Пашынян ламае нягласнае правіла

Былыя прэзідэнты

Дзесяцігоддзямі ў Арменіі, як і ў многіх іншых постсавецкіх краінах, дзейнічала нягласнае палітычнае правіла — былыя кіраўнікі дзяржавы атрымліваюць абсалютныя гарантыі недатыкальнасці. Нікол Пашынян стаў першым лідарам краіны, які радыкальна зламаў гэтую традыцыю. Крымінальныя справы супраць экс-прэзідэнтаў Роберта Качарана і Сержа Саргсяна, арышты і працэсы па канфіскацыі маёмасці рэзка змянілі правілы гульні ў палітыцы, якую ўлады называюць выкананнем мандата «аксамітнай рэвалюцыі» 2018 года, а апазіцыя — інструментам перадзелу ўласнасці і зводам палітычных рахункаў, піша сайт «Нямецкай хвалі».

Удар па «недатыкальных»

Чарговы віток крымінальных пераследаў адбыўся ў жніўні 2026 года — усяго праз два месяцы пасля парламенцкіх выбараў, якія многія эксперты называюць найбольш напружанымі з пункту гледжання ўнутрыпалітычнай канфрантацыі і вострасці ўзаемных папрокаў.

Па рашэнні Антыкарупцыйнага суда другі прэзідэнт Арменіі Роберт Качаран і яго старэйшы сын Седрак былі арыштаваныя на два месяцы. Следства вылучыла супраць былога кіраўніка дзяржавы абвінавачанні, якія ўключаюць «злоўжыванне службовымі паўнамоцтвамі, атрыманне хабару ў асабліва буйных памерах і адмыванне грошай у перыяд яго прэзідэнцтва». Яго сын праходзіць па тым жа крымінальным вытворчасці, прычым суд нават абмежаваў яго права на спатканні.

Практычна сінхронна з гэтым Генеральная пракуратура Арменіі ініцыявала крымінальныя пераследы ў дачыненні яшчэ дзевяці асоб у межах гэтай справы. У іх ліку апынуўся і трэці прэзідэнт краіны Серж Саргсян. Яму інкрымінуюць «адмыванне грошай у асабліва буйных памерах, злоўжыванне паўнамоцтвамі і садзейнічанне ў атрыманні хабару». У якасці меры стрымання для Саргсяна была абраная забарона на выезд з краіны.

Пры гэтым гэта далёка не першы выпадак, калі былыя лідары апынаюцца пад прыцэлам праваахоўных органаў. Саргсяну яшчэ ў снежні 2019 года былі прад’яўленыя абвінавачанні па так званай «справе пра дызельнае паліва», звязанай з растратаю дзяржаўных сродкаў у перыяд яго прэзідэнцтва. Качаран жа і ўвогуле апынуўся пад арыштам ужо ў ліпені 2018 года, неўзабаве пасля змены ўлады, па гучнай справе «аб звяржэнні канстытуцыйнага ладу».

Злом пераемнасці

Па ацэнцы дырэктара Інстытута Каўказа, армянскага палітолага Аляксандра Іскандарана, падзеі 2018 года сталі не проста зменай кіраўніцтва, а першым кардынальным разрывам армянскай палітычнай традыцыі, закладзенай яшчэ ў канцы 1980-х. Адсюль, паводле яго слоў, дэмантаж гарантый недатыкальнасці былых лідараў не стаў праблематычным для прадстаўнікоў новай эліты.

«У ўладзе да 2018 года была пераемнасць», — адзначае эксперт у гутарцы з DW. Папярэднія крызісы, уключаючы транзіты ўлады 1998 і 2008 гадоў, паводле яго слоў, заставаліся сугучна ўнутрысістэмнымі, тады эліта толькі «пераапраналася, змяняла свой твар». Пры гэтым ён дадаў, што рэвалюцыя 2018 года справакавала глыбокі зрух, цалкам пазбавіўшы новую ўладу былой «карпаратыўнай салідарнасці». «За стырном апынуліся людзі, якіх прынята называць „пакаленнем незалежнасці“, што не маюць савецкага апаратнага досведу...», — тлумачыць Іскандаран.

Гэтую думку ў гутарцы з DW развівае армянскі праваабаронца Артур Сакунц, тлумачачы дэмантаж старых гарантый неабходнасцю пакончыць з сістэмай, якую ён характарызуе як «захоп дзяржавы». Паводле яго слоў, да 2018 года беспакаранасць эліт мела сістэмны характар. «Менавіта гэтая сістэмнасць і была галоўнай прычынай таго, што прынцып роўнасці ўсіх перад законам не дзейнічаў, а прэзідэнты лічыліся недатыкальнымі», — адзначае ён.

У той жа час праваабаронца падкрэслівае, што хоць рэвалюцыя і стала вымушанай мерай для зламу старой сістэмы, казаць пра поўную перамогу над ранейшымі заганамі пакуль рана. «Цяперашнія праявы выбарачнага правасуддзя даказваюць, што культура беспакаранасці пакуль пераадолена не цалкам», — канстатуе Сакунц.

Рэха справы «1 сакавіка»

Крымінальнае пераследаванне Роберта Качарана з самага пачатку ўзыходзіла каранямі да падзей канца яго прэзідэнцкага тэрміну. Справа аб звяржэнні канстытуцыйнага ладу датычылася трагічных падзей 1 сакавіка 2008 года. Тады ў цэнтры Ерэвана адбыліся сутыкненні паміж праваахоўнікамі і прыхільнікамі Лявона Тэр-Петросяна, першага прэзідэнта і асноўнага палітычнага канкурэнта ўлады, якія не прызналі вынікаў выбараў.

Загінулі дзесяць чалавек, сотні атрымалі раненні. Нікол Пашынян, будучы ў той час адным з самых актыўных дзеячаў апазіцыі, пасля гэтых падзей правёў больш за год у падполлі, затым здаўся ўладам і выйшаў па амністыі толькі ў маі 2011 года.

Гэтыя падзеі, як адзначаюць эксперты, аказалі значны ўплыў на палітычны ландшафт Арменіі. Менавіта падзеі 2008 года сталі, на думку многіх назіральнікаў, каталізатарам, які заклаў фундамент для будучага зламу старой палітычнай сістэмы. Яны, як адзначае Аляксандр Іскандаран, сфармавалі «ўстойлівую сеткавую базу апазіцыйных актывістаў». У гэтым асяроддзі Нікол Пашынян і прайшоў сваю эвалюцыю як лідар пратэстаў. «У выніку менавіта гэтая назапашаная за дзесяцігоддзе пратэстная энергія і гарызантальныя сувязі дазволілі новай генерацыі дэмантаваць ранейшы рэжым», — тлумачыць Іскандаран.

Алігархам пакінуць пенсію

Сёння абодва былыя прэзідэнты праходзяць таксама па справах аб незаконным узбагачэнні і канфіскацыі маёмасці. Апазіцыя называе гэты працэс «інструментам пераразмеркавання ўласнасці неляяльных палітыкаў», тады як урад настойвае, што выконвае «галоўнае патрабаванне рэвалюцыі — аднаўляе справядлівасць».

Сам Нікол Пашынян пасля жнівеньскіх арыштaў 2026 года перайшоў да жорсткай рыторыкі. На ўрадавым брыфінгу прэм’ер-міністр прамым тэкстам абазначыў новыя правілы гульні для былой эліты, згадаўшы не толькі прэзідэнтаў, але і лідара партыі «Працвітаючая Арменія», буйнога бізнесмена Гагіка Царукяна, які таксама нядаўна апынуўся пад арыштам. Цяпер абвінавачаны ў буйных фінансавых махінацыях і нявыплаце падаткаў, Царукян раней адрозніваўся палітычнай гнуткасцю. Паспеўшы пабываць у саюзе з абодвума экс-прэзідэнтамі, у 2018 годзе лідар «Працвітаючай Арменіі» своечасова ўсвядоміў непазбежнасць змены ўлады, ненадоўга падтрымаў Нікола Пашыняна і ўвайшоў у склад яго пераходнага кабінета міністраў.

«Палітычная задача заключаецца ў наступным — Роберт Качаран, Серж Саргсян, Гагік Царукян, калі наблізіцца першае чысло месяца, павінны адкрыць тэлефон і паглядзець, ці прыйшла пенсія, — заявіў Пашынян. — Бо яны павінны жыць на сваю пенсію і законныя даходы. А тое, што набыта незаконна, павінна да капейкі, да лумы быць вернута Рэспубліцы Арменія і яе народу. Іншага варыянту няма». Ён дадаў, што калі гэтага не адбудзецца, краіне спатрэбіцца «новая рэвалюцыя».

Новая эліта на чале з Ніколам Пашынянам, лічыць Іскандаран, успрымае сябе часткай зусім «іншай карпарацыі», а ранейшую палітычную традыцыю «калі не пахавала, дык хавае». Падобны тып эліт, на яго думку, раней праяўляўся і ў іншых краінах рэгіёна — напрыклад, у Грузіі часоў Міхаіла Саакашвілі або ў Малдове, — падсумоўвае палітолаг.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com