Наступствы на гарызонце

Уступная кампанія ў медыцынскія ВНУ Беларусі стала прадметам вострай дыскусіі.

Зніжэнне конкурсу і прахадных балаў у 2026 годзе ўлады патлумачылі рэзкім пашырэннем агульнага бюджэтнага прыёму. Даступнасць бясплатнай медыцынскай адукацыі ўзрасла, але суправаджалася сістэмным паслабленнем ніжняй мяжы акадэмічнага адбору. І павелічэннем неаднароднасці стартовай падрыхтоўкі студэнтаў, што можа сур'ёзна паўплываць на падрыхтоўку медыкаў і якасць аказання меддапамогі. «Белыя халаты» публікуюць аналіз дынамікі ўступных кампаній у медыцынскія ВНУ Беларусі кандыдата медыцынскіх навук Уладзіміра Пікірені, піша planbmedia.io.

Чаго хоча выпускнік

Патэнцыйны пул абітурыентаў медыцынскіх універсітэтаў вызначаецца найперш колькасцю выпускнікоў 11-х класаў, іх акадэмічнай падрыхтоўкай і цікавасцю да профільных уступных прадметаў. Таму першапачаткова аўтар прааналізаваў колькасць выпускнікоў і колькасць зарэгістраваных на экзамены па біялогіі і хіміі, а таксама сярэднія вынікі цэнтралізаванага тэсціравання.

Колькасць адзінаццацікласнікаў за дзесяцігоддзе змянялася ад 58,3 тысячы ў 2016 годзе да 58 тысяч у 2026-м. Максімальная іх колькасць была ў 2018-м — 59,5 тысячы. Мінімальная — 53,1 тысячы — у 2021-м.

Колькасць зарэгістраваных на экзамен па біялогіі была максімальнай у 2017 годзе і склала 29,6 тыс., або 50,4% ад колькасці выпускнікоў 11-х класаў. У наступныя гады паказчык паслядоўна зніжаўся: да 20,1 тыс. у 2021 годзе і 8,1 тыс. у 2023 годзе. Доля зарэгістраваных адносна колькасці выпускнікоў за гэты перыяд паменшылася з 50,4% да 15%. У 2025 годзе колькасць зарэгістраваных вырасла прыблізна да 16,3 тыс., або 28,3% ад колькасці выпускнікоў, аднак у 2026 годзе зноў знізілася да 11,9 тыс., або 20,5%.

Па хіміі найвышэйшыя паказчыкі таксама назіраліся ў 2017 годзе — 16 тыс. зарэгістраваных, або 27,2% ад колькасці выпускнікоў. Да 2023 года яны знізіліся да 5,6 тыс. і 10,3% адпаведна. У 2025 годзе колькасць зарэгістраваных на экзамен па хіміі складала каля 5,8 тыс., або 10,1% ад колькасці выпускнікоў.

То-бок, калі колькасць выпускнікоў 11-х класаў у 2026 годзе практычна вярнулася да ўзроўню 2016 года, то колькасць зарэгістраваных на экзамен па хіміі рэзка скарацілася. Па біялогіі таксама назіралася доўгатэрміновае зніжэнне. Адпаведна, паступовае пашырэнне прыёму адбывалася пры адначасовым скарачэнні колькасці людзей, якія выбралі неабходныя для паступлення профільныя прадметы.

Прыём, прыём!

Сярэднія вынікі цэнтралізаванага тэсціравання па ўсіх разгляданых прадметах істотна павялічыліся ў 2019 годзе. Гэта супала з змяненнем методыкі разліку балаў ЦТ. У 2024–2026 гадах сярэднія балы па біялогіі і хіміі знаходзіліся пераважна ў дыяпазоне 56–64 балы. Сярэдні бал па біялогіі знізіўся з 64,2 у 2024 годзе да 56,4 у 2025 годзе, пасля чаго павялічыўся да 58,9 у 2026 годзе. Па хіміі адпаведныя значэнні склалі 63,8, 56,2 і 56,4 бала.

Агульная колькасць планавых месцаў у медыцынскіх універсітэтах у 2016–2020 гадах вагаўся ад 2,4 тыс. да 2,7 тыс. У 2021–2023 гадах яна заставалася блізкай да 3 тыс., пасля чаго павялічылася да 3,2 тыс. у 2024 годзе і практычна не змянілася ў 2025 годзе — 3192 месцы. Затым у 2026 годзе план прыёму вырас да 3,7 тыс. месцаў, на 533 месцы, або на 16,7%, у параўнанні з папярэднім годам.

У разглядаемы перыяд структура прыёму змянялася значна мацней, чым яго агульны аб’ём. У 2016–2022 гадах долі платнага і агульнага бюджэтнага прыёму без мэтавай падрыхтоўкі пераважна знаходзіліся ў дыяпазоне 31–44%, тады як доля мэтавага прыёму складала 17–32%. Пачынаючы з 2023 года доля мэтавых месцаў хутка павялічвалася: з 46,9% у 2023 годзе да 55,4% у 2024 годзе і 71,4% у 2025 годзе. Адначасова доля платнага прыёму знізілася з 26,4% да 8,6%, а доля бюджэтных немэтавых месцаў — з 26,6% да 20,0%.

У 2026 годзе структура прыёму змянілася ў процілеглым кірунку. Доля мэтавых месцаў знізілася да 58,2%, а доля бюджэтных месцаў агульнага конкурсу вырасла ўдвая — з 20% да 40,3%. Доля платных месцаў працягнула зніжацца і склала 1,5%.

Варта адзначыць, што ў 2026 годзе мэтавы прыём размяркоўваўся па спецыяльнасцях нераўнамерна. Найбольшай яго доля была на стаматалогіі і медыка-дыягнастычнай справе (па 70%), найменшай — на фармацыі (36,5%) і педыятрыі (49,9%). На лячэбнай справе яна складала 59,9%. Адпаведна доля агульнага бюджэтнага конкурсу складала ад 30% месцаў на стаматалогіі да 50,1% на педыятрыі.

Колькасць заяў у медыцынскія ўніверсітэты ў 2016–2022 гадах змянялася ад 2,9 да 4,1 тыс. Найменшае значэнне назіралася ў 2022 годзе, пасля чаго колькасць заяў павялічылася да 3,8 тыс. у 2023 годзе, 4,2 тыс. у 2025 годзе і 5,2 тыс. у 2026 годзе. Адносна колькасці выпускнікоў 11-х класаў паказчык вырас з 51,8 заявы на 1000 выпускнікоў у 2016 годзе да 89,4 у 2026 годзе.

Хімія праблемы

Для ацэнкі патэнцыйнага пула абітурыентаў медыцынскіх універсітэтаў даследчык выбраў колькасць людзей, зарэгістраваных на экзамен па хіміі. Менавіта хімія — найбольш вузкае звяно ўступной траекторыі, бо яе здача неабходная для паступлення на асноўныя медыцынскія спецыяльнасці, а колькасць зарэгістраваных на гэты прадмет у разглядаемые гады была прыкладна ўдвая меншая за колькасць зарэгістраваных на біялогію. Таму менавіта колькасць тых, хто здае хімію, у большай ступені абмяжоўвае колькасць асоб, якія фармальна маюць магчымасць удзельнічаць у конкурсе на медыцынскія спецыяльнасці.

Суадносіны колькасці заяў з колькасцю зарэгістраваных на экзамен па хіміі выраслі амаль утрая: з 24,5% у 2016 годзе да 68,5% у 2023 годзе і прыкладна 71,7% у 2025 годзе. Рост абумоўлены рознанакіраваным рухам дзвюх велічынь: колькасць заяў павялічылася з 3 да 4,2 тыс. (2016–2025), а колькасць зарэгістраваных на хімію скарацілася з 12,3 да прыблізна 5,8 тыс. У выніку нават у БДУ на хімічным факультэце быў недабор на бюджэт на некаторыя спецыяльнасці. Напрыклад, на «навукова-педагагічную дзейнасць» на 21 бюджэтнае месца прэтэндавалі ўсяго 13 абітурыентаў.

Адначасова павялічвалася прыёмная ёмістасць медуніверсітэтаў адносна патэнцыйнага пула паступаючых. У 2016 годзе колькасць планавых месцаў адпавядала 20,2% колькасці зарэгістраваных на хімію, у 2025 годзе яна дасягнула 55% адпаведна. То-бок да сярэдзіны 2020-х гадоў колькасць месцаў у медыцынскіх універсітэтах стала адпавядаць больш як палове ўсяго пула зарэгістраваных на экзамен па хіміі.

Эксперт звяртае ўвагу, што зніжэнне конкурсу па асобных універсітэтах і спецыяльнасцях у 2026 годзе адбывалася не на фоне скарачэння агульнай колькасці заяў. Наадварот, іх колькасць павялічылася на 23,8% у параўнанні з 2025 годам, тады як агульны план прыёму вырас на 16,7%.

Таму наступнае зніжэнне конкурсу і прахадных балаў варта разглядаць найперш у кантэксце рэзкага пашырэння агульнага бюджэтнага прыёму і пераразмеркавання месцаў паміж формамі паступлення.

Конкурс на мэтавыя месцы быў нізкім на ўсім даступным шэрагу: 1,43 у 2023 годзе, 1,23 у 2024-м, 1,17 у 2025-м і 1,49 у 2026 годзе. У 2023–2025 гадах ён быў ніжэйшы за конкурс агульнага бюджэтнага прыёму. Аднак у 2026 годзе ўпершыню аказаўся вышэйшы за яго (1,49 супраць 1,34).

Правіў бал

У БДМУ прахадныя балы па трох разгляданых спецыяльнасцях на працягу большай часткі перыяду заставаліся высокімі. Найвышэйшыя значэнні звычайна назіраліся на стаматалогіі: ад 368 балаў у 2016 годзе да 395 балаў у 2023 годзе. На лячэбнай справе прахадны бал у 2016–2025 гадах змяняўся ў дыяпазоне 347–386 балаў, а на педыятрыі — 322–368 балаў. У 2026 годзе прахадныя балы знізіліся па ўсіх трох спецыяльнасцях: да 332 балаў на лячэбнай справе, 319 — на педыятрыі і 388 — на стаматалогіі.

Даныя аб конкурсе ў БДМУ найбольш поўна даступныя пачынаючы з 2023 года. У 2023–2025 гадах на адно месца агульнага бюджэтнага прыёму прыходзілася 1,49–1,85 заявы на лячэбнай справе, 1,81–2,18 — на педыятрыі і 1,70–2,61 — на стаматалогіі. Затым у 2026 годзе конкурс знізіўся да 1,14 заявы на месца на лячэбнай справе, 1,65 — на педыятрыі і 1,13 — на стаматалогіі.

У Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце прахадныя балы ў большасці даступных гадоў былі ніжэйшыя, чым у БДМУ, асабліва на лячэбнай справе і педыятрыі. У 2022–2025 гадах прахадны бал на лячэбнай справе вырас з 315 да 360, а на педыятрыі — з 299 да 352. А ў 2026 годзе абодва паказчыкі рэзка знізіліся: да 269 і 239 балаў адпаведна.

Прычым у ВДМУ прахадны бал на педыятрыю аказаўся прыкметна ніжэйшы за ўмоўную суму сярэдняга бала атэстата 8,5 і агульнарэспубліканскіх сярэдніх вынікаў уступных экзаменаў.

У цэлым у 2026 годзе ніжняя мяжа залічэння наблізілася да ўмоўнага сярэдняга ўзроўню падрыхтоўкі ў абодвух універсітэтах. У Гомельскім і Гродзенскім медуніверсітэтах — аналагічная тэндэнцыя. На лячэбнай справе абодвух універсітэтаў ніжняя мяжа залічэння практычна зраўналася з умоўнай чаканай сумай, а на медыка-прафілактычнай справе ГомДМУ і педыятрыі ГрДМУ апынулася ніжэй за яе.

Відавочна, што ўзровень падрыхтоўкі вельмі розны і шмат студэнтаў з узроўнем ведаў ніжэй за сярэдні па краіне, канстатуе аўтар даследавання. Асабліва ў рэгіянальных ВНУ.

«Атрыманыя даныя дазваляюць казаць пра паслабленне ніжняй мяжы адбору, але не дазваляюць усталяваць, наколькі змяніліся сярэднія вынікі ўсіх залічаных або доля абітурыентаў з высокай падрыхтоўкай. Таму ў дачыненні да кампаніі 2026 года паняцце «правал» далей выкарыстоўваецца для абазначэння рэзкага зніжэння парогавай акадэмічнай селектыўнасці і звязанай з гэтым рызыкі павелічэння неаднароднасці стартовай падрыхтоўкі студэнтаў», — адзначае Уладзімір Пікіреня.

Наступствы на гарызонце

Такім чынам, асноўным змяненнем 2026 года стала рэзкае павелічэнне колькасці месцаў агульнага бюджэтнага конкурсу пры значна меншым павелічэнні колькасці заяў. Яно пашырыла доступ да бясплатнай медыцынскай адукацыі, адначасова знізіўшы конкурсны ціск і ніжнюю мяжу акадэмічнага адбору.

«Пашырэнне медыцынскага прыёму мае наступствы, якія выходзяць за межы саміх медыцынскіх універсітэтаў. Пры абмежаванай колькасці тых, хто здае хімію і біялогію, дадатковае прыцягненне абітурыентаў у медыцынскія ВНУ змяншае колькасць кандыдатаў, даступных для іншых праграм з той жа камбінацыяй уступных выпрабаванняў. Асабліва ўразлівай становіцца падрыхтоўка выкладчыкаў хіміі і біялогіі. У доўгатэрміновай перспектыве недахоп такіх спецыялістаў можа пагоршыць даступнасць і якасць выкладання профільных прадметаў у школах, дадаткова звужаючы будучы пул падрыхтаваных абітурыентаў», — піша аўтар.

Яшчэ адным фактарам, які змяншае ўнутраны пул абітурыентаў, становіцца адукацыйная міграцыя. Колькасць беларускіх студэнтаў у Польшчы павялічылася з 2605 у 2010 годзе да 8378 у 2019 годзе, 9736 у 2020 годзе і 11 076 у 2022 годзе (даследаванне адукацыйнай эміграцыі беларусаў). Паводле пазнейшых ацэнак, у 2023 годзе іх колькасць дасягнула прыблізна 12,7 тыс., то-бок больш як утрая перавышала ўзровень 2013 года (Еўрарадыё). Расія таксама застаецца адным з асноўных напрамкаў адукацыйнай міграцыі, а значная колькасць беларускіх студэнтаў вучыцца ў Літве, Германіі, Чэхіі і іншых еўрапейскіх краінах (Белсат).

Такім чынам, медыцынскія ўніверсітэты прыцягнулі значную долю выпускнікоў, якія ўжо выбралі хіміка-біялагічную адукацыйную траекторыю. Аднак колькасць заяў і памер патэнцыйнага пула характарызуюць розныя этапы прафесійнага выбару. Падача дакументаў адлюстроўвае прывабнасць медыцынскай адукацыі сярод выпускнікоў, што падрыхтаваліся па неабходных прадметах. Колькасць тых, хто здае хімію і біялогію, паказвае, наколькі шырокая сама база, з якой медыцынскія ўніверсітэты могуць ажыццяўляць адбор. У доўгатэрміновай перспектыве гэтая база прыкметна скарацілася, нягледзячы на аднаўленне агульнай колькасці выпускнікоў 11-х класаў, гаворыцца ў даследаванні.

Таму вынікі 2026 года лепей тлумачацца не адным фактарам, а спалучэннем кароткатэрміновага і доўгатэрміновага працэсаў, рэзюмуе аўтар. Непасрэдным механізмам зніжэння конкурсу было больш як двухразовае павелічэнне агульнага бюджэтнага прыёму. Яго фонавымі ўмовамі стала шматгадовае скарачэнне профільнага пула, часткова звязанае з выбарам іншых адукацыйных траекторый і паступленнем за мяжу.

Толькі не лекарам!

Важна прааналізаваць і тое, чаму хіміка-біялагічны профіль выбірае ўсё меней старшакласнікаў. Адным з найбольш відавочных фактараў лічаць змяненне суадносін паміж працягласцю і складанасцю медыцынскай падрыхтоўкі і чаканай прафесійнай аддачай.

Навучанне лекара займае не менш за шэсць гадоў, пасля чаго ідуць інтэрнатура, абавязковая праца па размеркаванні і, для часткі спецыяльнасцяў, дадатковая паслядыпломная падрыхтоўка. Пры гэтым даходы медыцынскіх работнікаў у Беларусі застаюцца істотна ніжэйшыя, чым у суседніх краінах ЕС. Паводле незалежных параўнанняў, у 2025 годзе заробак беларускіх лекараў у пераліку на еўра быў у некалькі разоў ніжэйшы, чым у Польшчы і краінах Балтыі («Кароткі незалежны аналіз стану сістэмы аховы здароўя Беларусі»; «Белыя халаты»).

У 2025 годзе сярэдняя налічаная заработная плата лекара ў Беларусі склала 4006,5 рубля, або прыблізна 1160 еўра па афіцыйным сярэднім курсе. Для параўнання, у Польшчы з ліпеня 2025 года ўстаноўлены законам мінімальны базавы аклад складаў 9736,25 злотых, або каля 2280 еўра, для лекара без спецыялізацыі і 11 863,49 злотых, або каля 2780 еўра, для лекара-спецыяліста. Такім чынам, нават мінімальны базавы аклад лекара ў Польшчы быў прыблізна ў 2,0–2,4 раза вышэйшы за сярэднюю налічаную зарплату лекара ў Беларусі.

Другім фактарам называюць абмежаванне прафесійнай і тэрытарыяльнай аўтаноміі маладых спецыялістаў. Для выпускнікоў, што навучаліся па мэтавай дамове, абавязковы тэрмін працы — пяць гадоў. Прычым канкрэтнае месца вызначаецца з улікам патрэбаў сістэмы аховы здароўя на момант выпуску. У 2026 годзе для значнай часткі тых, хто паступае, медыцынская адукацыя фактычна стала звязанай з доўгай абавязковай працай у вызначанай дзяржавай арганізацыі.

Дадатковую нявызначанасць ствараюць перыядычна агучваныя прапановы аб павелічэнні працягласці абавязковай працы.

На ўспрыманне прафесіі мог паўплываць і палітычны кантэкст пасля 2020 года. Праваабарончыя і прафесійныя ініцыятывы паведамлялі пра затрыманні, адміністрацыйны і крымінальны пераслед, а таксама звальненні медработнікаў за выказванне грамадзянскай пазіцыі.

У цэлым пашырэнне прыёму можа часова забяспечыць неабходную колькасць студэнтаў. Але само па сабе не ліквідуе прычын, з-за якіх скарачаецца колькасць выпускнікоў, што загадзя выбіраюць хіміка-біялагічную траекторыю. Калі прафесійныя ўмовы і якасць адукацыйнага асяроддзя не паляпшаюцца, далейшае павелічэнне колькасці месцаў усё мацней будзе залежаць ад зніжэння прахадной мяжы, а не ад пашырэння пула падрыхтаваных кандыдатаў.

Пашырэнне прыёму можа павялічыць колькасць медыцынскіх работнікаў, аднак колькасць залічаных студэнтаў — толькі пачатковы паказчык кадравай палітыкі. Вынік залежыць ад таго, якая доля тых, хто паступіў, зможа і захоча завяршыць навучанне, пройдзе паслядыпломную падрыхтоўку, пачне працаваць па спецыяльнасці і застанецца ў сістэме пасля абавязковай адпрацоўкі.

А яшчэ — колькі школьнікаў і іх бацькоў захоча выбраць хіміка-біялагічны профіль і вышэйшую адукацыю па ім у наступныя гады, прычым у Беларусі.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com