Нафта, Іран і Расія

Нічога не выключана.

Вайна ў Армузскім праліве пагражае стаць пастаяннай. Гэта нараджае катастрафічныя прагнозы пра крах нафтавага рынку і, як вынік, гібель глабальнай эканомікі. Нічога не выключана, але досвед крызісаў XXI стагоддзя гэтых чаканняў не пацвярджае.

Пачнём з непрыемнага. Паглядзім на глабальныя нафтагазавыя расклады, пачынаючы з 2013-га. Той год — прыдатная кропка адліку. Ён быў апошнім мірным перад першым уварваннем Расіі ва Украіну і апошнім годам высокіх нафтавых цэн (109 долараў за барэль Brent) перад працяглым падзеннем.

У табліцы ніжэй паказана, што сталася з сусветным гандлем энерганосьбітамі за столькі гадоў войнаў, крызісаў і санкцый, і ў якім стане ён сустрэў цяперашнюю кампанію ў Армузскім праліве.

Ці дзіўна гэта, ці не — змен не так ужо і шмат. Паменшала доля РФ, але не радыкальна — прынамсі да таго, як Украіна планамерна пачала біць па аб'ектах нафтаперапрацоўкі.

І амаль утрая вырасла доля ЗША. Вось гэта і ёсць галоўная перамена. А іншых амаль не відаць. Уклад у гандаль энергарэсурсамі сямі арабскіх краін Пярсідскага заліва застаўся такім жа вялікім, якім і быў. Уклад Ірана, нягледзячы на ўсе яго перыпетыі, таксама. Так, прынамсі, сцвярджае АПЕК.

Трынаццаць немірных гадоў

Калі скласці долі краін, што трапілі пад ваенныя ўдары і санкцыі (РФ, Іран) або пад блакаду і спадарожныя разбурэнні (дзяржавы Пярсідскага заліва), то іх сумарная доля ў гандлі энергарэсурсамі скарацілася ад 2013-га да 2025-га хутчэй сімвалічна — з 38% да 35%.

І яна толькі ненашмат меншая за ўклад усіх астатніх рэальных пастаўшчыкоў энергарэсурсаў на планеце. Бо з пазначаных у табліцы краін апошняя група (з 20% гандлю энергарэсурсамі) не здабывае, а толькі перапрацоўвае або проста рээкспартуе.

Калі дапусціць, што ў крызіснай частцы свету вытворчасць энерганосьбітаў спыніцца або па-сапраўднаму просядзе, то і праўда: чалавецтву давядзецца туга. Але ці вялікая верагоднасць гэтага? Думаю, яе можна ацаніць па досведзе апошніх трынаццаці немірных гадоў.

Да 2016-га, праз тры гады пасля «тлустага» 2013-га, сярэднегадавая цана барэля Brent упала ў два з паловай разы (да 44 долараў). Зразумела, пакупнікам нафты гэта вельмі спадабалася, і яны ў тым годзе набылі на 12,2% больш энерганосьбітаў у фізічным аб'ёме, заплаціўшы за іх значна менш, чым у 2013-м. Але тэмпы росту сусветнага ВУП у 2016-м (3,4%) аказаліся нават крыху ніжэйшымі, чым у «нявыгадным» 2013-м (3,5%).

А ў кавідным 2020-м, калі нафтавая цана ўпала да 42 долараў за барэль Brent, глабальная вытворчасць нават скарацілася на 2,7% — пры скарачэнні сусветных паставак нафты на 7%. Тадышні крызіс моцна ўдарыў па попытзе на нафту, і нафтагандлярам давялося прыстасоўвацца да яго, а не наадварот.

За гэтыя 13 гадоў фізічныя аб'ёмы гандлю энерганосьбітамі ў бягучым даляравым выражэнні то падалі да 1,3 трлн долараў, то паднімаліся да 3 трлн долараў, але сусветная эканоміка ледзь заўважала гэтыя зыгзагі.

Калі не браць пад увагу кавідны спад, яна расла даволі раўнамерна і павялічылася з таго часу больш чым у 1,4 раза. Падраслі да 2025-га і фізічныя аб'ёмы гандлю энерганосьбітамі (прыблізна на 20%), хоць на гэтыя гады прыпалі санкцыі супраць яе грандаў — РФ і Ірана.

Стагнуючыя, але жывучыя

Іран, як ужо казалася, да самай цяперашняй кампаніі працягваў гандляваць энерганосьбітамі і нават меў поспех. Цяпер — не. У кастрычніку вывазу адтуль сырой нафты не было. Праўда, экспарт газу ў Турцыю і Ірак нават вырас. Але ён невялікі.

Расія не тое каб дасягае поспехаў — яна стагнуе, аднак збіць пуціноміку з ног яшчэ нікому не ўдалося. У 2013-м энергавыручка РФ (нафта, нафтапрадукты, газ) склала 350 млрд долараў, а ў 2016-м — усяго 150 млрд. Але расійская публіка абышлася часовым зніжэннем узроўню жыцця і ўсплёскам інфляцыі, а зніжаць тэмпы падрыхтоўкі да вайны рэжым і не падумаў.

У 2022-м, у першы год цяперашняга ўварвання, РФ скарыстала тагачасную сусветную паніку і намінальна выручыла нават больш, чым у 2013-м — 371 млрд долараў. Потым паніка ўляглася, і ў 2025-м сабралі даволі мала — 203 млрд долараў. Але на фінансаванні вайны нядобор не адбіўся. Яно было рэкордным, і гэты рэкорд будзе пабіты толькі ў гэтым годзе.

Расійскі гандаль энерганосьбітамі паказаў сябе надзвычай жывучым, хоць яго якасць і пагаршаецца. Спачатку з-за санкцый упала доля газу ў экспарце, а цяпер з-за ўдараў па нафтаперапрацоўцы ідуць уніз і пастаўкі нафтапрадуктаў.

У перадваенным 2021-м вага нафтапрадуктаў у расійскім экспарце была толькі ў 1,6 раза меншая, чым вага нафты. У верасні 2026-га іх вага была меншая ўжо ў 4,2 раза, а колькасць — ніжэйшая на 40%, чым у мінулагоднім верасні. Старанні Трампа падтрымаць расійскую вытворчасць дызельнага паліва наўрад ці зламаюць гэты трэнд.

Але галоўны энергапрадукт РФ нікуды не знік. Нафтаздабыча, хоць і ўпала за год на 8–10%, усё ж хапае, каб падтрымліваць экспарт сырой нафты ў тых жа аб'ёмах, што і год таму. А ператварыць яе ў бензін і дызель у свеце ёсць каму.

Часовыя, але працуючыя рашэнні

А з другога боку, даволі жывучым аказаўся і гандаль энерганосьбітамі арабскіх краін Заліва. Ён працягваецца адначасова з вайной і блакадай. У верасні экспарт адтуль сырой нафты складаў 81% давоеннага вераснёўскага ўзроўню. Горш справа са звадкаваным газам. Яго вываз упаў разы ў тры–чатыры, але таксама не спыніўся.

Спробы прадбачыць перыпетыі адразу некалькіх ваенных кампаній, што ідуць у гэтых краях, — справа безнадзейная. Затое можна меркаваць, што пры кожным чарговым іх зыгзагу будуць знойдзены чарговыя часовыя рашэнні.

Прынамсі за апошнія паўгода яны не раз знаходзіліся. Таму і цана Brent хоць і ўзнялася высока, але ні разу не была фантастычнай.

Перад пачаткам кампаніі, у студзені, барэль каштаваў 67 долараў. У красавіку ўзляцеў да 117 долараў. У чэрвені–ліпені зваліўся да 80–85 долараў. Цяпер зноў вышэй за 110 долараў. Расійская нафта дзякуючы санкцыйным зніжкам больш даступная і прадаецца за 90 з лішкам долараў.

Ад такіх цэн на Brent свет адвык, але намінальна гэта сярэдні ўзровень 2011–2013 гадоў (110–115 долараў за барэль). А ў рэальным выражэнні, з улікам інфляцыі, істотна ніжэй — 77–81 долара за барэль. Сотняў долараў, прадказаных катастрафістамі і анархістамі, не адбылося.

Не будзем прыніжаць прыстасавальнасць сусветнага гандлю энерганосьбітамі. Гэта глабальная сістэма больш устойлівая, чым здаецца. Яна вытрымала перакрыцце паставак газу з Расіі ў Еўропу, вытрымае і вайсковую кампанію ў Армузе, нават калі яна зацягнецца.

Гэта не апраўданне для прэзідэнта Злучаных Штатаў. Але яго метанні не перавернуць свет.

Не гэтым разам, прынамсі.

Сяргей Шэлін, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас charter97@gmail.com