Паўстанне пакалення Z

У бунце школьнікаў у Францыі ёсць тры цікавыя моманты.

Вось ужо амаль месяц у Францыі працягваюцца школьныя пратэсты, якія распаўсюдзіліся і на франкамоўную Бельгію. На барыкадах побач са старшакласнікамі стаяць настаўнікі і школьны персанал і прыкрываюць дзяцей ад паліцэйскіх дубінак і слезацечнага газу. А ў перапынках паміж акцыямі пратэсту вучні наганяюць прапушчанае: частка настаўнікаў і рэпетытараў выкладаюць у сацсеткі і на анлайн-платформы навучальныя матэрыялы. Студэнты-валанцёры арганізуюць анлайн-настаўніцтва ў Discord і TikTok.

Гэта крыху адрозніваецца ад навінавай карцінкі — падлеткі на барыкадах, сутыкненні з паліцыяй, закрытыя школы, параненыя. Яна падказвае простае тлумачэнне: перад намі чарговы бунт юнацкага максімалізму. Але за ёй губляецца галоўнае — сэнс самога пратэсту.

Звычайна абмяркоўваюцца тры прычыны беспарадкаў, і менавіта іх у першую чаргу называюць лідарамі вучнёўскіх прафсаюзаў: недахоп настаўнікаў, перапоўненыя класы, дрэннае фінансаванне школ. Аднак насамрэч пратэстуючыя вылучаюць больш патрабаванняў — на вэб-сайце вучнёўскіх прафсаюзаў іх дзесяць: ад школьных праблем да справядлівай сістэмы паступлення ва ўніверсітэт.

Акцыі школьнікаў успыхнулі не на пустым месцы — паралельна з імі настаўнікі разам з іншымі бюджэтнікамі пратэстуюць супраць урадавых планаў скараціць бюджэтныя выдаткі і замарозіць заробкі.

Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў грамадства палярызуецца, і ўлады абвінавачваюць апазіцыю ў падбухторванні да школьных пратэстаў, а апазіцыя ўладу — у жорсткасці дзеянняў паліцыі.

Але калі адкінуць палітычны шум і рамантызацыю барыкад, мы можам убачыць, што частка праблем адукацыі, якія вывелі французскіх школьнікаў на вуліцы, знаёмая і нашаму грамадству. Таму для нас гэты досвед цікавы. Гэта не пра заклікі на барыкады — у краіне, што цяпер змагаецца за сваё права на існаванне, унутраныя барыкады недапушчальныя. Але мы можам параўнаць, як грамадства рэагуе на праблемы адукацыі і як назапашваецца выбух.

У французскім досведзе ёсць тры цікавыя моманты.

1. Салідарнасць настаўнікаў і вучняў

Насамрэч пратэстны рух пачалі не вучні, а настаўнікі адной школы ў бедным прыгарадзе Парыжа — Крэтэй. Яны выйшлі на акцыю пратэсту, бо ў іх школе не хапала настаўнікаў і фінансавання.

А потым да іх далучыліся вучні. «Мы сказалі сабе: давайце на наступны дзень таксама паспрабуем, мы дамо сябе пачуць і паспрабуем нешта змяніць», — распавялі старшакласнікі ў каментары Radiofrance… — «Мы не просім раскошы, мы проста просім самае неабходнае, насамрэч».

Вучні заблакавалі ўваход у школу смеццевымі кантэйнерамі і пачалі распаўсюджваць у сацсетках відэа пра сваю школу і пратэст. У адказ старшакласнікі з іншых школ і гарадоў Францыі сталі рабіць тое самае.

«Яны (вучні) бачаць тую ж рэальнасць, што і мы, і яны раззлаваныя», — патлумачыла The Guardian лідарка настаўніцкага прафсаюза Каролін Шэвэ.

Ці можна ўявіць сітуацыю ва Украіне, калі на пратэсе настаўнікаў побач з імі будуць стаяць вучні? Гэта гучыць фантастычна, але гэта рэальна — пры ўмове, што самі настаўнікі будуць рашуча адстойваць свае правы. Пакуль з гэтым праблемы: асобныя смельчакі ёсць, але большасць прывыкла цярпець і маўчаць.

Свежы прыклад: сёння я чытала дыскусію настаўнікаў у сацсетках пра тое, што ў некаторых грамадах іх прымушаюць пісаць заявы за свой кошт на восеньскія канікулы. «Я напісаў, а хто яшчэ з такім сутыкаўся?» — чытаю пост. Адказы тых, хто сутыкаўся, былі ў духу «ну а што рабіць, мусіш», «адзін у полі не воін». І быў толькі адзін каментар з пытаннем «А можа, проста не згаджацца?».

Год таму, напярэдадні прыняцця дзяржаўнага бюджэту, прафсаюзы работнікаў адукацыі арганізавалі флэшмоб у сацсетках супраць звужэння прав педагогаў і за павышэнне ім заробкаў. Настаўнікам прапаноўвалі зрабіць фота на працоўным месцы, а студэнтаў, бацькоў і «ўсіх неабыякавых» прасілі падтрымаць. Але флэшмоб не стаў трэндам сярод вучняў: падлеткаў немагчыма схіліць да падтрымкі па ўказанні зверху — дэтануюць толькі тэмы, дзе ёсць драйв і агульная ідэя.

Ёсць і другая прычына ізаляванасці настаўніцкіх пратэстаў: праблемы школы і настаўніцкіх заробкаў у нас прывыклі лічыць справай саміх настаўнікаў. Бацькі не бачаць прамой сувязі паміж будучыняй дзіцяці і становішчам яго настаўніка. А калі з чымсьці не згодныя або незадаволеныя, бяруць рэпетытара або скідваюцца грашыма на патрэбы школы.

Тым часам на цяперашніх пратэстах школьнікаў у Бельгіі адно з ключавых патрабаванняў — перагляд або адмена адукацыйнай рэформы, якая павялічвае нагрузку на настаўніка без павышэння яму заробку.

2. Адукацыя для ўсіх, а не для абраных

Пратэст французскіх школьнікаў, які ўзнік як жаданне палепшыць умовы навучання, хутка набыў сацыяльнае вымярэнне. Неда-фінансаванне закранае ўсе школы, але мацней за ўсё — у бедных раёнах з рознакаляровай этнічнай і мігранцкай карцінай.

«Усе казалі нам, што школа ўраўноўвае шанцы. Але сёння гэта зусім не так, — кажа ў каментары The Guardian 16‑гадовая Ізабэла. — У падлетка з прыгарада Парыжа ніколі не будзе такіх магчымасцяў, як у вучня з цэнтра горада. Менавіта таму мы сёння тут».

Роўнае права на адукацыю для ўсіх, незалежна ад адраса і дастатку сям’і, — адно з ключавых патрабаванняў школьнікаў. Адукацыю яны ўспрымаюць як агульнае дабро і стартовую лінію: ад яе залежыць, з чым чалавек пойдзе ў жыццё. Таму побач з падлеткамі з неблагополучных прыгарадаў на барыкадах стаяць і вучні багатых парыжскіх ліцэяў. Настаўнік прэстыжнага ліцэя Сафі-Жэрмен, які падтрымлівае пратэстоўцаў, распавёў The Guardian, што вучні з цэнтра Парыжа праявілі вялікую салідарнасць з равеснікамі з прыгарадаў, і гэта супярэчыць меркаванню, што мы жывём у эпоху эгаізму.

Формула «эпоха эгаізму» цяпер часта гучыць у Францыі — тут актыўна абмяркоўваюць новую кнігу сацыёлага Каміля Пеньі «Трыумф эгаізмаў. Новае сацыяльнае прымушэнне». Асаблівую ўвагу аўтар надаў адукацыі — ён сцвярджае: калі, нягледзячы на рыторыку пра «роўны доступ да адукацыі», дзяржава самаўхіляецца ад выраўноўвання сацыяльных умоў, жорсткая канкурэнцыя за будучы сацыяльны статус перамяшчаецца ў школьныя класы. У гэтай барацьбе забяспечаныя слаі і сярэдні клас канвертуюць маёмасць і сувязі ў адукацыйныя перавагі сваіх дзяцей, а сам «эгаізм» перастае быць асабістым выбарам — ён ператвараецца ў прымусовую стратэгію выжывання ў грамадстве без гарантый. Кожны за сябе.

Выхадам з гэтай сітуацыі Пеньі лічыць «этыку годнасці»: прызнанне таго, што кожны чалавек мае права на годнае жыццё, а забеспячэнне гэтай годнасці — агульны клопат грамадства, а не прыватная справа асобнай сям’і. І менавіта ў гэтым сэнсе салідарныя пратэсты настаўнікаў, школьнікаў і бацькоў у Францыі можна ўспрымаць як надзею на тое, што гэта магчыма.

У гэтым кантэксце становіцца зразумела, чаму сярод патрабаванняў школьнікаў — не толькі матэрыяльнае забеспячэнне школ, але і справядлівая сістэма паступлення ва ўніверсітэты. Пратэстуючыя лічаць яе непразрыстай і несправядлівай, бо яна дае прэферэнцыі дзецям з прэстыжных школ.

Украіне таксама знаёмая няроўнасць у адукацыі. Разрыў у выніках гарадскіх і сельскіх школьнікаў фіксуюць і ВНО-НМТ, і нацыянальныя маніторынгі, і PISA. Мы пастаянна абмяркоўваем, якой павінна быць справядлівая ўступная кампанія, ці павінны мы даваць прэферэнцыі пры паступленні пэўным групам абітурыентаў.

Улічваючы, што людзі і таленты — гэта галоўны капітал краіны, якая вядзе барацьбу за сваё існаванне, а за мяжу з’язджае моладзь пераважна з гарадоў, — школьнікі з маленькіх гарадкоў і вёсак неўзабаве стануць галоўным рэсурсам краіны. Задача падняць адукацыю там павінна стаць прыярытэтам дзяржавы. Гэта і раней было важна, а цяпер стала крытычным.

3. Паўстанне пакалення Z

Падлеткі, якія сёння выйшлі на пратэсты ў Францыі і Бельгіі, нарадзіліся ў 2008–2010 гадах. Гэта дзеці, якія ўваходзілі ў самы чуллівы падлеткавы ўзрост у часы кавідных лакдаўнаў. Яны растуць пад ціскам трывожных навін пра ваенныя канфлікты — і некаторыя ведаюць пра гэта з уласнага досведу або досведу блізкіх (пратэсты, нагадаю, пачаліся ў бедных мультыкультурных раёнах з вялікай доляй мігрантаў). Дадайце сюды навіны пра кліматычныя пагрозы, эканамічны крызіс і пратэсты ў роднай краіне. Школьнікі баяцца, што іх будучыня будзе горшая, чым жыццё іх бацькоў.

У каментарыях СМІ пратэстоўцы распавядаюць, як перажываюць стрэс з-за адзнак, вынікаў экзаменаў і немагчымасці падрыхтавацца да паступлення праз адсутнасць настаўнікаў. Яны не хочуць мірыцца з прынцыпам «цярпі, бо так прынята ў краіне, дзе ты жывеш», а жорсткая рэакцыя паліцыі паглыбляе недавер да дзяржавы, што не выконвае сацыяльны кантракт. На плакатах, якія трымаюць школьнікі, напісана: «Дзяржава, якая травіць газам вучняў старшых класаў, — слабая дзяржава», «Мы тут не дзеля таго, каб учыняць беспарадкі».

Яшчэ адна асаблівасць гэтага пакалення — яно на «ты» з тэхналогіямі. Для самаарганізацыі яму не патрэбная каардынацыя зверху — яно самаарганізуецца гарызантальна, праз сацсеткі.

Шмат якія патрабаванні школьнікаў дарослыя прызнаюць справядлівымі. Але да пачатку дзіцячых пратэстаў іх не выконвалі. Напрыклад, у парламенце з лютага ляжыць законапраект аб замене сістэмы паступлення, але толькі цяпер прэм’ер-міністр Сэбасцьен Лекорню паабяцаў зрабіць яе больш празрыстай. Урад цяпер прызнае, што частка патрабаванняў вучняў «цалкам абгрунтаваная», і анансуе вырашэнне праблем з недахопам настаўнікаў і фінансаваннем школ. А раней міністр адукацыі Эдуар Жэфрэ публічна заяўляў, што недахоп настаўнікаў у школах не будзе занадта адчувальным.

І гэта добры ўрок, у тым ліку і для ўкраінскага ўрада, які традыцыйна падаваў грамадству глянцавую карцінку рэформаў у адукацыі, не агучваючы рэальныя праблемы.

Ёсць і больш шырокі кантэкст: мы назіраем крызіс старой сістэмы адукацыі, якая дагэтуль спрабуе працаваць як індустрыяльны канвеер для «штампоўкі» кадраў пад рынак працы. Тады як у гэтую сістэму зайшло пакаленне, якое жыве ў высокатэхналагічным і дынамічным свеце. Адукацыя павінна трансфармавацца, і гэта задача для ўсіх краін.

Аксана Анішчанка, ZN.UA

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com