуючы. Андрэй Клепач, галоўны эканаміст ВЭБ.РФ, сказаў на закрытай сесіі Нікіцкага клуба:

«Мы у гэтай вайне на знясіленне не выйграем канкурэнцыю. У нас нарастаюць выдаткі».

Сацыяльны крызіс прыйдзе «тады, калі яго асабліва ніхто не чакае». Як Лютаўская рэвалюцыя, якую Ленін у снежні 1916-га лічыў справай далёкай будучыні. Такі дыягназ знутры сістэмы. Стратэгічная перавага, што эксплуатуецца без абмежаванняў, стварае ўласнае знясіленне, пастулюе Люттвак, якога напэўна чытаў Клепач. Таму-то смертаноміка і дэфармуецца, а следам — свядомасць людзей.

Стратэгічны параліч кланаў і сацыяльная кома

Здавалася б, кланы не рыхтуюцца да перадзелу, паколькі ва ўмовах жорсткага кантролю ФСБ падобныя прыгатаванні азначаюць іх неадкладнае знішчэнне. Але параліч не роўны стабільнасці. Кожны клан чакае сваёй гадзіны не таму, што задаволены, а таму што першы, хто пачынае, гіне. Гэта і ёсць класічная раўнавага Нэша ва ўмовах інфармацыйнай асіметрыі: кожны гулец выбірае найлепшую стратэгію, зыходзячы з дзеянняў іншых, але не ведае рэальных намераў і рэсурсаў суседа. Яна ўстойлівая, пакуль жывы арбітр. Пры яго знікненні — імгненна інвертуецца. Так параліч становіцца гонкай. Палітолаг Дзмітрый Травін піша пра кнігу Дэні Орбаха аб змовах супраць Гітлера: нямецкія генералы былі гатовыя дзейнічаць, але толькі пры пэўных умовах.

«Змены залежаць ад з'яўлення акна палітычных магчымасцей, а яно — не столькі ад дзеянняў канкрэтных людзей, колькі ад спалучэння аб'ектыўна складваючыхся абставін. У тым ліку ад выпадковасці». Расійскія кланы знаходзяцца ў тым жа стане: не лаяльнасць, а разлік.

Грамадская пасіўнасць — безумоўны рэсурс Пуціна, а таксама нейтральнае асяроддзе пры крызісе пераемнасці. Розніцы з 1991 годам велізарныя: тады была альтэрнатыўная легітымнасць — папулярны Ельцын, Вярхоўны Савет, магутны нізавы дэмакратычны рух. Сёння пратэстны патэнцыял нуль. Гэта і ёсць абвяржэнне аналогіі Гайваранскага з Масквой-1941 і Берлінам-1945. Тады грамадствы ўтрымлівала экзістэнцыйная пагроза — рэальная, не прыдуманая. Савецкія грамадзяне бачылі немцаў пад Масквой у 41-м. А самі немцы баяліся расплаты ў 45-м.

Крэмль прыдумаў аналаг: «вайна з НАТА за выжыванне РФ» і стараецца пераканаць грамадства, што гэта і ёсць татальная вайна, але «малою крывёю», маючы на ўвазе, што вялікая вайна абавязкова будзе. Пры гэтым атамізацыя грамадства і прадухіляе бунт, і выключае актыўную абарону рэжыму. Таму грамадства і не паўстане супраць Пуціна, але і не выйдзе яго абараняць, як не выйшлі абараняць СССР 22 мільёны савецкіх камуністаў.

Гайваранскі правільна адказвае на законнае пытанне пра рэвалюцыю знізу. Брава. Толькі вось Пуцін пабудаваў не абарону ад лютага 1917-га, а ідэальнае асяроддзе для сакавіка 1953-га.

А значыць, пуцінізм увайдзе ў крызіс не таму, што грамадства паўстане, а таму што Лубянка, для якой захаванне сваёй улады важней за лаяльнасць, пераможа ФСБ.

Люттвак прадказаў гэта сорак гадоў таму.

Аарон Леа, Борух Таскін, kasparovru.com

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com