Сёння спаўняецца пяць гадоў з дня гібелі Андрэя Зельцэра

Пра лёс яго ўдавы Марыі Успенскай амаль нічога невядома.

Пяць гадоў таму ў Мінску загінулі IT-спецыяліст Андрэй Зельцэр і супрацоўнік КДБ Дзмітрый Федасюк. Сотні беларусаў асудзілі за каментары пра тое, што адбылося, а пра лёс удавы Зельцэра амаль нічога невядома, піша DW.

Марыя Успенская была ў кватэры на вуліцы Якубоўскага 28 верасня 2021 года, калі супрацоўнікі КДБ пачалі яе штурм. У перастрэлцы загінулі яе муж, IT-спецыяліст Андрэй Зельцэр, і супрацоўнік КДБ Дзмітрый Федасюк. Саму Успенскую пазней абвінавацілі ў саўдзеле ў забойстве, прызналі неўменяемай і накіравалі на прымусовае псіхіятрычнае лячэнне.

Праз пяць гадоў пасля трагедыі брат Марыі Максім Юрчанка амаль нічога не ведае пра яе лёс.

— Навін няма. Не ведаю, ці ёсць у яе магчымасць сустракацца з роднымі, у якім яна стане (Максім не падтрымлівае сувязяў з сям’ёй. — Рэд.). Спадзяюся, што яна жывая, — кажа ён у размове з DW.

«Марыя выпрабоўвала сур'ёзныя дадатковыя пакуты»

Мала інфармацыі пра Успенскую і ў беларускіх праваабаронцаў.

— Марыю змясцілі ў установу аховы здароўя для праходжання прымусовага лячэння, але мы дагэтуль не ведаем дакладнай фармулёўкі гэтага рашэння, — распавядае юрыст праваабарончага цэнтра «Вясна» Павал Сапелка.

Паводле непацверджаных звестак, ужо падчас лячэння Успенскую бачылі ў следчым ізалятары.

— Гэта дае падставы меркаваць, што яе праблемы тады не скончыліся, — лічыць юрыст. — Нашы рэспандэнты былі адзінадумныя ў тым, што Марыя выпрабоўвала сур'ёзныя дадатковыя пакуты ў параўнанні з іншымі людзьмі, якія, як і яна, былі адвольна змешчаныя пад варту.

Максім Юрчанка ўпэўнены, што такім чынам улады хацелі цалкам ізаляваць яго сястру ад грамадства: «Схаваць чалавека, абвясціць яго неўменяемым, каб ніхто не паверыў яе словам, нават пасля таго, як усё гэта скончыцца».

Сілавікі шукалі брата Успенскай?

Максім Юрчанка лічыць, што сілавікі прыйшлі ў кватэру на Якубоўскага з-за яго. За некалькі дзён да таго ён апублікаваў у Instagram відэа акцыі групы «Чорны бусел» (партызанская група, якая змагаецца за звяржэнне рэжыму Аляксандра Лукашэнкі. — Рэд.) пра атаку дрона на базу АМАПа ў Уруччы.

— Яны падумалі, што я маю нейкае дачыненне да гэтай аперацыі, — кажа мужчына. Ён быў прапісаны ў кватэры, але шмат гадоў жыў па-за межамі Беларусі і толькі зрэдку прыязджаў да родных. Апошні раз — вясной 2020 года.

— Нікому не званілі, мне ніхто нічога не паведамляў. Я думаў, яны разумеюць, што мяне там няма. Такога развіцця падзей я, вядома, увогуле не мог прадбачыць, — распавядае мужчына.

Амаль адразу пасля перастрэлкі дзяржаўныя тэлеканалы паказалі відэазапіс штурму. З яго вынікала, што, калі сілавікі пачалі ўзломваць дзверы кватэры, Андрэй Зельцэр адкрыў агонь з паляўнічай рушніцы. У выніку загінулі і ён сам, і супрацоўнік КДБ. Аднак журналісты і незалежныя эксперты адзначалі шмат нестыковак і супярэчлівых момантаў у гэтым відэа.

Напрыканцы 2024 года Аб’яднанне былых сілавікоў BYPOL правяло ўласнае расследаванне. Яны агучылі версію, што ў Федасюка мог стрэліць не Зельцэр, а хтосьці з ягоных калег. Таксама выказвалася меркаванне, што афіцыйны відэазапіс можа быць мантажом рэальных і пастановачных кадраў.

«Мяне пасадзілі ў турму за каментары»

Трагедыя выклікала рэзананс у беларускім грамадстве і абярнулася адной з самых масавых палітычна матываваных крымінальных спраў. За каментары ў інтэрнэце, прысвечаныя гібелі Зельцэра і супрацоўніка КДБ, затрымалі каля 200 чалавек, супраць 136 распачалі крымінальныя справы. Фігуранты атрымалі ад некалькіх месяцаў да шасці гадоў пазбаўлення волі.

Да трох гадоў калоніі асудзілі журналіста газеты «Камсамольская праўда ў Беларусі» Генадзя Мажэйку, які напісаў артыкул пра Андрэя Зельцэра, у якім аб забітым станоўча выказваецца яго аднакласніца.

— Улады выкарысталі гэты выпадак як магчымасць яшчэ больш узмацніць ціск на правы і свабоды, — лічыць Павал Сапелка.

— Мяне пасадзілі ў турму за каментары, якія мы пакідалі, будучы, вядома, у шоку ад таго, што адбываецца. Кожны разумеў, што цяпер так могуць урывацца да любога і проста забіваць без суда і следства, — узгадвае былая палітзняволеная Вольга Скрашчук.

Па яе словах, першыя 50 дзён затрыманыя жанчыны фактычна знаходзіліся ў умовах карцэра: у іх забралі ўсю цёплую вопратку, яны спалі на голых дошках, не атрымлівалі ніякіх сродкаў гігіены.

— Калі я цяпер чытаю, як людзей вызваляюць з палону, гэта прыкладна тое самае, — кажа Вольга.

«Ад шоку Марыя не магла зразумець, што адбылося»

Пэўны час у адной камеры з ёй знаходзілася Марыя Успенская.

— Яна была ў жудасным стане. Яе зранку вывозілі (на допыт. — Рэд.) і прывозілі позна ўвечары. Мне здаецца, ад шоку яна нават не магла зразумець, што адбылося. Яна ўсё яшчэ спадзявалася, што яе выпусцяць, што яна працягне жыццё, забярэ сына.

Паводле слоў Вольгі, ужо пасля вызвалення да яе даходзілі звесткі, што Марыя можа знаходзіцца ў Рэспубліканскай псіхіятрычнай бальніцы Гайцюнішкі ў Гродзенскай вобласці (паводле інфармацыі праваабарончага цэнтра «Вясна», Успенская знаходзіцца ў РНПЦ псіхічнага здароўя ў Мінску. — Рэд.)

Следства па справе Скрашчук доўжылася два гады, амаль увесь гэты час яна знаходзілася ў турме ў Жодзіне.

— Нам інкрымінавалі ад 5 да 12 гадоў пазбаўлення волі. Найстрашнейшым было чаканне гэтых прысудаў. Ціск быў, здзекаваліся два гады ў Жодзіне — суцэльны кашмар.

Вольгу прысудзілі да двух гадоў пазбаўлення волі. На момант вынясення прысуду жанчына амаль цалкам адбыла тэрмін: яна выйшла на волю праз паўтара месяца пасля суда і выехала з Беларусі.

«Я ўпэўнены, што мы даведаемся праўду»

Трагедыя 28 верасня 2021 года стала следствам атмасферы страху і гвалту, што склалася ў Беларусі, лічыць Павал Сапелка:

Па краіне ездзілі гэтыя дзікія атрады супрацоўнікаў ГУБАЗіК, прадстаўнікоў КДБ, тэрытарыяльных органаў унутраных спраў, выцягвалі людзей з уласных кватэр, звозілі ў кабінеты, дзе людзей катавалі.

На думку юрыста, наступствы таго, што адбылося пяць гадоў таму, адчуваюцца дагэтуль. Паводле назіранняў праваабаронцаў, пасля тых падзей сілавікі сталі дзейнічаць яшчэ жорстчэй падчас вобшукаў і затрыманняў, а маштабы адвольнага прымянення сілы павялічыліся.

Максім Юрчанка прызнаецца, што апошнія пяць гадоў даліся яму нялёгка:

— Я жыву ў эміграцыі з не самымі прыемнымі думкамі, але дзеці растуць, таму ёсць дзеля чаго хоць неяк трымацца.

Нягледзячы на ўсё, што адбылося, ён не губляе надзеі, што калісьці будуць раскрытыя ўсе абставіны трагедыі 28 верасня 2021 года.

— Там было шмат людзей. Думаю, яны раскажуць праўду, калі гэта стане магчымым. Ці будзе гэта Маша, я не ведаю. Усё залежыць ад таго, як доўга яшчэ будзе існаваць рэжым у Беларусі. Але я ўпэўнены, што праўду мы даведаемся, — кажа брат Марыі Успенскай.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com