Быў месяц май

Памяць — гэта зброя, якую нельга выпускаць з рук.

Аднак тады нам здавалася, што пасля лістапада ўжо нічога страшнейшага быць не можа. Забойства Рамана Бандарэнкі у лістападзе 2020 года — гэта, думалі мы, і ёсць самая жахлівая дата, якая ў нашым мартыралогу назаўсёды застанецца пазначаная найтлустым чорным шрыфтам. Але потым настаў май.

Месяц, калі ў арэоле ўсеагульнага квітнення і з думкамі пра надыходзячае лета не можа быць ніякіх кепскіх прадчуванняў. Тым больш — трагедый. Але 21 мая 2021 года у шклоўскай калоніі памёр Вітольд Ашурак — актывіст з абліччам мушкецёра, чалавек, што ставіў крыжы на месцах пахаванняў паўстанцаў 1863 года, патрыёт і смелец. Цяпер кожная гадавіна ягонай смерці — гэта Дзень палітвязня. Дзень памяці, дзень салідарнасці, дзень смутку і надзеі.

А 26 мая, праз пяць дзён пасля гібелі Вітольда, у тым горкім годзе здарылася яшчэ адна трагедыя, пра якую многія не памятаюць (нікога не асуджаю — паспрабуй запомніць усё і ўсіх, калі прозвішчаў рэпрэсаваных становіцца больш, чым можа змясціць любы тэлефонны даведнік). На гэтым тыдні — пяць гадоў з таго моманту, калі 18-гадовы Дзмітрый Стахоўскі звёў рахункі з жыццём, выкінуўшыся з 16-га паверха.

18 гадоў яму споўнілася 31 студзеня 2021 года. А на жнівеньскія пратэсты ён хадзіў яшчэ непаўналетнім. Блізкіх у Дзмітрыя не было: ён быў сіратой, жыў у інтэрнаце, вучыўся ў каледжы лёгкай прамысловасці. Не ведаю, з кім ён хадзіў на маршы — з сябрамі, з суседзямі па інтэрнаце ці адзін. Але, як высветлілі потым праваабаронцы, менавіта супрацоўнікі таго інтэрната, дзе жыў Дзіма, далажылі «куды трэба», што ён актыўны ўдзельнік пратэстаў. Так юнак стаў падазраваным у справе аб масавых беспарадках.

25 мая 2021 года яго выклікалі на допыт у Следчы камітэт. Той жа ноччу ён выкінуўся з 16-га паверха. Можна толькі здагадвацца, што гаварылі і чым палохалі Дзіму на допыце. Мы ведаем, як гэта бывае. Ведаем, што ў такіх выпадках гавораць хадзячыя недаразуменні ў пагонах. Ведаем, якія безабаронныя людзі, за якіх няма каму не толькі заступіцца, але і проста — перажываць, турбавацца, пісаць паведамленні «дзе ты? Я хвалююся». Кожны з нас можа змадэляваць ход допыту: мы табе, сука, жыццё зломім, ты з турмы не выйдзеш, а калі і выйдзеш — то пад плот, месца табе ўжо нідзе не будзе.

Магчыма, калі б гэтая крымінальная справа, прыцягненне ў якасці падазраванага, допыт і пагрозы адбыліся раней, у жніўні або верасні, Дзмітрый быў бы жывы. Тады выратаваннем для кожнага чалавека, якому пагражаюць, станавіўся чарговы марш — тысячы аднадумцаў, адчуванне пляча і локця побач, надзейная счапка. Там ніхто не адчуваў сябе самотным. А ў маі ўсё стала інакш. Менавіта ў маі — не ў красавіку, не ў чэрвені, не ў якім іншым месяцы.

Успомніце той май. Беларускія рэпрэсіі менавіта тады пачалі параўноўваць з «вялікім тэрорам» 1937 года. Па ўсёй краіне, ва ўсіх гарадскіх і раённых судах ішлі палітычныя працэсы. З залы суда не выходзіў ніхто — усім давалі тэрміны. 18 мая разграмілі папулярны партал tut.by, 21 мая ў калоніі загінуў Вітольд Ашурак, а 24 мая рэжым не паленаваўся перахапіць з дапамогай знішчальнікаў цэлы самалёт Ryanair, каб арыштаваць двух чалавек. Здавалася, што надыходзіць не проста чорная паласа, а апакаліпсіс у асобна ўзятай краіне. І на гэтым фоне Дзіму Стахоўскага абвяшчаюць падазраваным у справе аб масавых беспарадках і пагражаюць. У яго не было мамы, якая магла б абняць і сказаць: «Мой залаты, усё будзе добра». У яго не было апоры. Не ведаю, пра што ён думаў перад апошнім скачком, стоячы на балконе 16-га паверха. Але ў сацыяльнай сетцы перад гэтым скачком Дзіма пакінуў пост, які заканчваўся словамі: «Будзьце крышачку дабрэйшыя і ўвогуле. Жывіце на пазітыве».

Пяць гадоў мінула, Дзіма. І мы спрабуем. Усе гэтыя гады мы спрабуем «жыць на пазітыве». Не атрымліваецца. Бо з кожным днём мы становімся ўсё злейшымі і адчайнейшымі. Пазітыў — гэта потым, гэта ў будучыні. Спадзяюся, у хуткай будучыні. Але не непакойся, мы пра цябе не забыліся, як не забыліся пра ўсіх тых, каго забіў рэжым. І калі за іншых ёсць каму адпомсціць — бацькі, жонкі, браты і сёстры, — дык за цябе мы будзем помсціць усе разам. Дакладней, не помсціць — проста аднаўляць справядлівасць. Мы памятаем. І памяць — тая зброя, якую ні пры якіх абставінах нельга выпускаць з рук, каб ніхто не сышоў беспакараным.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com