«Падарункавы» парад для Пуціна

Крамлёўскі міф даў трэшчыну на Чырвонай плошчы.

Уся гісторыя вакол маскоўскага параду 9 мая ў гэтым годзе запомніцца не як чарговая дэманстрацыя расійскай сілы, а як момант, калі Крэмль апынуўся вымушаны фактычна выпрошваць для сябе права спакойна правесці ўласны галоўны рытуал. І ў гэтым, бадай, заключаецца галоўны палітычны вынік усёй сітуацыі.

Можна доўга спрачацца пра тое, ці сапраўды Украіна збіралася нанесці ўдар па парадзе на Чырвонай плошчы. Хутчэй за ўсё, дакладны адказ мы даведаемся не хутка. Але ў палітыцы важны не толькі сам факт, а і ўспрыманне. Судзячы па рэакцыі Масквы, у Крамлі паверылі, што такая магчымасць існуе. А значыць, для расійскай улады пагроза выглядала цалкам рэальнай.

Менавіта гэта ператварыла падрыхтоўку да параду ў нервовую дыпламатычную драму. Расія металася паміж пагрозамі, шантажом, звыклай рыторыкай пра «чырвоныя лініі» і спробамі праз знешніх пасярэднікаў дамагчыся гарантый бяспекі. Па сутнасці, Масква сама паказала тое, што доўгія гады спрабавала хаваць за вобразам непераможнасці. Тое, што рэжым баіцца. Баіцца не толькі ўдару як ваеннай падзеі, але і прыніжэння як падзеі палітычнай і сімвалічнай.

Для Пуціна 9 мая — гэта даўно ўжо не проста памятная дата. Гэта цэнтральны рытуал усёй яго дзяржаўнай міфалогіі. Менавіта вакол культу перамогі гадамі будавалася ідэалагічная канструкцыя рэжыму. «Народ-пераможца», «можам паўтарыць», сакралізацыя вайны, ператварэнне гісторыі ў другую крыніцу легітымнасці ўлады. Вайна супраць Украіны таксама была ўбудавана ў гэтую схему. Нібыта гэта не агрэсія ХХІ стагоддзя, а працяг Вялікай Айчыннай, дзе Расія зноў нібыта змагаецца з «нацызмам» і «ратуе свет».

Таму сарваны або нават пастаўлены пад сумнеў парад азначаў бы для Пуціна не проста іміджавую страту. Гэта быў бы ўдар па адным з галоўных слупоў усёй пуцінскай палітычнай рэлігіі. Ён не можа дазволіць сабе не правесці гэты рытуал, бо тады ўзнікне надта відавочнае пытанне. Калі рэжым не здольны гарантаваць бяспеку ўласнага сакральнага дзейства ў ўласнай сталіцы, то наколькі ўвогуле трывалая гэта ўлада?

Асабліва паказальна, што ўся гэтая гісторыя разгортвалася на фоне нарастаючага адчування ўразлівасці самой Расіі. Украінскія ўдары па аб’ектах на расійскай тэрыторыі ўжо даўно перасталі быць нечым выключным. Расійскае грамадства бачыць дым у Туапсэ, удары па інфраструктуры, атакі дронаў на аддаленыя аб’екты. І ў многіх у Расіі непазбежна ўзнікае пытанне. Калі ўсё гэта адбываецца, дык навошта ўвогуле была пачатая гэтая вайна? Навошта трэба было ўцягваць краіну ў канфлікт, наступствы якога далятаюць ужо да самай тэрыторыі Расійскай Федэрацыі?

Менавіта тут расійская прапаганда спрабуе перавярнуць прычынна-выніковыя сувязі. Яна ўнушае насельніцтву, што прылёты і атакі — нібыта не наступствы пуцінскай вайны, а доказы яе «неабходнасці». Маўляў, калі б не «спецаперацыя», усё было б яшчэ горш. Гэта тыповы прыём дасведчанага маніпулятара. Памяняць месцамі прычыну і вынік, выдаць выкліканую ўласнымі дзеяннямі катастрофу за апраўданне тых жа дзеянняў.

Але праблема Крамля ў тым, што такая схема пачынае даваць збоі менавіта там, дзе рэжым больш за ўсё шануе сімвалы. Парад 9 мая — гэта не нафтабаза і не ваенны аэрадром, удар па якіх можна рацыяналізаваць прапагандай. Гэта сэрца пуцінскага міфа. І калі вакол гэтага міфа раптам узнікае рэальны страх, калі даводзіцца праз пасярэднікаў дамагацца спакою хаця б на некалькі дзён, гэта ўжо ўспрымаецца як слабасць нават унутры самой Расіі.

Судзячы па рэакцыі шматлікіх ваенных карэспандэнтаў, імперскіх каментатараў і публікі, гэты сігнал быў успрыняты. Для іх асабліва прыніжальным аказалася не толькі само абмеркаванне магчымага нападу, але і тое, што Расія, краіна, якая тры гады разыгрывае вайну супраць «калектыўнага Захаду» і пагражае НАТА ядзерным апакаліпсісам, у выніку вымушана праз Злучаныя Штаты прасіць Украіну не чапаць яе парад. З прапагандысцкага пункту гледжання гэта выглядае амаль абсурдна. І менавіта такія моманты разбураюць вобраз усемагутнага лідара мацней, чым многія франтавыя няўдачы.

Не менш важны і яшчэ адзін аспект. Для Украіны і яе партнёраў усё больш відавочнай становіцца стратэгічная задача. Аслабленне не проста расійскай ваеннай машыны, а асабіста ўлады Пуціна, яго вобразу нязрушнага, містычна ўдачлівага і палітычна незаменнага кіраўніка. Стабільны мір пры існаванні персаналісцкага рэжыму Пуціна сапраўды выглядае малаверагодным. Ён занадта зацыклены на вайне, занадта глыбока ўбудаваў яе ў уласную легітымнасць і занадта цесна звязаў з ёй сваё гістарычнае самалюбства.

Таму любыя дзеянні, якія расхістаюць менавіта персанальную «магію Пуціна», становяцца палітычна значнымі. Невыпадкова ў апошнія месяцы ў еўрапейскіх і сусветных медыя ўсё часцей з’яўляюцца матэрыялы пра ўнутраную нервовасць расійскай эліты, пра незадаволенасць у вярхах, пра нарастаючае раздражненне тым, што вайна, якая абяцалася як хуткая і пераможная, ператварылася ў зацяжны і дарагі крызіс. Можна спрачацца, наколькі такія публікацыі адлюстроўваюць рэчаіснасць, а наколькі яе фармуюць. Але сам факт з’яўлення гэтага дыскурсу ўжо паказальны. Думка пра слабасць Пуціна больш не здаецца неверагоднай.

Вядома, усё гэта яшчэ не азначае хуткага падзення рэжыму. Было б наіўна лічыць, што адзін эпізод з парадам здольны абрынуць пабудаваную гадамі сістэму ўлады. Але такія гісторыі важныя тым, што яны падточваюць фундамент міфа. А любы персаналісцкі рэжым жыве не толькі за кошт рэпрэсій, грошай і бюракратыі, але і за кошт веры ў асабістую незаменнымасць лідара. Калі гэта вера пачынае вагацца, сама сістэма становіцца менш маналітнай.

Пятро Алешчук, доктар палітычных навук, прафесар КНУ імя Тараса Шаўчэнкі, спецыяльна для сайта Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com