Вайна вяртаецца ў Маскву

Апісаўшы круг, не так хутка, як хацелася б, але няўхільна вяртаецца.

Праяў гэтага вельмі шмат. Але мы засяродзімся на даных нашага новага агульнарасійскага апытання, дзясятай хвалі маніторынгу расійскага грамадства: «Люстэрка Расіі». Атрыманыя вынікі важныя не толькі самі па сабе, але і ў дынаміцы, пачынаючы са снежня 2022 года.

Спачатку пра свежыя лічбы

Найчасцей у якасці найбольш актуальных праблем у Расійскай Федэрацыі апытаныя (33%) называлі вайну або эвфемізм для яе абазначэння — «СВА». Нізкія заробкі і высокія цэны займаюць другое і трэцяе месцы (адпаведна 24% і 18%). Гэта вельмі важныя паказчыкі, бо яны сведчаць пра сур'ёзныя змены ў грамадскіх настроях адносна вайны і яе ўплыву на паўсядзённае жыццё расіян. Тым больш, што пытанне задаецца рэспандэнтам у адкрытай форме: інтэрв'юер не прапануе варыянтаў адказу, яны самі называюць тое, што хвалюе іх найбольш.

Пасля першага шоку ў 2022 годзе 50% апытаных называлі галоўнай праблемай менавіта вайну, але з пачатку 2023 года іх колькасць пачала паступова змяншацца, а колькасць расіян, якія ў першую чаргу скардзіліся на нізкія заробкі, высокія цэны і іншыя традыцыйныя праблемы, наадварот, павялічвалася. З першага месца сярод найбольш актуальных праблем расіян вайна была адсунута ў пачатку 2024 года, тэндэнцыя захоўвалася таксама і ў 2025 годзе. Яе можна патлумачыць як руцінізацыяй вайны для расіян, так і яе абмежаваным уплывам на асноўную частку насельніцтва — адсутнічалі відавочныя, фізічныя наступствы. Куды больш актуальнымі сталі ўласныя фінансавыя магчымасці і эканамічная сітуацыя ў Расіі ў цэлым. Менавіта гэта вызначала іх паўсядзённае жыццё. Нізкія заробкі і высокія цэны займалі першыя месцы ў спісе праблем расійскага грамадства.

З канца 2025 года і ўвесь 2026-ы эфект вайны стаў істотна адбівацца на паўсядзённым жыцці расіян. Сюды адносяцца як масавыя атакі ўкраінскіх беспілотнікаў амаль кожную ноч, так і масавыя абмежаванні інтэрнэту і сацыяльных сетак, што абгрунтоўвалася патрабаваннямі бяспекі: гэтыя меры не падтрымала большасць расіян. Высокая папулярнасць Telegram тлумачыць, чаму 67% негатыўна ставяцца да спробаў яго заблакаваць у Расіі. Нязгода з падобнымі дзеяннямі ўлады прыкметная ў розных сацыяльных групах: блакіроўкі парушаюць звыклы лад жыцця, які склаўся гадамі. Больш за палову (55%) расіян дрэнна ставяцца і да «белых спісаў» для мабільнага інтэрнэту, якія прадугледжваюць доступ да абмежаванай колькасці інтэрнэт-рэсурсаў. Станоўча да такіх абмежаванняў ставіцца ўдвая менш апытаных.

З канца мая да ўсяго гэтага дадаўся яшчэ і паліўны крызіс, які закрануў не толькі Крым і іншыя акупаваныя тэрыторыі, але і некалькі дзесяткаў суб'ектаў федэрацыі, уключаючы Маскву.

Блакіроўкі інтэрнэту і абмежаванасць доступу да бензіну наўпрост уплываюць на паўсядзённае жыццё мільёнаў расіян. Гэта немагчыма ігнараваць або згадваць мімаходам. Аднак менавіта так паводзілі сябе ўсе ўлады — ад рэгіянальнага чыноўніка да Пуціна. Больш за тое, дэфіцыты і пазбаўленні нельга кампенсаваць заявамі пра рост ВУП па парытэце пакупніцкай здольнасці ў Расіі і апеляцыямі кшталту «вы паглядзіце, як заводы ў Германіі скарачаюць працоўны дзень з-за эканамічнага спаду». Несупадзенне афіцыйнага дыскурсу і ўласнага досведу грамадзян Расіі існавала шмат гадоў, але менавіта з масавым праяўленнем эфектаў вайны для расіян у цэлым і масквічоў у прыватнасці гэты дыстананс стаў яшчэ больш відавочным.

А яшчэ даюцца ў знакі фінансавыя і эканамічныя праблемы. Яны наўпрост уплываюць на паўсядзённае жыццё расіян. Паводле нашага апытання, 94% расіян заўважылі падаражанне тавараў і паслуг у штодзённых пакупках. Гэтыя лічбы ідэнтычныя тым, што былі атрыманыя ў даследаванні ў 2025 годзе. Але ацэнкі сваёй пакупніцкай здольнасці ў гэтым годзе сталі горшымі за аналагічныя ацэнкі 2025 года. Яшчэ больш расіяне скептычныя адносна таго, якой будзе іх пакупніцкая здольнасць да канца года: у параўнанні з даследаваннем мінулага года скепсіс расіян павялічыўся з 54% да 62%.

Дык грошай няма, але вы трымайцеся. Інтэрнэт з абмежаваннямі, але «трэба разумець, пытанні бяспекі». Праблем з бензінам няма, але наліваюць толькі ў бак і з абмежаваннямі па літражы пасля квэсту «знайдзі працуючую запраўку і пастой у чарзе».

Важна адзначыць, што накладанне гэтых фактараў робіць сітуацыю больш выпуклай для насельніцтва. Аднак гэтае самае насельніцтва ўжо даўно ўстанавіла лагічную сувязь паміж эканамічнымі праблемамі і вайной. Яшчэ ў 2025 годзе можна было сцвярджаць: большасць расіян разумее, што толькі спыненне вайны адкрые шлях да вырашэння астатніх праблем, інакш гэта папросту немагчыма.

Пакласці канец вайне

Вядома, расійскае грамадства хацела, каб прыпыненне вайны, хай і фармальна, было абазначана як перамога РФ. Тыя ж настроі мы бачым і ў свежых даных. Асноўнымі прыярытэтамі развіцця РФ у 2026 годзе павінны стаць паспяховае завяршэнне вайны і паляпшэнне фінансавага становішча расіян — абодва варыянты атрымліваюць па 58% і значна апярэджваюць іншыя прыярытэты.

Што да паспяховага завяршэння вайны, дык каля паловы расіян лічаць, што РФ часткова або цалкам дасягнула сваіх ваенных мэт ва Украіне. Гэта адчувальна ніжэй, чым год таму, — тады іх доля складала 54%. Але ёсць адно «але»: 46% расіян хацелі б, каб вайна завяршылася не пазней чым на працягу шасці месяцаў, доля такога меркавання вырасла на 5% у параўнанні з мінулым годам. У цэлым жа з снежня 2022 года колькасць расіян, якія хацелі як мага хутчэйшага заканчэння вайны, пастаянна павялічвалася — з 24% да 46% у бягучым годзе. У сваю чаргу, колькасць расіян, якія выступалі за вайну без часавых рамак, да поўнай перамогі, зменшылася з мінулага года — з 13% да 9%, што з'яўляецца найменшым паказчыкам за ўсе гады поўнамаштабнай фазы вайны. Бо яшчэ ў 2022 годзе іх колькасць складала 48%.

А ўдакладняльнае пытанне пра падтрымку расіянамі рашэння завяршыць вайну ўжо заўтра дае яшчэ больш паказальныя лічбы: абсалютная большасць расіян — 81% — падтрымалі б такі крок. Гэта самы высокі паказчык за ўсе чатыры з лішнім гады вайны. З 2023 года ён трымаўся на ўзроўні 72–75%.

Назваўшы поўнамаштабную агрэсію супраць Украіны «спецыяльнай ваеннай аперацыяй», Крэмль сам даў гарантыю расійскаму грамадству, што яно не стане тылам. Які тыл, калі гаворка пра абмежаваную ваенную кампанію супраць іншай краіны са слабым палітычным рэжымам і неляяльным ёй насельніцтвам. Апошнія падзеі яскрава прадэманстравалі, што цяпер значная частка тэрыторыі РФ — гэта тыл. Тое, што было відавочным для жыхароў памежных расійскіх абласцей ужо два гады таму, адкрываюць для сябе і дзясяткі іншых рэгіёнаў. Гэта стала чарговым парушэннем няпісанага абяцання Крамля ў доўгай чарзе падобных парушэнняў.

Усе гэтыя гады сярод расіян расце доля тых, у каго хтосьці быў мабілізаваны з пачатку поўнамаштабнага ўварвання, цяпер іх сярод рэспандэнтаў 31%. У 2022 годзе гэтая доля складала 14%. Адпаведна расце колькасць расіян, у каго хто-небудзь загінуў на вайне: толькі 29% адказваюць, што сярод іх блізкіх і знаёмых ніхто не загінуў у ходзе баявых дзеянняў. Паводле апошніх даных, пятая частка расіян мела аднаго або некалькіх сваякоў, якія загінулі падчас поўнамаштабнай фазы вайны. Толькі за апошні год іх доля павялічылася з 15% да 21%. У снежні 2022 года такіх было ўсяго 2%. Таксама пастаянна расце доля тых, хто страціў каго-небудзь з сяброў. На сённяшні дзень іх доля складае 22%, а ў снежні 2022 года іх было ўсяго 6%.

Важна, што ўсё гэта расцягнута ў часе і геаграфіі. Аднак усё можа рэзка змяніцца, з улікам чарговых упартых чутак, падмацаваных тупіком на фронце, пра хвалю прымусовай мабілізацыі ўжо гэтай восенню. Як паказваюць свежыя лічбы, расійскае грамадства захоўвае выразнае непрыняцце другой хвалі прымусовай мабілізацыі па ўзоры восені 2022 года — каля трох чвэрцяў (73%) рэспандэнтаў не падтрымалі б такі крок з боку ўлады. За паўторную прымусовую мабілізацыю выступаюць толькі 11%.

Дэ-факта восенню вырашыцца апошняе пытанне: ці парушыць Крэмль абяцанне не ператвараць Расію не толькі ў тыл, але і ў той ці іншай меры ў фронт?

Аляксандр Шульга, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com