Ілюзія дыпламатыі

Толькі непапраўныя аптымісты маглі чакаць ад размовы Вадэфуля і Лаўрова нейкіх прарыўных рашэнняў.

У канцы верасня 2026 года адбылася сустрэча міністраў замежных спраў Германіі і Расіі, першая з моманту пачатку поўнамаштабнай вайны РФ супраць Украіны. Працягласць размовы на палях Генеральнай асамблеі ААН у Нью-Ёрку склала менш за 20 хвілін. Пра яе вынікі лепш за любыя каментары сведчаць твары Ёгана Вадэфуля і Сяргея Лаўрова як у момант рукапажацця, так і пасля выхаду з перагаворнай залы.

Сустрэча не толькі не прынесла прагрэсу ў адносінах дзвюх краін і ў абмеркаванні галоўнага пытання еўрапейскай палітыкі — шляхоў завяршэння вайны супраць Украіны, але і, па сутнасці, не ўтрымлівала дыялогу як такога.

Дык навошта сустракаліся кіраўнікі дыпламатычных ведамстваў дзвюх дзяржаў і чаго дамагліся бакі?

«Сезоннае абвастрэнне»

З 2022 года Германія застаецца адным з самых паслядоўных саюзнікаў Украіны. Пасля пазачарговых парламенцкіх выбараў і прыходу да ўлады Фрыдрыха Мерца дапамога Кіеву толькі павялічылася. Германія не толькі пастаўляе фактычна любыя тыпы ўзбраенняў уласнай вытворчасці, прыдатныя для дадзенага тэатра вядзення баявых дзеянняў, за выключэннем ракет «Таурус», але і ўдзельнічае амаль ва ўсіх магчымых праектах фінансавай дапамогі Украіне. Але палітыка і грамадства зусім не маналітныя ў сваім жаданні працягваць падтрымку Кіева, асабліва ў сферы паставак узбраенняў. Грамадска-палітычныя і гістарычна-культурныя традыцыі ў ФРГ, а таксама эканамічны і палітычны крызіс у краіне ўносяць свае істотныя карэктывы.

Ціск на федэральны ўрад не спыняўся ўсе чатыры з паловай гады поўнамаштабнай вайны, але ў пэўныя перыяды ён прыкметна ўзмацняецца. Менавіта цяпер у нямецкім палітычным ландшафце назіраецца такое сезоннае абвастрэнне: узмоцнены запыт на «дыпламатычнае вырашэнне канфлікту».

Сігналы паступаюць да Мерца як ад апазіцыі, так і з шэрагаў кааліцыі.

«Альтэрнатыва для Германіі» (АдГ), што перамагла на выбарах у Саксоніі-Анхальт і Мекленбургу-Пярэдняй Памераніі, праз сваю фракцыю ў Бундэстагу патрабуе спыніць пастаўкі любых узбраенняў Украіне і «кампраміснага міру». Прадстаўнікі АдГ выступаюць за закуп расійскіх энерганосьбітаў і нават, не маючы на гэта паўнамоцтваў, робяць першыя крокі да аднаўлення супрацоўніцтва.

Левыя, што перамаглі на зямельных выбарах у Берліне, на федэральным узроўні не такія катэгарычныя адносна падтрымкі Украіны, але таксама настойліва паўтараюць тэзіс, што зброя толькі зацягвае вайну, а дыпламатычнае рашэнне — адзіны спосаб яе спыніць. На з’ездзе партыі лейтматывам стала фраза: «Мы не хочам плаціць за вашыя войны!» Пра паслядоўную антыўкраінскую і блізкую да Расіі пазіцыю Саюза Сары Вагенкнехт (ССВ) і казаць не даводзіцца.

Падобныя галасы апошнім часам усё гучней чуюцца і сярод кансерватараў ХДС і сацыял-дэмакратаў СДПГ. Кіраўнікі Цюрынгіі, Саксоніі і Брандэнбурга ў сумеснай заяве запатрабавалі «больш актыўнай дыпламатыі». Табіяс Вінклер (ХДС), кіраўнік дэлегацыі ФРГ у АБСЕ, заявіў, што «дыпламатыя АБСЕ» ў дачыненні да Расіі «зусім не памерла». Кіраўніцтва ўплывовага аддзялення СДПГ у Бадэн-Вюртэмбергу заклікала шукаць «новыя шляхі ў палітыцы ў дачыненні да Украіны» — цяперашні курс «не павінен падавацца як безальтэрнатыўны», а «імпульсы ў накірунку мірнага рашэння» трэба ўзмацніць.

Па дамоўленасці

Для і без таго палітычна аслабленага канцлера ні да чаго не абавязваючая размова ягонага міністра замежных спраў з расійскім бокам відавочна разглядалася як пазітыўны ўнутрыпалітычны сігнал: вашы дакоры марныя, мы выкарыстоўваем і магчымасці для дыялогу. Вадэфуль не ляцеў дзеля гэтага ў Маскву, а пагаварыў з Лаўровым на Генасамблеі ААН, на нейтральнай тэрыторыі, дзе яны і так абодва прысутнічалі. Размова не мела ніякага фармальнага статусу.

Мерцу не варта было чакаць ад Вадэфуля якіх-небудзь палітычных сюрпрызаў. Безумоўна, кіраўнік дыпламатыі падпарадкоўваецца рашэнням свайго ўрада. Але папярэднікі Вадэфуля на пасадзе кіраўніка МЗС ФРГ, Хайка Маас і Анналена Бэрбок, былі да прыходу ў Міністэрства замежных спраў моцнымі палітыкамі з вялікім досведам і маглі, прынамсі, «расставіць уласныя акцэнты». Ды і партыйны білет у іх быў іншы, чым у кіраўніка кабінета. Ад цяперашняга міністра, аднапартыйца, даўняга блізкага саюзніка і даверанай асобы дзейнага канцлера, «самадзейнасці» чакаць не даводзілася.

Словы Вадэфуля пра «прашэнне шматлікіх калег па пасадзе правесці гэтую сустрэчу» — сведчанне таго, што Берлін, калі і не ўзгадніў сустрэчу ў ЕС, дык дакладна праінфармаваў партнёраў пра такія планы. У ЕС існуе нефармальная дамоўленасць: кантакты з Расіяй мусяць адбывацца на аснове еўрапейскага кансенсусу. Ініцыятывы асобных дзяржаў, а тым больш Германіі, з зразумелых прычын не сустрэлі б разумення ў Цэнтральнай Еўропе.

І сапраўды, факт сустрэчы не падвергнуўся крытыцы з боку знешнепалітычных ведамстваў краін усходней за Одэр. Хіба што ў польскіх СМІ прамільгнула нотка здзіўлення, але гэта не была афіцыйная рэакцыя Варшавы. Кіеў таксама не рабіў гучных заяваў, а ўкраінская прэса канстатавала, што прынцып «нічога пра Украіну без самой Украіны» парушаны не быў. Таксама Кіеў «быў праінфармаваны пра дэталі сустрэчы».

«Як аб сцяну гарох»

Хіба што непапраўныя аптымісты маглі чакаць ад размовы Вадэфуля і Лаўрова нейкіх прарыўных рашэнняў. Да гэтага схіляе не толькі няўдалая геапалітычная абстаноўка, але і ўзровень субяседнікаў. Калі б Пуцін пажадаў змяніць пазіцыю ў вайне супраць Украіны, пра гэта дакладна казаў бы не Лаўроў і тым больш не на сустрэчы з «нядружалюбным» міністрам замежных спраў.

Інакш дзейнічаў бы і Берлін: калі б у ведамстве канцлера ФРГ узнікла нейкая сур’ёзная прапанова Маскве, дык і Мерц не карыстаўся б паслугамі Вадэфуля, а, абмеркаваўшы прапанову з еўрапейскімі і амерыканскімі саюзнікамі, а таксама з Кіевам, зрабіў бы яе прадметам перамоў Украіна — РФ — ЕС — ЗША з удзелам нейтральных перамоўшчыкаў, прызнаваных усімі бакамі.

Дэбаты аб кандыдатурах у траўні гэтага года — найлепшае таму сведчанне. Але вынікі размовы ў Нью-Ёрку былі такія, што пацвердзілася хутчэй меркаванне ад’яўленых песімістаў. Дакладней, сустрэча двух міністраў наогул не мела ніякага выніку.

Паводле інфармацыі нямецкіх СМІ, правакацыі пачаліся проста з парога. Нямецкую дэлегацыю чакалі на сталах англамоўныя асобнікі памфлета пад загалоўкам «Спадчына Гебельса. Фальсіфікацыя падзей у Бучы і крывавая інсцэніроўка кіеўскага рэжыму». Няма патрэбы тлумачыць, чаму прозвішча нацысцкага злачынцы з’явілася ў загалоўку дакумента для сустрэчы з немцамі. Вочавідцы сцвярджаюць, што Вадэфуль нават не дакрануўся да раздрукоўкі і прыкрыў яе сваёй папкай. Першыя хвіліны ўжо задалі тон сустрэчы, ход якой можна добра аднавіць паводле артыкулаў і інтэрв’ю.

Нямецкі бок сфакусаваўся на трох асноўных пунктах: атака дронаў у Лейпцыгу і адказнасць Крамля, шляхі дэскалацыі ў расійска-ўкраінскай вайне і магчымасць забяспечыць бесперабойныя пастаўкі збожжа з Украіны — гэта гуманітарны фактар і просьба (дослоўна з інтэрв’ю міністра) Глабальнага Поўдня. Берлін рабіў адчайную стаўку на гіпатэтычныя саступкі РФ дзеля захавання добрых адносін з тымі краінамі ў Азіі і Афрыцы, якія займаюць нейтральную пазіцыю, а то і ўвогуле сімпатызуюць Маскве. Стаўка чакана не спрацавала. Вадэфуль пасля даволі адкрыта выказаўся пра рэакцыю расіян, ужыўшы нямецкі выраз, эквівалентам якога па-руску магло б быць «як аб сцяну гарох».

Расійскі бок, пачаўшы са звыклага «тролінгу», прадказальна не прадэманстраваў гатоўнасці да канструктыўных перамоў. Лаўроў выклаў пункт гледжання свайго начальства, а ўжо пасля сустрэчы абвінаваціў субяседніка ў пыхлівасці і зверхнасці і дадаў, што прасцей было б проста паразмаўляць па тэлефоне, чым сустракацца.

«Мэты» дасягнуты

Мерц нічога не прайграў. Вадэфуль абгрунтаваў сам факт сустрэчы неабходнасцю данесці пазіцыю федэральнага ўрада да расійскага кіраўніцтва наўпрост, рэкамендацыямі замежных топ-дыпламатаў, а таксама значэннем размовы як такой, у тым ліку і з «супернікамі». І яму ў агульным паверылі. Крытыка ў ФРГ была ўмеранай і няшматлікай — ад Родэрыха Кізеветэра, кансерватыўнага палітыка, вядомага сваёй паслядоўнай падтрымкай Украіны, да некаторых экспертаў. СДПГ і нават Зялёныя цалкам добразычліва паставіліся да факту сустрэчы. Некаторыя вядучыя нямецкія СМІ знайшлі ў гэтым размове нават відавочны плюс: яна ясна паказала непадрыхтаванасць Крамля да перамоў пра заканчэнне вайны і пагардлівае стаўленне РФ да Еўропы.

Негатыўных наступстваў не было і для Крамля. Пуцін ніколі публічна не адмаўляў магчымасць перамоваў з Захадам і ў прыватнасці з Германіяй. Асноўная аргументацыя расійскага кіраўніцтва будуецца вакол двух тэзісаў: «ЕС падтрымлівае Украіну замест нармалізацыі адносін з Расіяй і не жадае гаварыць з намі на роўных» і «Захаду давядзецца прызнаць новыя геапалітычныя рэаліі».

Сустрэча Лаўрова і Вадэфуля гэтаму наратыву (не тое каб адпаведнаму рэчаіснасці) ніяк не супярэчыць. Масква паспрабавала выкарыстаць яе ў прапагандысцкіх мэтах, але даволі млява. МЗС РФ падкрэсліваў, што размова адбылася па ініцыятыве нямецкага боку, а для «ўнутранага ўжытку» з’явілася магчымасць паказаць, маўляў, «наш міністр проста ў твар немцу выклаў нашу пазіцыю». Але ўжо па першых прыкметах відаць, што для Крамля сустрэча засталася перыферычнай, і на яе аснове не будзе выбудавана значная кампанія.

Кароткая размова ў будынку ААН не можа быць знакам якіх-небудзь змен ва знешнепалітычнай стратэгіі ФРГ і ўсяго Еўрасаюза. Мерцу трэба было зрабіць спробу перайсці да «дыпламатыі», да тых самых «перамоў», пра якія ў Германіі так шмат гавораць і справа, і злева. Канцлер зрабіў гэтую спробу — і ясна паказаў грамадству адсутнасць гатоўнасці Крамля нават да першаснага сур’ёзнага абмеркавання іншага прымальнага сцэнару заканчэння вайны, акрамя ваеннага. Ніякага прагрэсу няма і ў іншых пытаннях, звязаных з баевымі дзеяннямі, напрыклад, перамір’е або забеспячэнне ўкраінскага грамадзянскага суднаходства. Рызыкі ў форме крытыкі («зносіны з агрэсарам і прапагандысцкая падстава») відавочна ўлічваліся камандай Мерца — і яны аказаліся мінімальнымі.

Еўропа ўжо даўно дэманструе не проста гатоўнасць да ўдзелу ў перамовах і пошуку таго самага «дыпламатычнага рашэння», але і жадае актыўна фарміраваць гэтае рашэнне без пастаяннай аглядкі на Вашынгтон. Гаспадар Крамля адхіліў надзвычай выгадныя для сябе прапановы, падтрыманыя ЗША — дзяржавай, якую ён лічыць адзінай на Захадзе «роўнай Расіі» і такой, што мае вырашальны ўплыў у сусветнай геапалітыцы.

Пакуль сітуацыя на фронце і ў ўласнай эканоміцы не пераканае Пуціна ў крайняй неабходнасці шукаць іншы падыход, справа не зрушыцца з мёртвай кропкі.

Дзмітрый Страціеўскі, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com